PRO - PROGRESSIEF NEDERLAND

 

Een nieuwe naam een nieuwe kans. Kans op meer politieke macht, daar hopen ze toch op bij PRO - Progressief Nederland (de voormalige PvdA en Groen Links).  Of dat ook zal gebeuren is de vraag.De ervaring leert dat fusies tussen politieke partijen over het algemeen weinig meer opleveren dan al was behaald.

Het CDA is opgericht om de politieke erosie van zijn samenstellende delen, de katholieke KVP, ooit de grootste partij van Nederland, de protestantse AR en CHU te stoppen. De fusie heeft de neergang inderdaad voor een tijdje stopgezet maar na een poosje ging het weer gewoon door. 

De ontkerkelijking ondermijnde de brede basis van de christelijke partijen. Ze bleven kiezers verliezen, zodanig veel zelfs dat de partij nog maar 5 zetels in de Tweede Kamer behaalde. 

Bontenbal heeft het tij gekeerd door bij de laatste Tweede Kamer verkiezingen 18 zetels te behalen. Een mooie prestatie. De fusie bracht indertijd linkse en rechtse christenen bij elkaar. Die scheiding is nooit helemaal verdwenen. Bontenbal zal daarom als fractieleider moeten balanceren tussen de linker en rechter vleugel terwijl de druk van rechts groot blijft. 

Al even weinig leverde de fusie op van de radicaal links georiënteerde christelijke dissidenten partij PPR met de pacifistische socialisten van de PSP, de communistische partij CPN en de evangelische radicalen van de EVP tot de partij Groen Links.

Ook dat leidde niet tot een doorbraak van het links-radicale gedachtengoed of tot enige groen-linkse machtsvorming in de Nederlandse politiek. Het was en bleef een partij in de marge van de macht ondanks steun van kapitaalkrachtige milieuclubs als Greenpeace en Milieudefensie en de ontwikkelingsclub Novib-Oxfam.

In de tijd van de Groen-Links fusie stapten uit onvrede met de fusie voormalige PPR leden over naar de PvdA. Zij vonden dat Groen Links te ideologisch en te communistisch was. De PPR mocht dan radicaal zijn, de partij was vanwege zijn afkomst (CDA) gewend aan pragmatisch met macht omgaan en aan ideologische pluriformiteit. 

Een van die overlopers van de PPR naar de PvdA was Ad Melkert. Die wist zich snel een plaats te veroveren in de partij zodat hij spoedig in de Tweede Kamer kwam waar hij als financieel secondant van partijleider en premier Kok diens kroonprins werd. De eerste en grootste Nederlandse populist Pim Fortuyn maakte een drastisch einde aan zijn bliksemcarrière die hem premier van Nederland had moeten maken.

Voor hem is de voorgenomen fusie van de PvdA met Groen Links een extra zure appel. De geschiedenis herhaalt zich. De pluriforme, pragmatische arbeiderspartij PvdA fuseert met de radicale, ideologische partij van hoger opgeleiden Groen Links. Vandaar zijn verzet tegen die fusie. Maar net zoals indertijd bij de fusie van de  PPR met klein linkse partijen haalt dit verzet niks uit.

Zal de gefuseerde partij groter worden dan de som van de twee? Tot nu toe wijst daar niets op. Ook niet bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen. 

Net als bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen verloor ook nu de combinatie Groen Links/PvdA zetels ten opzichte van hun gezamenlijke resultaat bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen (2022). In ongeveer 8 op 10 gemeenten behaalde de combinatie een slechter resultaat dan in 2022. Ze verloren 137 gemeenteraadsleden. Een schrale troost is dat de PRO-combinatie de grootste partij van het land bleef.

Hoe het verder zal gaan, is moeilijk te voorspellen. Sinds de jaren 80 van de vorige eeuw heeft de PvdA langzaam maar zeker zijn traditionele achterban van arbeiders en hun gezinnen verloren. 

Het Groen Linkse smaldeel zal zich beter weten te handhaven. Dat bestaat vooral uit goed betaalde hoger opgeleiden die zich in de kapitalistische economie prima kunnen handhaven en tegelijk hun radicale groene en linkse idealen kunnen koesteren. 

Het zijn ook technocraten. Dat hebben ze gemeen met D66. Hun hoogste goed is wetenschap als richtlijn voor de inrichting van de samenleving. Ze zijn dol op nationale commissies als het Planbureau voor de Leefomgeving. Die geven greep op de toekomst, denken ze.

