2. KANDINSKY. INNERLIJKE KLANKEN

Wassily Kandinsky, Compositie VII, olieverf op canvas, 1913 ( 200 x 302 cm). Te zien in de Tretyakov Galerij in Moskou.

Kandinsky leefde in een verwarrende tijd, de jaren voor de communistische revolutie van Lenin in 1917, een pre-revolutionaire tijd waarin verschillende, soms schokkende gebeurtenissen elkaar snel opvolgden. Het eeuwenoude autoritaire Tsarenregiem wankelde, liberale, anarchistische en communistische ideeën waarden rond, aanslagen werden gepleegd.

Tussen de liberale, marxistische, materialistische en anarchistische ideeën ideeën zocht Kandinsky een geestelijke uitweg die vooruitgang beloofde zonder verlies aan geestelijk leven. Zo loopt hijj net als tijdgenoot en kunstenaar Piet Mondriaan tegen de theosofen aan. Hij noemt het een spirituele beweging die een verlossend geluid laat horen voor menig vertwijfeld hart dat in duisternis en nacht gehuld is. (blz.36)

Hij onderzoekt de relatie van het woord tot de werkelijkheid. Hij betoogt dat het woord enerzijds dient om dingen te benoemen en anderzijds om een geestelijke werkelijkheid aan te geven. Het woord heeft een eigen klank, een innerlijke klank die het plaatst tegenover de waarneembare werkelijkheid.

“En het woord, dat dus twee betekenissen heeft - een directe en een andere, innerlijke - is het zuivere materiaal van dichtkunst en literatuur, is het materiaal dat alleen door deze kunst kan worden toegepast en door middel waarvan zij spreekt tot de ziel” (blz 39)

Muziek is nog meer dan het woord geschikt om een innerlijke klank weer te geven. Muziek spreekt direct tot de ziel. Debussy componeert muzikale vormen die tot “spirituele schilderingen” worden. Debussy’s muziek wordt vergeleken met schilderijen van impressionistische schilders.

De atonale componist Schönberg laat het uiterlijk schone voor wat het is en bekommert zich nog slechts om het innerlijke schone.“De muziek van Schönberg voert ons in een nieuwe wereld waar de muziek niet meer een akoestische ervaring is maar zuiver een zielsbelevenis. Hier begint de ‘muziek van de toekomst’. (blz 42)

De neo-impressionisten volgens een gelijksoortige weg die uitmondt in de abstracte schilderkunst. Zij gebruiken het uiterlijk om tot bij de innerlijke klank te komen, een universele klank volgens K.

De verst gevorderde onder deze schilders is Cézanne. “…hij wist in een theekopje een wezen te zien. Bij hem wordt het ‘nature morte’  zodanig bezield dat de uiterlijk ‘dode’ dingen een innerlijk leven krijgen.” (blz.43)

De volgende is Matisse voor wie de objecten, de mens of iets anders, als uitgangspunt dienen om het goddelijke weer te geven door middelen die de schilderkunst eigen zijn, kleur en vorm. Bij Matisse is sprake van grote innerlijke levendigheid ontstaan uit innerlijke noodzaak. (blz.44)

Zijn tijdgenoot Picasso laat zich niet door uiterlijke schoonheid betoveren maar laat zich door de dwang tot zelfexpressie meesleuren van de ene na de andere vorm en kleur. 

Soms maakt hij een sprong naar de tegenover gestelde kant, tot ontzetting van navolgers die dachten hem te hebben ingehaald. (blz. 45) Picasso gaat zo ver met met het kubisme dat hij het materiële in zijn schilderijen vernietigt, in stukken hakt en het reconstrueert.

Waar Cezanne, Matisse en Picasso nog altijd vasthouden aan het uiterlijke, het figuratieve  als basis voor hun innerlijke klank, gaan Kandinsky en Mondriaan over tot puur vorm en kleur, de basis van alle schilderkunst, om hun innerlijke klanken (ziel) vast te leggen.

DE NIEUWE BIBLIOTHEEK IN OSS

 

GEOMETRISCHE COMPOSITIE VI PYTHAGORAS

 

petrus, 'Geometrische Compositie VI Pythagoras', acryl en olieverf op mdf paneel (80x80 cm), 2026
Te Koop.

73. MEXICAANSE VERTELLINGEN. OVER LIEFDE EN DOOD

Ober bij La Casa Azul (foto: petrus 2026)

 

Frida vraagt of er veel van zulke mannen zijn, mannen die er twee vrouwen op na houden, eentje in Mexico en een andere in Amerika. Diego denkt van wel. Veel mannen houden het alleen zijn in Amerika niet vol, hoeveel ze ook van hun vrouw en kinderen thuis houden.

