FRITS BOLKESTEIN (1933-2025) EN DE INTERNATIONALE VAKBEWEGING

 

Er is een vuistdikke biografie over Frits Bolkestein verschenen. In Nieuwsuur zag ik een gesprek met de schrijver gelardeerd met korte filmpjes over Bolkestein. Het herinnerde mij aan een gesprek dat ik lang geleden had met Bolkestein.

Dat was begin jaren tachtig, toen hij als lid van de VVD fractie in de Tweede Kamer in zijn portefeuille o.a. Latijns Amerika had. Als vertegenwoordiger van de solidariteitsvereniging met de Latijns Amerikaanse vakbeweging CLAT, had ik om een gesprek met hem gevraagd.

Ik wilde zijn politieke steun hebben voor onze vereniging. Om dezelfde reden voerde ik gesprekken met de Tweede Kamerleden Aad Nuis van D66, Harry Aarts van het CDA en Harry van den Bergh van de PvdA. 

Die steun was nodig omdat organisaties voor ontwikkelingssamenwerking steeds vaker kozen voor projecten afkomstig uit kringen van gewelddadige revolutionaire (extreem-linkse) groepen in Nicaragua, Guatemala en El Salvador. 

De christelijk georiënteerde democratische vakbeweging CLAT werd als te gematigd beschouwd. CLAT hield vast aan zijn democratische beginselen en dat zinde de extreem linkse groepen in Midden Amerika niet. Zij zagen de vakbeweging liever als een instrument in hun politieke strijd. 

Het zou natuurlijk te gek zijn als Nederlandse ontwikkelingsgelden van een democratisch land als Nederland zou gaan naar gewapende groepen die niets hadden met democratie en de waarden die daarbij horen.

Het gesprek verliep beter dan ik dacht. Waar Bolkestein Midden Amerika uit eigen ervaring kende vanwege zijn vroegere werkkring bij Shell, kende ik de regio vanuit mijn werk bij de Verenigde Naties in Mexico en Costa Rica.

We spraken Spaans en kenden cultuur, politiek en mensen van nabij en uit eigen ervaring. Politiek zaten we niet op een lijn maar we waren beiden democraten met de daarbij behorende beginselen van vrijheid van meningsuiting, vereniging enz. 

Bolkestein was het met me eens dat zonder die beginselen geen vrije, onafhankelijke en democratische vakbeweging mogelijk is zoals bijvoorbeeld het geval is in Cuba. Op dat eiland is sinds de revolutie van Fidel Castro geen vrije vakbeweging meer mogelijk. Helaas is nu net die revolutie een inspiratiebron voor de gewelddadige revolutionaire groepen actief in de regio.

Bolkestein rondde ons gesprek af met de opmerking dat zoals ik wel zal begrijpen, hij geen vriend is van de vakbeweging maar dat als het gaat om behoud van de democratie de democratische vakbeweging op zijn steun kan rekenen. 

ELK PARTIJVOGELTJE ZINGT ZOALS HET GEBEKT IS

Het ziet er naar uit dat de deconfiture van Wilders met zijn PVV volop aan de gang is. In de peiling van 8 februari zakt de PVV met 10 zetels, 3 meer dan de 7 die de PVV fractie onlangs hebben verlaten. De PVV heeft niet geleverd toen ze aan de macht was en dat zal Wilders blijven achtervolgen al zal hij zelf nog lang blijven roepen dat alles weer goed zal komen.

Nu is 16 zetels ook weer niet niks. In de huidige omstandigheden met een flinke groep van middelgrote of middelkleine partijen blijft Wilders daarmee van politieke betekenis. In dezelfde peiling heeft de VVD 18 zetels, het CDA 17, JA21 14 en Forum voor Democratie 13. De twee partijen met meer dan 20 zetels zijn D66 (27) en GL/PvdA (21).