Een mooi voorbeeld is PRO-Brabant die kondigen op grond van bezuinigingen alvast aan dat het aantal gemeenten in Brabant gehalveerd moet worden om ze voor te bereiden voor de toekomst.

In de ogen van deze PRO-technocraten is een gemeente niks anders dan een bestuurlijke machine. Dat een gemeente een woongemeenschap is, het woord zegt het al, ontgaat deze vooruitgangsdenkers. 

Samsom en Timmermans hebben net als Klaver met hun heilige geloof in klimaatmodellen en transitieplannen de PvdA en Groen Links omgebouwd tot technocratische partijen. 

De nieuwe naam Progressief Nederland (PRO) zal naar verwachting niet veel extra kiezers trekken. Voor de meeste kiezers heeft het woord progressief een vage betekenis. 

Het woord progressief is een paraplu waar van alles onder kan schuilen. Het is een verzamelnaam voor modieuze, eigentijdse trends. Geen centraal begrip waarmee je een sociaal-economische werkelijkheid kunt duiden zoals met het begrip Arbeid of een sociaal-culturele werkelijkheid zoals Christelijk. 

Het is vooral niet conservatief of behoudend. Volgens AI van Google staat progressief voor vooruitgang, verandering en vernieuwing zijn. Vooruitgang waar naar toe? Verandering van wat? Vernieuwing van wat? Dat blijft de vraag bij PRO-Nederland.

FRITS BOLKESTEIN (1933-2025) EN DE INTERNATIONALE VAKBEWEGING

 

Er is een vuistdikke biografie over Frits Bolkestein verschenen. In Nieuwsuur zag ik een gesprek met de schrijver gelardeerd met korte filmpjes over Bolkestein. Het herinnerde mij aan een gesprek dat ik lang geleden had met Bolkestein.

Dat was begin jaren tachtig, toen hij als lid van de VVD fractie in de Tweede Kamer in zijn portefeuille o.a. Latijns Amerika had. Als vertegenwoordiger van de solidariteitsvereniging met de Latijns Amerikaanse vakbeweging CLAT, had ik om een gesprek met hem gevraagd.

Ik wilde zijn politieke steun hebben voor onze vereniging. Om dezelfde reden voerde ik gesprekken met de Tweede Kamerleden Aad Nuis van D66, Harry Aarts van het CDA en Harry van den Bergh van de PvdA. 

Die steun was nodig omdat organisaties voor ontwikkelingssamenwerking steeds vaker kozen voor projecten afkomstig uit kringen van gewelddadige revolutionaire (extreem-linkse) groepen in Nicaragua, Guatemala en El Salvador. 

De christelijk georiënteerde democratische vakbeweging CLAT werd als te gematigd beschouwd. CLAT hield vast aan zijn democratische beginselen en dat zinde de extreem linkse groepen in Midden Amerika niet. Zij zagen de vakbeweging liever als een instrument in hun politieke strijd. 

Het zou natuurlijk te gek zijn als Nederlandse ontwikkelingsgelden van een democratisch land als Nederland zou gaan naar gewapende groepen die niets hadden met democratie en de waarden die daarbij horen.

Het gesprek verliep beter dan ik dacht. Waar Bolkestein Midden Amerika uit eigen ervaring kende vanwege zijn vroegere werkkring bij Shell, kende ik de regio vanuit mijn werk bij de Verenigde Naties in Mexico en Costa Rica.

We spraken Spaans en kenden cultuur, politiek en mensen van nabij en uit eigen ervaring. Politiek zaten we niet op een lijn maar we waren beiden democraten met de daarbij behorende beginselen van vrijheid van meningsuiting, vereniging enz. 

Bolkestein was het met me eens dat zonder die beginselen geen vrije, onafhankelijke en democratische vakbeweging mogelijk is zoals bijvoorbeeld het geval is in Cuba. Op dat eiland is sinds de revolutie van Fidel Castro geen vrije vakbeweging meer mogelijk. Helaas is nu net die revolutie een inspiratiebron voor de gewelddadige revolutionaire groepen actief in de regio.

Bolkestein rondde ons gesprek af met de opmerking dat zoals ik wel zal begrijpen, hij geen vriend is van de vakbeweging maar dat als het gaat om behoud van de democratie de democratische vakbeweging op zijn steun kan rekenen. 

