SCHRIJFSTER, FEMINISTE EN POLITICA ANJA MEULENBELT.

Voorpagina Telegraaf Internet Pagina, 5 april 2026.

Mevrouw Anja Meulenbelt krijgt de P.C. Hooft-prijs, de belangrijkste litteratuur prijs van Nederland voor je levenswerk. Het is dus niet zo maar een prijs. Ik heb te weinig kennis van de Nederlandse literatuur om te weten wie zo een prijs zou kunnen verdienen maar dat Anja Meulenbelt de prijs krijgt, verbaast me.  

Ik ken haar zoals veel mensen van mijn generatie vanwege haar boek “De schaamte voorbij” (1976), een net zo spraakmakend boek als het ruim tien jaar eerder verschenen “Ik Jan Cremer”. Beide boeken zijn ik-boeken die in de jaren zestig de ik-generatie aankondigen.

Logisch ook want als je God voor dood verklaart, blijft er niks anders over dan de mens en ja wat is de mens? Niemand die het weet dus zoekt men zijn toevlucht in zichzelf, in de hoop daar ergens in het diepste zelf het antwoord te vinden op wie of wat je bent en waarom je op aarde rondloopt. De antwoorden op existentiële vragen zijn zelfbedieningsantwoorden geworden. 

Dat is minder gemakkelijk dan men denkt. Zelfs het antwoord op de simpele vraag of je man of vrouw bent, blijkt ingewikkelder dan je zou verwachten. Moeder Natuur houdt zich niet altijd aan de natuurwetten en wat is natuur en wat is cultuur? Daarover bestaat voortdurend verwarring. Men zoekt het antwoord in de wetenschap maar die heeft het ook niet. 

Als "Ik Jan Cremer" staat voor de bevrijding van de man, dan staat "De Schaamte voorbij" voor die van de vrouw. Jan zocht de bevrijding in het mannelijke en dat is volgens het boek met veel en mooie vrouwen naar bed gaan, avonturen op de motor beleven in verre landen, reisverhalen schrijven en kunst maken. Jan is in al die dingen niet onverdienstelijk bezig geweest. Alleen heeft hij er geen P. C. Hooft-prijs aan overgehouden.

Anja’s zoektocht naar bevrijding begon moeizamer omdat ze al moeder werd voordat ze goed en wel vrouw was. Om vrij te zijn moest ze zich ontdoen van haar eerste man. Maar dat is pas het begin. Ze ontdekt dat bevrijding van de vrouw niet alleen een persoonlijke strijd is maar ook een sociale en politieke strijd.

Daarna was het lang stil totdat ik in een column van Tamar (Renate Rubinstein) in Vrij Nederland kritisch commentaar las op een reis van  Anja Meulenbelt met een groepje feministen naar Mao’s China (1980). 

Meulenbelt bleek een enthousiast politieke toerist te zijn die Mao bewondert. Ze is een herhaling van de geschiedenis van politieke pelgrims als Bernard Shaw die in de jaren dertig na zijn bezoek aan  Rusland enthousiast was over Stalin of Harry Mulisch die een boek voor bewondering schreef voor de Cubaanse revolutie en zijn 'lider maximo' Fidel Castro. 

Ze was net als haar voorgangers in de val van de verleiding van de linkse dictatuur getrapt door braaf te geloven wat men voorgekauwd krijgt. Een schema dat zich in 1979 herhaalde met de Sandinistische revolutie in Nicaragua. 

Anja Meulenbelt was in Nederland actief in de van oorsprong Maoïstische partij SP. Ze was van 2003 tot 2011 voor die partij senator in de Eerste Kamer.

Rubinstein was al in1974 op bezoek geweest in Mao’s China. Ze deed daar verslag van in het China kritische boekje “Klein Chinees woordenboek”. Daar heeft ze dan weer veel kritiek van Mao bewonderaars op gekregen. Het is nu moeilijk voor te stellen, maar in de vorige eeuw waren Mao en China bon ton in linkse kringen. Rubinstein heeft ondanks haar indrukwekkende levenswerk de P.C. Hooft-prijs niet gekregen.