Maanden lang enkel met mannen omgaan is moeilijk. Ze missen de intimiteit met en de zorg van een vrouw. Dat is moeilijk vol te houden voor elke man, laat staan een Mexicaan die opgroeit als een moeders kindje.

Mexicanen zijn per slot van rekening ook nog eens romantici, tot op het ziekelijke af. De vrouw heet het centrum van de wereld te zijn met moeders op nummer een. Onbeantwoorde liefde is voor de romantische Mexicaan zowat hetzelfde als dood gaan. 

In de praktijk wordt het verdriet samen met de dood weggespoeld met tequila. Ga maar eens een avondje naar Plaza Garibaldi dan zie en hoor je het luidruchtig zelfbeklag van mannen gedrenkt in tequila. 

Frida luistert met lichte verbazing naar deze ontluisterende les in liefde over de Mexicaanse man. Maar zo vindt ze, Mexicaanse vrouwen beleven met net zoveel passie de liefde. Ze zijn net zo romantisch. 

Onbeantwoorde liefde is voor hen net zo tragisch want wat is leven zonder een geliefde? Frida meent dat een vrouw zonder man niet compleet is, eigenlijk maar half mens. Daarom is er altijd dat diepe verlangen naar eenwording met de man. 

Mannen wekken vrouwen tot leven door kinderen bij haar te verwekken. Kinderen zijn voor een vrouw belangrijker dan voor een man, ze zijn haar existentie. De rest is bijzaak, leuk als tijdverdrijf maar raakt niet de kern van het vrouw zijn. 

Geen liefde betekent voor een vrouw ook geen kind. Dat kan haar wanhopig maken. Een kind is de bezegeling van de liefde en het leven. Daarom altijd de hoop dat een kind geboren zal worden uit de liefde.

Terwijl Frida praat kijkt ze van Diego naar Julia en van Julia naar David alsof ze in hun ogen wil zien wat ze denken. David reageert door onwillekeurig haar hand op tafel vast te pakken als om te zeggen dat hij er voor haar is. Hij vat de woorden van Frida op als een liefdesverklaring aan hem.  

Diego ziet dat en zegt dat hij er ook zo over denkt. Er gaat niks boven liefde en hij keert zich tot Julia. Die kijkt hem aan en pakt hem bij zijn schouders alsof ze hem vol passie wil kussen maar het blijft bij een vluchtige streling van zijn wang. 

WORDT JESSE KLAVER DE NIEUWE LENIN?

De gelijkenis tussen het GL/PvdA affiche met Jesse Klaver en hetRussische affiche met Vladimir Lenin is verbazingwekkend groot: de zwaaiende arm en hand Jesse heeft geen pet in zijn hand), de rode achtergrond en de mensen. De maker is duidelijk geïnspireerd geweest door de communistische propaganda. Tekst op het Russische affiche: lang leve de socialistische revolutie. Bij Klaver gene revolutie maar ene regeerakkoord. 

 

Kwade tongen beweren dat door de fusie met Groen Links de PvdA radicaal links is geworden. Je zou zeggen dat dit affiche zulks bevestigt. Vreemd is de veronderstelling niet in aanmerking nemend dat de PvdA zelf altijd al een stevige linkervleugel heeft gehad die de partij ziet als de weg waarlangs het socialisme in Nederland gevestigd gaat worden. 

Geen idee hoe sterk die vleugel nog is. In de jaren zeventig en volgende in de vorige eeuw was het een sterke vleugel die politiek behoorlijk aanwezig was. Het is ook van oudsher een vleugel die zich roert. Mij lijkt dat die linksrevelugel in het vaarwater van de zachte krachten, feminisme en minderheden terecht is gekomen, de plaatsvervangers van de onderdrukte arbeiders. 

Groen Links heeft vanaf zijn ontstaan een radicaal linkse achtergrond. Te beginnen natuurlijk met de CPN, heel lang een vazal van Moskou tot hij in handen viel van de protestgeneratie van de jaren zeventig in de vorige eeuw. Die wisten geen raad met de Stalinistische kadaver discipline waardoor er al snel scheuringen ontstonden. Altijd al een gevolg geweest van betweterig radicalisme. 

De Pacifistische Socialistische Partij was uiteraard een al even radicale partij maar met een vleugje zelfkritiek en geen kadaverdiscipline. De partij draaide jarenlang om de persoon van Fred van der Spek. Net als de CPN lukte het de PSP nooit om boven de 2 zetels uit te komen terwijl de pretentie hetzelfde was, namelijk met behulp van de arbeiders de macht nemen.

De derde poot van Groen Links, de PPR bestaande uit dissidente christenen, was misschien wel de radicaalste partij van de drie. Ze begon uit ontevredenheid over het behoudzuchtige CDA dat niet of slechts zwaar geconditioneerd wilde samenwerken met de PvdA. 