De peiling laat ook zien dat de VVD  zijn monopolie op rechts aan het verliezen  is of anders gezegd voor veel rechtse kiezers is de VVD niet meer rechts genoeg. Terwijl PVV en VVD zakken in de peiling stijgen JA21 en FVD. Was eerder de stijging van JA21 spectaculair, intussen is dat FVD tot op zekere hoogte ook.

Die partij heeft een zetelwinst in de peilingen van 6 sinds de Tweede Kamerverkiezingen vorig jaar. En die 7 zetels behaald tijdens de verkiezingen waren op zich ook al een aanwijzing dat er wat aan de hand is op rechts.

Waarom zeggen kiezers te stemmen op FVD? Wat is de politieke aantrekkingskracht van FVD? 

Ondanks alle kiezersonderzoeken blijft dat moeilijk te achterhalen. Kijken we naar de hoofdthema’s van FVD dan zien we dat veel punten samenvallen met de PVV: migratie, anti-klimaatwetten, islam, schrappen stikstof en klimaat eisen, minder Europa, pro-Putin enz.

Maar misschien is naast de inhoud, de toon en het gezicht van de partij wel net zo belangrijk? Het frisse en vrolijke gezicht van lijsttrekker Lidewij de Vos lijkt een winstpunt.

Wat de toon aangaat zet FVD zich neer als een nationalistische partij die trots is op de Nederlandse geschiedenis, op de prestaties van land en volk, een volk dat vrijheidslievend en verdraagzaam is, nationalistisch rechts dus.

“Nederland is het mooiste land ter wereld. Vanaf dat kleine stukje aarde laten wij al eeuwenlang zien wat mogelijk is. Ons volk maakt van de kleinste ideeën de grootste werkelijkheden. We lopen voorop in de kunsten, de wetenschap, ondernemerschap, innovatie en technologie. Ja, we hebben ons land letterlijk uit het water opgetrokken” (inleiding verkiezingsprogramma ‘Nederland, Vrij, Trots & Bruisend’)

Nederland dat zich als een Baron von Munchhausen uit het moeras trekt. Een sprookje om van te smullen. Een gaaf land zonder gezeur en gemier over (slavernij) verleden.

Daar steekt GL/PVDA schraal bij af. Geen inleiding maar slechts de korte titel “Een nieuwe start voor Nederland”. Niks om trots op te zijn, geen gaaf of fier land.

In het verkiezingsprogramma van de VVD vind je iets meer nationale trots maar al met al toch defensief met opzichtig vaak het gebruik van het woord liberaal. Het lijkt een beetje op een geloofsbelijdenis. 

“Onze liberale democratie en onze democratische rechtsstaat hebben Nederland tot één van de meest vrije en veilige landen ter wereld gemaakt. Om die vrijheid  en veiligheid te behouden, is actieve bescherming van de liberale democratie en de democratische rechtsstaat noodzakelijk. De liberale waarden die daaraan ten grondslag liggen, zijn voor ons dan ook niet onderhandelbaar.” (Inleiding verkiezingsprogramma:  Sterker uit de Storm, keuzes voor een nieuwe tijd vrijheid, veiligheid en groei”) 

Tot slot de inleiding van het verkiezingsprogramma van D66, de partij die met een brede glimlach en met vlaggengezwaai per slot van rekening de verkiezingen heeft gewonnen.

“Dit verkiezingsprogramma is er voor iedereen die gelooft dat we het tij kunnen keren. Dat we de levens van mensen beter kunnen maken, door in actie te komen. Door niet te roepen wat niet kan, maar door ons elke dag opnieuw die vraag te stellen: hoe kan het dan wél? Het is aan ons. Doe mee. Want als we willen, dan kan het wél.”

Hier spreekt een verantwoorde optimist, een van niet lullen maar poetsen. Dat is defensief en uitdagend tegelijk net als Obama’s campagneleus “Yes we can” en dat wordt beloond door de kiezer.