REVOLUTIE IN DE SCHILDERKUNST

Willem van Konijnenburg, St. Joris en de Draak, 1916. Te zien in het Museum Jan Cunen te Oss tot 7 juni 2026.

De tentoonstelling in Museum Jan Cunen te Oss met schilderijen van “de vergeten” schilder Willem van Konijnenburg (1868-1943) is een mooie gelegenheid om de revolutie in de schilderkunst aan het einde van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw in beeld te brengen.

Op het hierboven afgebeelde schilderij 'St. Joris en de Draak' van het jaar 2016 is te zien dat Konijnenburg enigermate beïnvloed is door het kubisme van Braque en Picasso dat omstreeks 1907 begonnen is in Parijs met het hieronder afgebeelde schilderij van Picasso.

Pablo Picasso, Les Demoiselles d'Avignon, 1907. MoMa, New York.

Vergeleken met het schilderij van Picasso is dat van Konijnenburg behoudend. Terwijl Picasso breekt met alle conventies van vorm, kleur, compositie en perspectief, moderniseert van Konijnenburg zijn voorstelling door enige aanpassingen in lijn en vlakken. De herkenbaarheid van het tafereel staat voorop.

Picasso's  schilderij is niet langer een poging tot afbeelding  van bestaande vrouwen, het is een totale abstractie waarbij de vrouwenfiguren herleid worden tot hun essentie in vorm en kleur. Zelfs hun gezichten "verdwijnen" achter maskers. 

Sint Joris en zijn paard staan er voor een strijder nogal braaf op.Paard en ruiter lijken op een plakplaatje dat op het doek is geplakt.

Piet Mondriaan, Compositie, 1916. Guggenheim Museum.

Piet Mondriaan is in dat jaar al veel verder met zijn revolutionaire concept van 'De Nieuwe Beelding'. Hij heeft de figuratie helemaal losgelaten. Hij schildert op zichzelf staande beelden zonder de illusie te wekken dat hij met de werkelijkheid bezig is. Hij beperkt zich tot de middelen die de schilderkunst ter beschikking staan: lijnen, vlakken, kleuren en compositie. 

Je zou de schilderkunst van Mondriaan daarom 'waarachtige schilderkunst' kunnen noemen. Hij gebruikt verf en doek niet om de werkelijkheid na te bootsen maar een nieuwe 'geestelijke' werkelijkheid te materialiseren.

Willem van Konijnenburg. De Kruisiging, 1922. Te zien op expositie in Museum Jan Cunen.

Zoals hierboven is te zien, schildert Konijnenburg zes jaar later nog altijd aangepast figuratief, d.w.z. met een lichte toets van abstractie echter zonder de stap naar volledige abstractie te wagen. Uitgangspunt blijft het weergeven van een zoveel mogelijk aan de realiteit gespiegeld tafereel.

Pablo Picasso, Nous autres Musiciens (Three Musicians), 1921. Philadelphia Museum of Arts.

Hoe anders gaat intussen Picasso te werk. Het hierboven afgebeelde schilderij van Picasso is nauwelijks nog ene verwijzing naar enige werkelijkheid. Het schilderij staat op zichzelf. Het drukt op autonome wijze het idee van drie muzikanten uit en niet lager drie echte muzikanten. Het schilderij is een als een muziekstuk die verwijzen ook nergens anders naar dan naar zichzelf. 

Piet Mondriaan, Compositie met Blauw, Geel, Rood, Zwart en Grijs, 1922, Stedelijk Museum Amsterdam.

Mondriaan is dan alweer een stap verder, verder zelfs dan Picasso. Picasso heeft de de verhouding tussen figuratie en de werkelijkheid nooit helemaal losgelaten, Mondriaan totaal. Bovenstaande  'Compositie' van 1922 is geen afbeelding meer van een tafereel. Het is een geestelijk beeld of van de ziel zoals Kandinsky die andere revolutionair van de abstracte schilderkunst. 