WORDT JESSE KLAVER DE NIEUWE LENIN?

De gelijkenis tussen het GL/PvdA affiche met Jesse Klaver en hetRussische affiche met Vladimir Lenin is verbazingwekkend groot: de zwaaiende arm en hand Jesse heeft geen pet in zijn hand), de rode achtergrond en de mensen. De maker is duidelijk geïnspireerd geweest door de communistische propaganda. Tekst op het Russische affiche: lang leve de socialistische revolutie. Bij Klaver gene revolutie maar ene regeerakkoord. 

 

Kwade tongen beweren dat door de fusie met Groen Links de PvdA radicaal links is geworden. Je zou zeggen dat dit affiche zulks bevestigt. Vreemd is de veronderstelling niet in aanmerking nemend dat de PvdA zelf altijd al een stevige linkervleugel heeft gehad die de partij ziet als de weg waarlangs het socialisme in Nederland gevestigd gaat worden. 

Geen idee hoe sterk die vleugel nog is. In de jaren zeventig en volgende in de vorige eeuw was het een sterke vleugel die politiek behoorlijk aanwezig was. Het is ook van oudsher een vleugel die zich roert. Mij lijkt dat die linksrevelugel in het vaarwater van de zachte krachten, feminisme en minderheden terecht is gekomen, de plaatsvervangers van de onderdrukte arbeiders. 

Groen Links heeft vanaf zijn ontstaan een radicaal linkse achtergrond. Te beginnen natuurlijk met de CPN, heel lang een vazal van Moskou tot hij in handen viel van de protestgeneratie van de jaren zeventig in de vorige eeuw. Die wisten geen raad met de Stalinistische kadaver discipline waardoor er al snel scheuringen ontstonden. Altijd al een gevolg geweest van betweterig radicalisme. 

De Pacifistische Socialistische Partij was uiteraard een al even radicale partij maar met een vleugje zelfkritiek en geen kadaverdiscipline. De partij draaide jarenlang om de persoon van Fred van der Spek. Net als de CPN lukte het de PSP nooit om boven de 2 zetels uit te komen terwijl de pretentie hetzelfde was, namelijk met behulp van de arbeiders de macht nemen.

De derde poot van Groen Links, de PPR bestaande uit dissidente christenen, was misschien wel de radicaalste partij van de drie. Ze begon uit ontevredenheid over het behoudzuchtige CDA dat niet of slechts zwaar geconditioneerd wilde samenwerken met de PvdA. 

Vergeet niet dat het CDA toen een machtig politiek bolwerk was net als de PvdA. Maar de PvdA sloot meer aan bij de nieuwe kritische tijdgeest dan het CDA. Het waren de dagen van de vernieuwing van mens en maatschappij.

Wanneer Christenen het schip van kerk en geloof verlaten dan doen ze dat grondig.  De dissidenten baseren zich op de wat heet revolutionaire kanten van de bijbel en dan vooral die van het nieuwe testament; radicale naastenliefde, solidariteit, gelijkheid, tegen de bestaande orde, zwaarden worden ploegen enz.

In hoeverre al deze erfenissen zullen doorwerken in de nagestreefde fusie tussen PvdA en Groen Links is moeilijk vast te stellen. Als de fusie doorgaat wordt het in ieder geval een linkse familie met een radicale (socialistische), een idealistische en een pragmatische vleugel.

NEDERLAND PIRATENLAND?

 

Ik heb het altijd vreemd gevonden dat een politieke partij als de PVV uit slechts een lid bestaat namelijk Wilders zelf. Als democraat moet je dat niet willen. Het idee van democratie is kort door de bocht gezegd, inspraak van de burgers in bestuur en wetgeving.

Wat is logischer dan die inspraak vanaf het begin te regelen in een politieke partij? Blijkbaar geldt deze logische gedachtengang niet voor partijleider en enig PVV lid Wilders. Daarmee stelt hij zich onvermijdelijk op als aan autocraat en dat is eufemistisch gezegd niet democratisch. Wilders kan opereren zonder dat hem iets in de weg wordt gelegd door een bestuur en leden van een vereniging.

Hij heeft daarvoor de juridische constructie van “een vereniging met besloten karakter” gebruikt. Dat is een vereniging met een beperkte rechtsbevoegdheid (informele vereniging) die niet bij een notaris is opgericht en waarbij bestuurders privé aansprakelijk zijn, zo lees ik op internet. 