DE NAKENDE ONDERGANG VAN WILDERS

De PVV zakt in de peiling van Maurice de Hond van 17 januari met maar liefst 9 zetels. De peiling is gehouden voor het vertrek van de 7 dissidente fractieleden. Of hun vertrek zal leiden tot meer zetelverlies in de peilingen is niet zeker maar wel zeer waarschijnlijk. De kans is groot dat nog dit jaar de PVV in de peilingen zal zakken tot 10 zetels of minder. Volgens de Hond stappen PVV kiezers over naar FVD (winst 7 zetels sinds de TK verkiezingen) en Ja 21 (winst 2 zetels). 

 

Het nieuws dat maar liefst 7 leden van de fractie Wilders, bekend onder de naam PVV, met onmiddellijke ingang de fractie verlaten, slaat in als een bom. Wie had gedacht dat zoiets nog kon gebeuren? Had Wilders er niet flink de wind onder bij zijn 26 koppige bemanning, was er geen kadaverdiscipline meer? Wat is er gebeurd? Hoe dit te verklaren?

Als gediplomeerd politicoloog uit Nijmegen zoek ik naarstig naar een verklaring voor dit fenomeen en wat plopt er ongevraagd op in mijn brein? Dat is de naam Dilan Yesilgöz, volgens velen de fractieleidster van de VVD die niet alleen de combinatie GL/PvdA heeft uitgesloten van regeringsdeelname (hoe durft ze?!) maar ook nog eens de bende van Wilders politieke ruimte heeft gegeven door deelname aan de regering Schoof.

Volgens velen was dat een misdaad tegen de menselijkheid of op z’n minst tegen het politieke fatsoen of in ieder geval not-done. Yesilgöz had met Wilders de duivel in persoon op het politieke toneel van den Haag gezet, een onvergeeflijke daad die haar tot aan haar dood en nog lang daarna niet zal worden vergeven.

Maar is deze zogenaamde misstap van Yesilgöz  om met de PVV een rechtse regering Schoof te vormen niet juist het verval van de Wilders-clan begonnen en daarmee de sanering van rechts? Is dat dan niet juist een duivelse meesterzet geweest die uiteindelijk in het voordeel van de democratie in Nederland uitpakt?

Ga maar na. De vorming van het kabinet Schoof leidde herhaaldelijk tot gezichtsverlies voor Wilders. Dat begon al met het simpele feit dat hij als leider van de grootste fractie in de Tweede Kamer en zoals gebruikelijk, geen minister president mocht worden. Wilders deed water in de wijn. Dat hij tot dan toe altijd geweigerd.

Vervolgens blijken zijn PVV ministers voortdurend fouten te maken die breed uitgemeten worden in de (vijandige) pers. Maar daar blijft het niet bij. Hij zelf schoffeert Schoof en zijn regering alsof die regering niet ook zijn kind is.

Tot overmaat van ramp stapt hij na enkele maanden met veel kabaal en gedreig uit het kabinet waaraan hij zelf maanden heeft gewerkt. Hij gokt op nieuwe verkiezingen waarin hij met zijn brutale mond nog groter zal worden en dus onvermijdelijk premier van Nederland. 

Maar hij blijkt verkeerd gegokt te hebben. Zijn partij wordt niet groter maar kleiner en zelfs kleiner dan D66, een van de door Wilders meest gehate partijen! D66 wordt de grootste partij en de jonge partijleider Jetten waarschijnlijk premier. Het verval van de PVV begint zich nog scherper af te tekenen. 

De genadeklap voor zijn partij komt als zeven leden van de PVV fractie, onder leiding van een van zijn trouwe volgelingen en vriend (ook gij Brutus!?), besluiten een einde te maken aan de kamikaze politiek van Wilders. 

Die had net laten weten niet op de koffie te komen bij de drie formateurs van de nieuwe regering Jetten m.a.w. de PVV zou zich de komende regeerperiode beperken tot het afvuren van losse flodders in plaats van te streven naar het politiek haalbare voor zijn kiezers. Dat werd zeven van zijn volgelingen nou net teveel.