Het is maximale beelding op basis van de beschikbare middelen van de verfkunst: lijnen, vlakken, kleuren waarbij ook zwart en wit horen en compositie. Het is waarachtige schilderkunst in de zin dat het niet verwijst naar een werkelijkheid buiten de het schilderij anders dan wat uit de geest is ontsproten. Dat was een revolutie in de schilderkunst en is het nog altijd.

 

GEOMETRISCHE COMPOSITIE MET CIRKEL EN TWEE SNAREN (HERZIENE VERSIE)

petrus, "Geometrische Compositie met Cirkel en Twee Snaren (Flamenco), acryl en olieverf op mdf paneel, 80x80 cm , 2026. Blauw is in deze herziene versie lichter.
Te Koop voor € 2000,-

 

83. MEXICAANSE VERTELLINGEN. SURREALISME

 

Deze foto van Frida§ Kahlo is gemaakt door de fotograaf Julien Levy. Hij organiseerde in 1938 in zijn fotogalerie Julien Levy de eerste expositie van schilderijen van Frida Kahlo.  Daarmee begon haar internationale succes. Philadelphia Museum of Art.

Frida twijfelt of ze de uitnodiging voor een tentoonstelling in Parijs zal aannemen. Ze staat ver van de idee van surrealisme zoals André Breton die verkondigt of liever gezegd ze weet niet wat ze er mee aan moet. Haar lichamelijke pijnen zijn alles behalve surrealistisch. 

Denkt mijnheer Breton dat een miskraam surrealistisch is, een ervaring zoals een droom of van het onderbewuste? Zo dom zal hij toch niet zijn? Een leven in je buik dat mislukt is een nachtmerrie in het echt. Je lichaam laat je op het moment dat je nieuw leven brengt, in de steek. Dat heeft niks met onderbewustzijn te maken.

Het tast je geestelijke gesteldheid aan, je zelfbewustzijn. Het dreigt je als vrouw te ondermijnen en dat roept om verzet. Haar verzet is de verfkunst. Met penseel, verf en doek wil ze haar fysieke en geestelijke pijn vastleggen.

Dat doe je met symbolen, hoe anders? Wat doen katholieken in hun kerk als ze van brood het lichaam van Christus maken en van wijn zijn bloed? Ze herdenken zijn pijn die leidde tot zijn dood. 

De schilderkunst is hetzelfde, een herhaling maar dan op doek van het leven, de pijn van de dood, de vreugde van de geboorte. Een schilderij is niet de werkelijkheid zelve maar wel de herinnering eraan, een afspiegeling daarvan.

Haar waarheid is die van de lichamelijke pijn die tot in haar geest door dringt. Het is gek makende pijn en dat is existentiële pijn. Als Breton dat surrealistisch wil noemen dan doet hij dat maar. Des te beter als haar pijn met de zegen van de kunstpriester der surrealisten  begrepen wordt. 

David vindt ondanks haar bedenkingen dat ze van gelegenheid gebruik moet maken om naar Europa te gaan. New York heeft ze al veroverd met haar tentoonstelling, nu Parijs nog. 

Ze wil inderdaad gekend worden, als het kan wereldwijd. Ze wil gekend worden als vrouw, minnares, muze en als Mexicaanse. Ze besluit de overtocht naar Amerika te maken, naar Parijs, het walhalla van de moderne kunst.

MEXICAANSE GEZINNEN

 

Platteland 1976 (ingekleurde foto)

Acapulco, 1976

Tepoztlan 1976

Mexico-stad 1978

Huasca 1978

San Miguel Regla, 1978

Busstation Mexico-stad 1978

San Miguel Regla 2010

BEN IK MANNELIJK?

 

Het was op een mooie zondag met voorjaarszon en weinig wind dat we naar het Noord Brabants Museum in den Bosch fietsten. Zoals tegenwoordig is te verwachten, zaten de terrassen in het centrum bomvol. Den Bosch is een toeristenstad van jewelste geworden.

Gelukkig is het in het museum niet zo druk. Je kunt nog op je gemak door de zalen ronddwalen zonder gestoord te worden door toeristen die komen genieten van kunst alsof het fastfood is. 

