81. MEXICAANSE VERTELLINGEN. FRIDA KAHLO ONTMOET ANDRÉ BRETON

 

Frida Kahlo poseert met André Breton in een patio in Mexico-stad in het jaar 1938. Breton is op bezoek bij de door Stalin verbannen Russische revolutionair Leon Trotski. Trotski is een buurman van Frida. Zij maakte het jaar daarvoor deel uit van het ontvangstcomité van de Mexicaanse communistische partij bij aankomst van Trotski in Mexico-stad. Daarna heeft ze een korte affaire met hem gehad.

Sommige gebeurtenissen gaan ons verstand te boven. We hebben geen enkele aanwijzing waarom ze gebeuren, of er iemand de hand heeft gehad, een aards of buitenaards iemand en of ze een doel hebben? We weten het gewoon niet en zullen het hoogst waarschijnlijk ook nooit weten. Toch gebeuren ze.

Zo een gebeurtenis is de reis van de Fransman André Breton. Niet zo maar een Fransman. Hij is schrijver, dichter en theoreticus van de kunsten. Hij is tevens leidsman van de surrealistische kunstenaarsbeweging. Leidraad van deze beweging is het door hem geschreven “Manifeste du surrèalisme”. 

Het surrealisme heeft hij ontdekt tijdens zijn werk in een neurologisch ziekenhuis in de Eerste Wereldoorlog, een nog grotere gebeurtenis waarvan niemand het waarom weet. Het is de eerste oorlog tussen geïndustrialiseerde landen en dus wordt het meteen ook een massaslachting. Industrie en massaproductie zijn nu eenmaal onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Als revolutionair en communist meent Breton dat er een verband is tussen de klassenstrijd, een door Marx ontdekte sociale wetmatigheid in de geschiedenis van de mensheid, en de door Freud ontdekte wetmatigheid van het onderbewuste in onszelf. 

Helaas heeft zijn communistische partij geen enkele belangstelling om Marx met Freud te verenigen. Ze hebben het te druk met vadertje Stalin. Stalin is hun grote voorbeeld, hun wereldleider. Zoals elke alleenheerser moeten kunst en cultuur in dienst staan van zijn politiek. Dat wordt Breton nu net teveel. Hij treedt uit de kerk van het Franse communisme maar blijft wel gelovig communist en revolutionair.

Waar kan hij dan beter terecht dan bij Trotski? Hij mag dan verjaagd zijn door Stalin, hij is trouw gebleven aan het revolutionaire geloof van Marx. Vandaar dat Breton naar Mexico reist. Hij wil ene gesprek met Trotski over Marx en Freud.

Eenmaal bij Trotski aangekomen, ontdekt hij dat Trotski een buurman is van Frida en David in Coyocan. Maar ze is meer dan een buur. Frida is dankzij een tentoonstelling in een kunstgalerie in New York bezig om wereldberoemd te worden. Daar wil Breton als eigentijdse kunstkenner meer van weten. 

Tevens blijkt dat Frida en haar man David lid zijn van de Mexicaanse communistische partij. Beiden hebben de komst van de verbannen Trotski naar Mexico mede mogelijk gemaakt. Dit lijkt meer dan een vingerwijzing van het lot. Frida is misschien wel de belichaming van het onderbewuste met de klassenstrijd. 

Als ex-minnaar en buurman is het voor Trotski een kleine moeite om een ontmoeting te organiseren. Breton is meteen enthousiast over het werk van Frida. Een vrouw naar zijn surrealistische hart. Hij ziet in haar schilderijen allerlei surrealistische elementen zoals zwevende dingen en heel veel symbolen. Hij nodigt haar uit om haar werk in Parijs te komen exposeren.

MUSEUM JAN CUNEN: WILLEM VAN KONIJNENBURG, VANUIT CHAOS.

Links het schilderij 'Chaos' Van Willem van Konijnenburg te zien op de tentoonstelling in Museum Jan Cunen. Rechts het schilderij 'Liesje is Jarig' van Jan Sluijters te zien in Museum Noord Brabant in den Bosch. De verschillen in kleurenpalet, compositie en krachtige sfeer tussen de twee schilders kan haast niet groter zijn. 

Onlangs een bezoek gebracht aan de tentoonstelling “Willem van Konijnenburg, Vanuit Chaos” in het museum Jan Cunen te Oss. Ik wilde kennis maken met het werk van Konijnenburg. Zijn naam was ik wel eens tegengekomen maar zijn werk nog nooit gezien.

Geen wonder. Hij is een vergeten kunstschilder. Dat was in zijn eigen tijd heel anders. In de periode 1918-1925 was hij een van de bekendste schilders van Nederland. 