Zo kan het toch nog goed komen. Yesilgöz is niet de duivel gebleken maar een politica met visie en een goed oog voor wat mogelijk is in de politieke polder Nederland. Moge de goden haar en haar partij gunstig gezind zijn.

NEDERLAND PIRATENLAND?

 

Ik heb het altijd vreemd gevonden dat een politieke partij als de PVV uit slechts een lid bestaat namelijk Wilders zelf. Als democraat moet je dat niet willen. Het idee van democratie is kort door de bocht gezegd, inspraak van de burgers in bestuur en wetgeving.

Wat is logischer dan die inspraak vanaf het begin te regelen in een politieke partij? Blijkbaar geldt deze logische gedachtengang niet voor partijleider en enig PVV lid Wilders. Daarmee stelt hij zich onvermijdelijk op als aan autocraat en dat is eufemistisch gezegd niet democratisch. Wilders kan opereren zonder dat hem iets in de weg wordt gelegd door een bestuur en leden van een vereniging.

Hij heeft daarvoor de juridische constructie van “een vereniging met besloten karakter” gebruikt. Dat is een vereniging met een beperkte rechtsbevoegdheid (informele vereniging) die niet bij een notaris is opgericht en waarbij bestuurders privé aansprakelijk zijn, zo lees ik op internet. 

Voor een vereniging met een besloten karakter geldt de wettelijk eis dat deze twee oprichters moet hebben en minimaal een lid. Volgens informatie op internet is het niet verplicht om zo'n vereniging te registreren bij de Kamer van Koophandel maar is het wel aan te raden vanwege mogelijke aansprakelijkheidsprocedures.

Is wat juridisch kan, een eenmanspartijvereniging oprichten, partijpolitiek wenselijk? Vanuit democratisch oogpunt uiteraard niet, maar operationeel kan het handig zijn. Je wordt als partijleider niet lastig gevallen door allerlei would-be politici, eigenwijze en eigengereide leden, moties van leden en een bestuur dat je de wacht kan aanzeggen. Dat geeft rust.

Ik heb altijd begrepen dat Wilders vanwege dit operationele voordeel van zijn partij een vereniging met besloten karakter heeft gemaakt. De ideologische voorganger van zijn partij, de partij Lijst Pim Fortuyn is door interne heibel uiteindelijk bezweken. De moord op Pim Fortuyn, het natuurlijke gezag in die partij, zit er natuurlijk ook tussen.

Nu gaan er stemmen op bij CDA, D66 en GL/PvdA om een politieke partij te verplichten om leden toe te laten en inspraak te geven in het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst, in feite de gebruikelijke gang van zaken bij de politieke partijen in Nederland.

Helaas, blijken burgers helemaal niet zo happig te zijn om lid te worden van een partij. Nederlandse partijen hebben weinig leden vergeleken bij bijvoorbeeld de ANWB met bijna 5 miljoen leden, de voetbalbond KNVB  met ruim een miljoen leden. De vakbonden FNV en CNV samen en de Vereniging Eigen Huis tellen elk tegen de miljoen leden. 

Alle politieke partijen samen hebben geen half miljoen leden. Forum voor Democratie is met 60.000 leden de grootste partij. De PvdA heeft 50.000 leden, Groen Links ongeveer evenveel. Een fusie van die partijen zou dus een ledenbestand van meer dan 100.000 leden opleveren. Het ledental van het CDA ligt rond de 26.000. D66 heeft er ongeveer 30.000.

Zoals is af te lezen uit bovenstaande getallen, zegt het ledental van een partij weinig of niks over het aantal behaalde stemmen. Bij de laatste verkiezingen behaalde de grootste combinatie in ledentallen GL/PvdA minder zetels dan de partij zonder leden PVV. 

Ondanks het hoogste aantal partijleden is Forum voor Democratie in de Tweede Kamer met 7 zetels (4 meer dan bij de vorige verkiezingen) een marginale partij. JA 21 heeft met niet eens 4000 leden sinds de verkiezingen 9 zetels in de Tweede Kamer en is  van enige politieke betekenis.