We lopen direct naar de expositie “Ben ik Mannelijk? met mode, kunst en fotografie.” Het is niet het soort exposities waar ik uit liefde voor de kunst kom maar uit nieuwsgierigheid of beter nog om te zien of mijn vooroordelen kloppen.

Ik verwacht niet de mannelijkheid te zien van de bouwvakker, de loodgieter, de schoonmaker, de gepensioneerde treinmachinist, een militair in een loopgraaf, een jonge vader achter een kinderwagen of een vader die naar het voetballen gaat met zijn zoon.

Mijn vooroordeel klopt. We zien niets van dat alles. We zien de modieuze mannelijkheid van de modetijdschriften, het verdienmodel van veel mannen en vrouwen. We zien mannen in hun beste jaren, tussen de twintig en de dertig met strakke sixpack lijven, een goede gezondheid en waarschijnlijk een goed inkomen.

We kijken met de blik van gastcurator Roberto Luis Martins die meer van dit soort tentoonstelling heeft gemaakt. Hij is onderzoeker “met een sterke interesse in identiteit, representatie en maatschappelijke vraagstukken binnen mode, kunst en populaire cultuur.” Zo sluipt de sociologie met een kunstsausje de musea binnen.

Dat de identiteit van man, vrouw en kind een onontwarbare biologische en culturele constructie is, is in de sociologische en biologische litteratuur uitgebreid besproken. 

Onontwarbaar omdat zowel biologisch er van alles kan gebeuren met als gevolg dat er mannen zijn met verschillende seksuele voorkeuren, als ook cultureel-maatschappelijk vanwege de verschillende rollen die we in ons leven spelen.

Zo een belangrijke rol is het vaderschap, wezenlijk voor het voortbestaan van een samenleving, komen we in de tentoonstelling niet tegen net zo min als de wereld van de doorsnee kostwinner, de zeeman of de man met nachtdienst.

De aandacht in deze tentoonstelling gaat uit naar de uitzondering, naar de afwijkende gevallen, de freaks die te koop lopen met lijf, rijkdom of intelligentie. 

We zien een geseksuliseerde handtas, een wit gebreid slipje op een zwarte modepop, tik-tok filmpjes van jonge goden in strakke slipjes enz. Allemaal interessant voor mannen en vrouwen die nieuwsgierig zijn naar een andere mannenwereld dan die bij hen thuis.

PRO - PROGRESSIEF NEDERLAND

 

Een nieuwe naam een nieuwe kans. Kans op meer politieke macht, daar hopen ze toch op bij PRO - Progressief Nederland (de voormalige PvdA en Groen Links).  Of dat ook zal gebeuren is de vraag.De ervaring leert dat fusies tussen politieke partijen over het algemeen weinig meer opleveren dan al was behaald.

Het CDA is opgericht om de politieke erosie van zijn samenstellende delen, de katholieke KVP, ooit de grootste partij van Nederland, de protestantse AR en CHU te stoppen. De fusie heeft de neergang inderdaad voor een tijdje stopgezet maar na een poosje ging het weer gewoon door. 

De ontkerkelijking ondermijnde de brede basis van de christelijke partijen. Ze bleven kiezers verliezen, zodanig veel zelfs dat de partij nog maar 5 zetels in de Tweede Kamer behaalde. 

Bontenbal heeft het tij gekeerd door bij de laatste Tweede Kamer verkiezingen 18 zetels te behalen. Een mooie prestatie. De fusie bracht indertijd linkse en rechtse christenen bij elkaar. Die scheiding is nooit helemaal verdwenen. Bontenbal zal daarom als fractieleider moeten balanceren tussen de linker en rechter vleugel terwijl de druk van rechts groot blijft. 

Al even weinig leverde de fusie op van de radicaal links georiënteerde christelijke dissidenten partij PPR met de pacifistische socialisten van de PSP, de communistische partij CPN en de evangelische radicalen van de EVP tot de partij Groen Links.

Ook dat leidde niet tot een doorbraak van het links-radicale gedachtengoed of tot enige groen-linkse machtsvorming in de Nederlandse politiek. Het was en bleef een partij in de marge van de macht ondanks steun van kapitaalkrachtige milieuclubs als Greenpeace en Milieudefensie en de ontwikkelingsclub Novib-Oxfam.