Voor een vereniging met een besloten karakter geldt de wettelijk eis dat deze twee oprichters moet hebben en minimaal een lid. Volgens informatie op internet is het niet verplicht om zo'n vereniging te registreren bij de Kamer van Koophandel maar is het wel aan te raden vanwege mogelijke aansprakelijkheidsprocedures.

Is wat juridisch kan, een eenmanspartijvereniging oprichten, partijpolitiek wenselijk? Vanuit democratisch oogpunt uiteraard niet, maar operationeel kan het handig zijn. Je wordt als partijleider niet lastig gevallen door allerlei would-be politici, eigenwijze en eigengereide leden, moties van leden en een bestuur dat je de wacht kan aanzeggen. Dat geeft rust.

Ik heb altijd begrepen dat Wilders vanwege dit operationele voordeel van zijn partij een vereniging met besloten karakter heeft gemaakt. De ideologische voorganger van zijn partij, de partij Lijst Pim Fortuyn is door interne heibel uiteindelijk bezweken. De moord op Pim Fortuyn, het natuurlijke gezag in die partij, zit er natuurlijk ook tussen.

Nu gaan er stemmen op bij CDA, D66 en GL/PvdA om een politieke partij te verplichten om leden toe te laten en inspraak te geven in het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst, in feite de gebruikelijke gang van zaken bij de politieke partijen in Nederland.

Helaas, blijken burgers helemaal niet zo happig te zijn om lid te worden van een partij. Nederlandse partijen hebben weinig leden vergeleken bij bijvoorbeeld de ANWB met bijna 5 miljoen leden, de voetbalbond KNVB  met ruim een miljoen leden. De vakbonden FNV en CNV samen en de Vereniging Eigen Huis tellen elk tegen de miljoen leden. 

Alle politieke partijen samen hebben geen half miljoen leden. Forum voor Democratie is met 60.000 leden de grootste partij. De PvdA heeft 50.000 leden, Groen Links ongeveer evenveel. Een fusie van die partijen zou dus een ledenbestand van meer dan 100.000 leden opleveren. Het ledental van het CDA ligt rond de 26.000. D66 heeft er ongeveer 30.000.

Zoals is af te lezen uit bovenstaande getallen, zegt het ledental van een partij weinig of niks over het aantal behaalde stemmen. Bij de laatste verkiezingen behaalde de grootste combinatie in ledentallen GL/PvdA minder zetels dan de partij zonder leden PVV. 

Ondanks het hoogste aantal partijleden is Forum voor Democratie in de Tweede Kamer met 7 zetels (4 meer dan bij de vorige verkiezingen) een marginale partij. JA 21 heeft met niet eens 4000 leden sinds de verkiezingen 9 zetels in de Tweede Kamer en is  van enige politieke betekenis.

Is het gezien het bovenstaande nodig om nadere wetgeving over politieke partijen te maken? Ik denk het wel, niet alleen vanwege democratische beginselen maar ook om te voorkomen dat we een wildgroei aan eenmanspartijtjes gaan krijgen op basis van de juridische constructie van een "informele vereniging." 

Er is al wildgroei genoeg in de Tweede Kamer. Daarom wordt er ook gesproken over een kiesdrempel. De partij die de kiesdrempel niet haalt, doet niet mee. Aan de ene kant is dat een goede zaak. Aan de andere kant kun je je afvragen of die versplintering in vele partijtjes en partijen niet hoort bij de Nederlandse politieke cultuur, een combinatie van anarchisme, beginselvastheid en moralisme? Misschien is Nederland wel een piratenland.

HET CHAGRIJN VAN JESSE KLAVER EN SHEILA SITALSING

 

Volkskrant Columniste Sheila Sitalsing: bescheidenheid siert de mens. 

Het chagrijn van PvdA/Gl leider Jesse Klaver kan ik goed begrijpen. Hij dacht met de fusie GL/PvdA tezamen met voorman Frans Timmermans, een electorale slag te slaan. 

Het verkiezingsresultaat van 20 zetels was evenwel een koude douche. De hoop op een linkse minister-president verdween als sneeuw voor de zon. Timmermans trok zijn conclusie en vertrok. Jesse Klaver mag de klus verder klaren.

Het premierschap mag dan verloren zijn er zit nog een kans op meeregeren in. Het heet dat zijn partij nodig is voor een stabiel kabinet en dat kan blijkbaar niet zonder zijn partij. 