Vergeet niet dat het CDA toen een machtig politiek bolwerk was net als de PvdA. Maar de PvdA sloot meer aan bij de nieuwe kritische tijdgeest dan het CDA. Het waren de dagen van de vernieuwing van mens en maatschappij.

Wanneer Christenen het schip van kerk en geloof verlaten dan doen ze dat grondig.  De dissidenten baseren zich op de wat heet revolutionaire kanten van de bijbel en dan vooral die van het nieuwe testament; radicale naastenliefde, solidariteit, gelijkheid, tegen de bestaande orde, zwaarden worden ploegen enz.

In hoeverre al deze erfenissen zullen doorwerken in de nagestreefde fusie tussen PvdA en Groen Links is moeilijk vast te stellen. Als de fusie doorgaat wordt het in ieder geval een linkse familie met een radicale (socialistische), een idealistische en een pragmatische vleugel.

DE NAKENDE ONDERGANG VAN WILDERS

De PVV zakt in de peiling van Maurice de Hond van 17 januari met maar liefst 9 zetels. De peiling is gehouden voor het vertrek van de 7 dissidente fractieleden. Of hun vertrek zal leiden tot meer zetelverlies in de peilingen is niet zeker maar wel zeer waarschijnlijk. De kans is groot dat nog dit jaar de PVV in de peilingen zal zakken tot 10 zetels of minder. Volgens de Hond stappen PVV kiezers over naar FVD (winst 7 zetels sinds de TK verkiezingen) en Ja 21 (winst 2 zetels). 

 

Het nieuws dat maar liefst 7 leden van de fractie Wilders, bekend onder de naam PVV, met onmiddellijke ingang de fractie verlaten, slaat in als een bom. Wie had gedacht dat zoiets nog kon gebeuren? Had Wilders er niet flink de wind onder bij zijn 26 koppige bemanning, was er geen kadaverdiscipline meer? Wat is er gebeurd? Hoe dit te verklaren?

Als gediplomeerd politicoloog uit Nijmegen zoek ik naarstig naar een verklaring voor dit fenomeen en wat plopt er ongevraagd op in mijn brein? Dat is de naam Dilan Yesilgöz, volgens velen de fractieleidster van de VVD die niet alleen de combinatie GL/PvdA heeft uitgesloten van regeringsdeelname (hoe durft ze?!) maar ook nog eens de bende van Wilders politieke ruimte heeft gegeven door deelname aan de regering Schoof.

Volgens velen was dat een misdaad tegen de menselijkheid of op z’n minst tegen het politieke fatsoen of in ieder geval not-done. Yesilgöz had met Wilders de duivel in persoon op het politieke toneel van den Haag gezet, een onvergeeflijke daad die haar tot aan haar dood en nog lang daarna niet zal worden vergeven.

Maar is deze zogenaamde misstap van Yesilgöz  om met de PVV een rechtse regering Schoof te vormen niet juist het verval van de Wilders-clan begonnen en daarmee de sanering van rechts? Is dat dan niet juist een duivelse meesterzet geweest die uiteindelijk in het voordeel van de democratie in Nederland uitpakt?

Ga maar na. De vorming van het kabinet Schoof leidde herhaaldelijk tot gezichtsverlies voor Wilders. Dat begon al met het simpele feit dat hij als leider van de grootste fractie in de Tweede Kamer en zoals gebruikelijk, geen minister president mocht worden. Wilders deed water in de wijn. Dat hij tot dan toe altijd geweigerd.

Vervolgens blijken zijn PVV ministers voortdurend fouten te maken die breed uitgemeten worden in de (vijandige) pers. Maar daar blijft het niet bij. Hij zelf schoffeert Schoof en zijn regering alsof die regering niet ook zijn kind is.

Tot overmaat van ramp stapt hij na enkele maanden met veel kabaal en gedreig uit het kabinet waaraan hij zelf maanden heeft gewerkt. Hij gokt op nieuwe verkiezingen waarin hij met zijn brutale mond nog groter zal worden en dus onvermijdelijk premier van Nederland. 

Maar hij blijkt verkeerd gegokt te hebben. Zijn partij wordt niet groter maar kleiner en zelfs kleiner dan D66, een van de door Wilders meest gehate partijen! D66 wordt de grootste partij en de jonge partijleider Jetten waarschijnlijk premier. Het verval van de PVV begint zich nog scherper af te tekenen. 

De genadeklap voor zijn partij komt als zeven leden van de PVV fractie, onder leiding van een van zijn trouwe volgelingen en vriend (ook gij Brutus!?), besluiten een einde te maken aan de kamikaze politiek van Wilders. 