“Op een moment dat ook het modernisme de kop opsteekt, kiest hij bewust voor een klassieke, rationele beeldtaal. Na zijn overlijden in 1943 raakt zijn werk snel in de vergetelheid. De kunstgeschiedenis na de Tweede Wereldoorlog is volledig in de ban van het moderne. Net als veel collega’s belandt Van Konijnenburg aan de verkeerde kant van de geschiedenis. Zijn ooit zo gewaardeerde oeuvre verdwijnt diep in de depots.” 

Helaas voor hem koos hij de verkeerde kant van de kunstgeschiedenis en dat is goed te zien op de tentoonstelling. Hij heeft zo goed als alle ontwikkelingen in de schilderkunst gemist. 

Niet alleen heeft hij de revolutionaire schilderkunst van Vincent van Gogh notabene 30 jaar eerder, gemist maar zo goed als alle stromingen zijn langs hem heen gegaan: het impressionisme met hoogtepunten als Monet en Renoir, het pointillisme met Seurat en Signac, het fauvisme met grondleggers als Matisse en de Nederlander Cees van Dongen en het kubisme van Picasso en Braque.

Van Konijnenburg wordt in het interbellum (tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog) samen met Jan Toorop en Jan Sluijters tot de modernen gerekend. Toorop en Sluijters onderzochten de stijlen van hun tijd. Toorop werd uiteindelijk een symbolische schilder geïspireerd door zijn katholieke overtuiging. Sluijters werd een figuratieve schilder met een groot gevoel voor kleur. 

Van Konijnenburg bleef een academisch schilder met een donker palet. Later komt er wat kleur in en waagt hij zich aan strakkere lijnen en vormen.

Als theosoof zoekt hij net als veel tijdgenoten (Mondriaan, van Doesburg, van der Leck) naar het innerlijk wezen der dingen maar in tegenstelling tot de genoemde tijdgenoten blijft hij steken in de vorm. Zijn tijdgenoten onderzoeken ook de betekenis van kleuren, lijnen, vlakken, composities enz. 

Bij van Konijnenburg niets van dat alles, hij blijft een academische, klassieke schilder en tekenaar. Je zou een tentoonstelling moeten maken met schilderijen van Willem van Konijnenburg omringd door  tijdgenoten. Hierboven een voorproefje met het schilderij 'Chaos' van Van Konijnenburg naast 'Liesjes Verjaardag' van Jan Sluijters.

Willem van Konijnenburg, Vanuit de Chaos te zien in het museum Jan Cunen te Oss tot 7 juni 2026. 

CONSUMENTISME IN PLAATS VAN BURGERSCHAP

Tijdens de laatste gemeenteraadsverkiezingen kende het consumentisme in de politiek geen grenzen meer, niet bij de kiezers, niet bij de politici en niet bij de bestuurders.

Hoe diep het consumentengedrag de politiek is binnengedrongen, blijkt uit de antwoorden van kiezers op de vraag waarom ze gaan stemmen. Jongeren antwoorden dat ze een een woning willen, anderen omdat er een zwembad, een speeltuin of een park.

Iets persé niet-willen is ook een sterk motief om te gaan stemmen. Zo scoorde bij deze gemeenteraadsverkiezingen geen asielopvang in dorp of stad  hoog. Geen windmolens in de polder of elders is ook zo een niet-willen doel om te gaan stemmen.

De voor wat hoort wat mentaliteit wordt dik aangemoedigd door politici en bestuurders die zich graag populair willen maken. Zo zijn in Harlingen, Dantumadeel en Pijnacker-Nootdorp door de gemeente limousines aangeboden aan jongeren om ze naar het stembureau te brengen.

Niks burgerplicht, niks verantwoordelijkheid voor je gemeente, je bestuur en je land. De leegte van het consumentisme heeft politici en bestuurders al net zo in hun greep als de kiezers. 

Nog zo een voorbeeld, de burgemeester van Rotterdam die gaat abseilen van de Euromast gevolgd door notabene onze premier als meer dan 50% gaat stemmen! Meer politieke leeghoofdigheid kun je haast niet voorstellen. Hoezo populistisch?

Politiek is een supermarkt geworden met aan de ene kant de kiezers die het voor het kiezen hebben en aan de andere kant de politici en de bestuurders die hun klanten zoveel mogelijk gratis laten winkelen. Allemaal sigaren uit eigen doos, de belastingpot. 

Politici, bestuurders, media en onderwijs hebben de burger als waardig deelnemer aan maatschappij en samenleving gesloopt en daarvoor in de plaats de consument geschapen. Kiezers worden al lang niet meer aangesproken op hun burgerplicht, hun sociale en politieke verantwoordelijkheid als fundament van de democratie.