In de tijd van de Groen-Links fusie stapten uit onvrede met de fusie voormalige PPR leden over naar de PvdA. Zij vonden dat Groen Links te ideologisch en te communistisch was. De PPR mocht dan radicaal zijn, de partij was vanwege zijn afkomst (CDA) gewend aan pragmatisch met macht omgaan en aan ideologische pluriformiteit. 

Een van die overlopers van de PPR naar de PvdA was Ad Melkert. Die wist zich snel een plaats te veroveren in de partij zodat hij spoedig in de Tweede Kamer kwam waar hij als financieel secondant van partijleider en premier Kok diens kroonprins werd. De eerste en grootste Nederlandse populist Pim Fortuyn maakte een drastisch einde aan zijn bliksemcarrière die hem premier van Nederland had moeten maken.

Voor hem is de voorgenomen fusie van de PvdA met Groen Links een extra zure appel. De geschiedenis herhaalt zich. De pluriforme, pragmatische arbeiderspartij PvdA fuseert met de radicale, ideologische partij van hoger opgeleiden Groen Links. Vandaar zijn verzet tegen die fusie. Maar net zoals indertijd bij de fusie van de  PPR met klein linkse partijen haalt dit verzet niks uit.

Zal de gefuseerde partij groter worden dan de som van de twee? Tot nu toe wijst daar niets op. Ook niet bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen. 

Net als bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen verloor ook nu de combinatie Groen Links/PvdA zetels ten opzichte van hun gezamenlijke resultaat bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen (2022). In ongeveer 8 op 10 gemeenten behaalde de combinatie een slechter resultaat dan in 2022. Ze verloren 137 gemeenteraadsleden. Een schrale troost is dat de PRO-combinatie de grootste partij van het land bleef.

Hoe het verder zal gaan, is moeilijk te voorspellen. Sinds de jaren 80 van de vorige eeuw heeft de PvdA langzaam maar zeker zijn traditionele achterban van arbeiders en hun gezinnen verloren. 

Het Groen Linkse smaldeel zal zich beter weten te handhaven. Dat bestaat vooral uit goed betaalde hoger opgeleiden die zich in de kapitalistische economie prima kunnen handhaven en tegelijk hun radicale groene en linkse idealen kunnen koesteren. 

Het zijn ook technocraten. Dat hebben ze gemeen met D66. Hun hoogste goed is wetenschap als richtlijn voor de inrichting van de samenleving. Ze zijn dol op nationale commissies als het Planbureau voor de Leefomgeving. Die geven greep op de toekomst, denken ze.

Een mooi voorbeeld is PRO-Brabant die kondigen op grond van bezuinigingen alvast aan dat het aantal gemeenten in Brabant gehalveerd moet worden om ze voor te bereiden voor de toekomst.

In de ogen van deze PRO-technocraten is een gemeente niks anders dan een bestuurlijke machine. Dat een gemeente een woongemeenschap is, het woord zegt het al, ontgaat deze vooruitgangsdenkers. 

Samsom en Timmermans hebben net als Klaver met hun heilige geloof in klimaatmodellen en transitieplannen de PvdA en Groen Links omgebouwd tot technocratische partijen. 

De nieuwe naam Progressief Nederland (PRO) zal naar verwachting niet veel extra kiezers trekken. Voor de meeste kiezers heeft het woord progressief een vage betekenis. 

Het woord progressief is een paraplu waar van alles onder kan schuilen. Het is een verzamelnaam voor modieuze, eigentijdse trends. Geen centraal begrip waarmee je een sociaal-economische werkelijkheid kunt duiden zoals met het begrip Arbeid of een sociaal-culturele werkelijkheid zoals Christelijk. 

Het is vooral niet conservatief of behoudend. Volgens AI van Google staat progressief voor vooruitgang, verandering en vernieuwing zijn. Vooruitgang waar naar toe? Verandering van wat? Vernieuwing van wat? Dat blijft de vraag bij PRO-Nederland.