Die had net laten weten niet op de koffie te komen bij de drie formateurs van de nieuwe regering Jetten m.a.w. de PVV zou zich de komende regeerperiode beperken tot het afvuren van losse flodders in plaats van te streven naar het politiek haalbare voor zijn kiezers. Dat werd zeven van zijn volgelingen nou net teveel.

Zo kan het toch nog goed komen. Yesilgöz is niet de duivel gebleken maar een politica met visie en een goed oog voor wat mogelijk is in de politieke polder Nederland. Moge de goden haar en haar partij gunstig gezind zijn.

KANTTEKENINGEN BIJ KANDINSKY. 1. DE ZIEL VAN DE KUNSTENAAR

 

Zelfportret van Kandinsky, 1924

Wassily Kandinsky is in zijn boek ‘Spiritualiteit en Abstractie in de Kunst’ (uitgeverij Christofoor) een veeleisend man voor kunstschilders. Hij eist talent, idealisme en een hoge inzet. Hij heeft het over het gif van de gemakzucht dat zelfs de kunstenaars die naar een hogere geestelijke uitdrukking streven, kan aantasten en met minder genoegen doen nemen.

De gemakzuchtige kunstenaar blijft steken in het hoe. “De stof die haar inhoud moet geven zoekt zij in de harde materie omdat ze de fijne niet kent.” Hun wilde jacht naar succes maakt de kunst nog oppervlakkiger.

Hoe hard zijn oordeel is, blijkt uit het volgende citaat.

“Op de weg van het ‘hoe’ gaat de kunst voort’. Zij specialiseert zich, wordt alleen nog maar begrepen door de kunstenaars zelf, die beginnen te klagen over onbegrip van het publiek ten opzichte van hun werken. Aangezien de kunstenaars in zulke tijden doorgaans niet veel hoeven te zeggen om al door een geringe ‘anders’-geaardheid af te steken bij de rest en dan door een bepaald kliekje van beschermers en kenners om wille van dat ‘anders’-zijn worden opgehemeld (wat ook nog stoffelijke voordelen oplevert!) werpt zich een menigte van uiterlijk begaafde, handige lieden op deze kunst die blijkbaar zo eenvoudig te veroveren is. In elk ‘kunstcentrum’ leven duizenden en nog eens duizenden van zulke kunstenaars, waarvan het grootste gedeelte alleen maar een nieuw maniertje zoekt en zonder enthousiasme met koud hart en slapende ziel miljoenen kunstwerken produceert.” (blz.24 en 25 in genoemd boek).

Oordeelt Kandisky hier niet te hard over al die zwoegende kunstenaars die bij gebrek aan talent toch hun best doen om kunst te maken? Per slot van rekening kan niet iedereen het niveau bereiken van Beethoven die volgens Kandinsky aan de top staat van de driehoek van het culturele geestelijk leven.

Maar de top van de cultureel geestelijke driehoek berust op een brede basis. Je kunt daarom ook zeggen dat dankzij die brede basis van middelmatige, doorsnee kunstenaars die graag erkend willen worden en liefst ook materieel succes hebben, de top mogelijk maakt. Zonder brede basis geen top. 

Het ‘hoe’ is bij Kandinsky de ambachtelijke kant van de kunst. De kunstenaar moet zijn ambacht kennen: vertrouwd zijn met penseel en verf, weet hebben van composities en perspectieven, de effecten van kleuren enz. 

Maar dat is niet genoeg. De kunstenaar moet ook inhoud hebben. Kunst moet ergens over gaan anders valt op een gegeven moment de kunst door de mand. Dan is kunst als de kleren van de keizer die uiteindelijk in zijn nakie bleek te lopen.

De kunstenaar die verder kijkt dan het ‘hoe’ is een profeet met vooruitziende blik die het puur materiële, het realisme van het obeject, weet te overstijgen en een nieuwe spiritualiteit introduceert, het ‘wat’ van de kunst.

Kandinsky noemt dit ‘wat’ het geestelijk brood dat uit de ziel van de kunstenaar komt. “En dit ‘wat’ zal dan ook niet meer hetzelfde materiële, materialistische ‘wat’ zijn van de vroegere periode, maar een artistieke inhoud, de ziel van de kunst, zonder welke haar lichaam (het ‘hoe’) nimmer een volmaakt gezond leven kan leiden, evenmin als een mens of een volk. … Dit ‘wat’ is de inhoud die alleen de kunst eigen is en die alleen door de kunst en de aan haar inherente middelen op heldere wijze tot uitdrukking kan worden gebracht.” (blz 26)

Met deze mystieke bewoording van bijna religieuze aard plaatst Kandinsky de kunst op een voetstuk, een heel hoog voetstuk. Kunst als de boodschapper van het spirituele leven van de mensen. Een plaats die de kunst in de Middeleeuwen had, maar dan dankzij de kerk.