Hij wordt voortdurend opgejaagd om als consument nog meer en beter te eisen of het nu gezondheidszorg is, woningen, toeslagen, voorzieningen, openbaar vervoer enz. Aangezien uiteindelijk ondanks de enorme rijkdom de middelen van de staat beperkt zijn, kunnen niet alle wensen en eisen vervuld worden en dan gaan andere mechanismen werken.

Dan raken de kiezers teleurgesteld of vinden dat ze bedrogen worden. Het heet dan dat er niet naar hen geluisterd wordt. Ze vinden dat ze opgelicht, genegeerd of zelfs benadeeld worden door de politiek. 

Eenmaal in die fase aangekomen, steekt de storm op van het grote wantrouwen. De kiezer haakt af. Allerlei deskundigen buigen zich welwillend over dit fenomeen. Er wordt naarstig gezocht naar de oorzaak van dit wantrouwen. 

Ze worden daarbij gesteund door  journalisten die niet doorhebben dat ook zij hun bijdrage leveren door het consumentengedrag van de keizer aan te moedigen.

En als dan nog minder dan de helft van de kiezers de moeite neemt om zijn burgerplicht te vervullen, dan zou de democratie wel eens verloren kunnen gaan. De verkiezingen verliezen dan hun legitimiteit en daarmee de gekozen politici en bestuurders. 

DE NATTE MARSDROOM VAN ELON MUSK (SCÈNES UIT DE TOEKOMST)

 

GEOMETRISCHE COMPOSITIE MET CIRKEL EN 3 SNAREN

petrus, "Geometrische Compositie met cirkel en 3 snaren", acryl en olieverf op mdf plaat, 80x80 cm
Te Koop

 

81. MEXICAANSE VERTELLINGEN. PIJN ALS SCHILDERKUNSTIG THEMA

Frida Kahlo, The Broken Column, 1944

De schilderkunst bevrijdt Frida niet alleen van haar trauma van de miskraam maar brengt meteen ook nieuw leven in de brouwerij. Natuurlijk, haar leven was nooit saai. Leven met schilders, revolutionairen en communisten is niet saai net zo min als haar liefdesleven.

Ze is nu eenmaal gauw verliefd en geeft snel toe aan haar gevoelens. Hoe het dan verder gaat dat ziet ze in de loop van de affaire wel. Leven is een vorm van waaghalzerij. Zelfs haar liefde voor David, met alle zijpaden die ze in loop der tijden zijn ingeslagen, heeft stormen moeten doorstaan. Maar dat maakt hun liefde ook sterker. Tegenslagen kunnen je verder helpen als je er mee weet om te gaan.

Een grote liefde kan daarbij helpen. Kleine liefdes, affaires genoemd in burgerlijke salons,  houden haar grote liefde op scherp. Ze kunnen geen kwaad als het om een echte grote liefde gaat. Daar zijn zij en David het over eens. 

David heeft ook zo zijn liefdes gehad maar is altijd weer bij haar teruggekomen. Thuiskomen noemt hij dat. Trouw betekent bij Frida weg kunnen gaan en weer terugkomen, zodat je nooit eenzaam bent.

Maar nu komt er dankzij de schilderkunst een leven bij. Het leven van een kunstenaar. Ze heeft daar altijd wel op gehoopt maar zonder teveel verwachtingen. Ze zit er ook niet echt verlegen om maar het is mooi meegenomen. Het geeft haar nieuwe mogelijkheden.

Anderen gaan je zien als kunstenaar. Ze kijken anders naar je. Ze wikken en wegen wat je werk betekent, of ze het kunnen waarderen of dat het toch niet zo goed is. Nu wordt ze voortaan als vrouw én als kunstenaar bekeken. Als vrouw heeft ze al een plek gekregen tussen familie, vrienden en bekenden nu nog als kunstenaar. 

Wat voor kunst maakt ze? Ze wil geen politiek kunstenaar zijn zoals David. Ook al is ze overtuigd communist, ze is niet geïnteresseerd om schilderkunstig de komst van de nieuwe mens aan te kondigen zoals David met zijn muurschilderingen. 

Als je kinderverlamming hebt gehad, als je bekken en rug worden gebroken in een zwaar ongeluk op je achttiende en miskramen krijgt dan is de nieuwe mens ver weg. Haar leven is van jongs af aan een van pijn lijden, lichamelijk én geestelijk. Daarom zal pijn haar belangrijkste schilderkunstige thema zijn.

 

BLIND

 

San José, Costa Rica 1979

Tepoztlan, Mexico 1976

Mexico-City 1976

Mexico-City 1976

Mexico-City, 1976

San José, Costa Rica, 1979

Lotenverkopers, San José, Costa Rica 1979

Peru, Lima 2011

Puebla, Mexico, 2010

Lima, Peru, 2011

Lima, Peru, 2007