Daarop volgt de tweede schok. Het motorblok van het zogeheten "stabiele midden" - D66 en CDA - kozen voor de VVD en niet voor zijn partij. Daarna volgt de derde schok. VVD leidster Yesilgöz houdt vast aan haar verkiezingsbelofte niet met GL/PvdA in een regering te gaan zitten, tenminste tot nu toe.

Dat is opnieuw slikken voor Klaver die waarschijnlijk hoopt in zijn politieke carrière nog mee te maken dat hij met zijn partij regeringsverantwoordelijkheid draagt of wie weet minister of vice-premier wordt.

Alsof dat allemaal nog niet genoeg is, geeft CDA leider Bontenbal aan eventueel met JA21 te willen regeren. Nu is de ramp voor links compleet. Het chagrijn van Klaver kan niet groter worden.

Klaver chagrijnig, zijn achterban boos en woedend. Yesilgöz die toch al de gebeten hond is op links vanwege het mogelijk maken van het kabinet Schoof met daarin de PVV, krijgt er nu nog steviger van langs. Rotte vis is nog een van de minste scheldwoorden die op X over Yesilgöz rondgaan.

Het bontst maakt mevrouw Sheila Sitalsing het in haar Volkskrant column “Yesilgöz zou het hoofd moeten buigen maar doet alsof ze de koningin van Seba is”.Yesilgöz wordt gemaand tot bescheidenheid en gezegd moet worden dat bescheidenheid de mens siert maar geldt dan ook voor Sitalsing en links?.

“Nog geen anderhalve maand geleden gaf niemand een cent voor haar politieke toekomst, want schril, zichtbare leugens, jij-bakken (meestal in die gekozen), weinig ideologisch interessante gedachten of überhaupt interessante gedachten, veel bluf en Douwe Bob – en kijk haar hier nu triomfantelijk eisen stellen.” (6 december 2025)

Dat is geen toon waarmee je Yesilgöz alsnog te verleiden om links in het kabinet op te nemen. Integendeel, dit soortt emotionele uitbarstingen maken het voor Jetten en Bontenbal nog moeilijker zich straks alsnog te wenden tot GL/PVdA als mogelijke coalitiepartner.

Maar misschien vindt Sitalsing dat haar persoonlijke emoties veel belangrijker dan een nuchtere analyse van waarom GL/PvdA niet is uitgenodigd om deel te nemen aan een coalitie.

LAAT BUMA ZIJN KARWEI AFMAKEN EN PREMIER WORDEN.

 

Laten we het eens over informateur Buma hebben. Nu informateur Weijers is afgegaan - met dank aan de NRC - heeft Buma alle ruimte om een mooi kabinet voor te bereiden. Ik denk dat hij na informateur geweest te zijn, formateur van de nieuwe regering moet worden om daarna premier.

Buma is als premier de juiste man op de juiste plaats in de de juist tijd. Nederland zit dringend verlegen om een integere bestuurder, hij is bekwaam en een ervaren politicus en bestuurder.

Hij heeft de juiste leeftijd, een beetje bezadigde man die zichzelf niet meer hoeft te bewijzen. Geen drammer maar een rustige bestuurder met gevoel voor evenwicht en compromis, twee zaken die op het lijf van bijna elke CDA politicus staan geschreven. 

Buma is geen ideologische scherpslijper en als Nederland iets niet meer nodig heeft, is het ideologische scherpslijperij in de politiek. Buma is protestant maar met een katholieke rand, God is niet alleen heerser maar heeft ook begrip voor de menselijke tekortkomingen. Dat besef schept ruimte tussen mensen. Buma kan rust en zakelijkheid terugbrengen in de politiek, het compromis weer tot leven brengen als een vorm van samenleven.

Naar ik aanneem zal Buma premier worden van een centrum-rechts kabinet worden want daar vraagt het land om. Geen linkse onrust met Jesse Klaver, Kata Piri of  Marjolein Moorman. De tijd is rijp voor een nieuw politiek paradigma.  

Ik denk dat er een mooi kabinet inzit met D66, CDA en VVD. De jonge Jette, de onstuimige Yesilgöz en de bedachtzame Bontenbal kunnen zorgen voor de nodige rugdekking in de Tweede en Eerste Kamer. 

Zo kan het schip van Staat op vaste koers zijn weg zoeken in de woelige soms onstuimige internationale wateren. Nederland krijgt onder Buma vast een duurzaam beleid met waar nodig de vereiste flexibiliteit. Daarom laat Buma zijn karwei afmaken en premier van Nederland worden.

POLITIEKE NABESCHOUWING TWEEDE KAMER VERKIEZINGEN

 

Uitdager Rob Jetten, lijsttrekker van D66 (rechts), heeft Wilders -zij het nipt - verslagen. Het is een geweldige prestatie. Jetten moest van heel ver komen in aantal zetels. Wilders moest vechten om zijn verlies te beperken.

Was het een afwisseling van de wacht? Je zou het bijna denken. Als dat zo is, dan zou sprake zijn van een generatiewisseling in de politiek. Maar zo eenvoudig is het ook weer niet. Er is meer aan de hand dan jong versus oud, al speelt dat zeker ook een rol.

Misschien is het wel een (voorlopig?) afscheid van de linkse politieke cultuur die sinds de jaren zestig van de vorige eeuw dominant aanwezig was in maatschappij, kranten, TV  en de sociale media. 

Dat afscheid wordt gesymboliseerd door het vertrek van GL/PvdA lijsttrekker Frans Timmermans. Met de fusie van Groen Links met de PvdA was de hoop geboren een linkse dam te kunnen opwerpen tegen de populistische, rechtse en conservatieve tijdgeest. Die hoop is met deze verkiezingen vervlogen. 

Timmermans zelf was tot op zekere hoogte erfgenaam van de PvdA uit de tijd van partijleider Joop den Uyl (1919-1987). Hij kreeg nooit zijn tweede kabinet. Timmermans heeft nu zelfs zijn eerste kabinet niet gekregen.

Hij werd buiten verwachting verslagen door Rob Jetten van de sociaal-liberale partij D66. De jonge Jetten groeide tijdens de campagne in zijn rol van lijsttrekker maar vooral ook uitdager van de andere lijsttrekkers en dan met name Wilders.

We kunnen nu vaststellen dat Jetten de strijd met Wilders gewonnen heeft. Het liberalisme van D66 heeft gewonnen van het populisme, nipt weliswaar maar toch afgetekend genoeg om Wilders’ partij naar de tweede plaats te verwijzen.

Met het verlies van Wilders en de winst van Jetten komt het populisme, dat met een vliegende start begon met Pim Fortuyn (1948-2002), die helaas vermoord werd, op het tweede plan. Wilders zal waarschijnlijk nooit meer de kans krijgen om premier te worden. 

Zijn partij, voor zover je over een partij kunt spreken (niet meer dan één man en een twitter account aldus VVD lijsttrekker Dilan Yesilgöz), zal hoogst waarschijnlijk in de loop van de tijd afkalven. Het is immers geen partij meer van een winnaar maar eerder van een praatjesmaker en dat maakt zijn partij een stuk minder interessant.

Een opvolger vinden zal moeilijk worden want de PVV is geen van onderaf opgebouwde partij, geen vereniging met een ledenbestand met statutaire bestuurlijke geledingen. Dat maakt het moeilijk om de partij over de schaduw van Wilders heen te tillen.

Wat nog meer is opgevallen is de veerkracht van VVD lijsttrekker Dilan Yesilgöz. Ze is een politiek sterke vrouw gebleken die overeind bleef in een politieke storm die zowel binnen als buiten haar partij tijdens de verkiezingscampagne op stak. Bovendien is er gezien de behaalde zetels, ruimte voor twee soorten liberale partijen, de meer ondernemers georiënteerde VVD en de wat meer op hoger opgeleiden stedelingen georiënteerde D66.

Ook opvallend is de terugkeer van het CDA onder leiding van lijsttrekker Henri Bontenbal. Het CDA heeft sterkere wortels in de Nederlandse samenleving dan sommigen dachten, vooral in het noordelijke deel van Nederland, met zijn protestantse erfenis.

Het zuidelijke, meer katholieke volksdeel is verdwaald tussen CDA achtige afsplitsingen NSC en BBB. Ten dele is het nu teruggekeerd. Misschien dat na deze ervaringen het CDA meer oog zal krijgen voor wat de zuidelijke meer katholieke achterban bezielt want die ene zwaluw van nu is voor de toekomst niet genoeg. De kunst voor het CDA is om het christelijke politiek erfgoed te mobiliseren en levend te houden in heel Nederland.