Is het gezien het bovenstaande nodig om nadere wetgeving over politieke partijen te maken? Ik denk het wel, niet alleen vanwege democratische beginselen maar ook om te voorkomen dat we een wildgroei aan eenmanspartijtjes gaan krijgen op basis van de juridische constructie van een "informele vereniging." 

Er is al wildgroei genoeg in de Tweede Kamer. Daarom wordt er ook gesproken over een kiesdrempel. De partij die de kiesdrempel niet haalt, doet niet mee. Aan de ene kant is dat een goede zaak. Aan de andere kant kun je je afvragen of die versplintering in vele partijtjes en partijen niet hoort bij de Nederlandse politieke cultuur, een combinatie van anarchisme, beginselvastheid en moralisme? Misschien is Nederland wel een piratenland.

HET CHAGRIJN VAN JESSE KLAVER EN SHEILA SITALSING

 

Volkskrant Columniste Sheila Sitalsing: bescheidenheid siert de mens. 

Het chagrijn van PvdA/Gl leider Jesse Klaver kan ik goed begrijpen. Hij dacht met de fusie GL/PvdA tezamen met voorman Frans Timmermans, een electorale slag te slaan. 

Het verkiezingsresultaat van 20 zetels was evenwel een koude douche. De hoop op een linkse minister-president verdween als sneeuw voor de zon. Timmermans trok zijn conclusie en vertrok. Jesse Klaver mag de klus verder klaren.

Het premierschap mag dan verloren zijn er zit nog een kans op meeregeren in. Het heet dat zijn partij nodig is voor een stabiel kabinet en dat kan blijkbaar niet zonder zijn partij. 

Daarop volgt de tweede schok. Het motorblok van het zogeheten "stabiele midden" - D66 en CDA - kozen voor de VVD en niet voor zijn partij. Daarna volgt de derde schok. VVD leidster Yesilgöz houdt vast aan haar verkiezingsbelofte niet met GL/PvdA in een regering te gaan zitten, tenminste tot nu toe.

Dat is opnieuw slikken voor Klaver die waarschijnlijk hoopt in zijn politieke carrière nog mee te maken dat hij met zijn partij regeringsverantwoordelijkheid draagt of wie weet minister of vice-premier wordt.

Alsof dat allemaal nog niet genoeg is, geeft CDA leider Bontenbal aan eventueel met JA21 te willen regeren. Nu is de ramp voor links compleet. Het chagrijn van Klaver kan niet groter worden.

Klaver chagrijnig, zijn achterban boos en woedend. Yesilgöz die toch al de gebeten hond is op links vanwege het mogelijk maken van het kabinet Schoof met daarin de PVV, krijgt er nu nog steviger van langs. Rotte vis is nog een van de minste scheldwoorden die op X over Yesilgöz rondgaan.

Het bontst maakt mevrouw Sheila Sitalsing het in haar Volkskrant column “Yesilgöz zou het hoofd moeten buigen maar doet alsof ze de koningin van Seba is”.Yesilgöz wordt gemaand tot bescheidenheid en gezegd moet worden dat bescheidenheid de mens siert maar geldt dan ook voor Sitalsing en links?.

“Nog geen anderhalve maand geleden gaf niemand een cent voor haar politieke toekomst, want schril, zichtbare leugens, jij-bakken (meestal in die gekozen), weinig ideologisch interessante gedachten of überhaupt interessante gedachten, veel bluf en Douwe Bob – en kijk haar hier nu triomfantelijk eisen stellen.” (6 december 2025)

Dat is geen toon waarmee je Yesilgöz alsnog te verleiden om links in het kabinet op te nemen. Integendeel, dit soortt emotionele uitbarstingen maken het voor Jetten en Bontenbal nog moeilijker zich straks alsnog te wenden tot GL/PVdA als mogelijke coalitiepartner.

Maar misschien vindt Sitalsing dat haar persoonlijke emoties veel belangrijker dan een nuchtere analyse van waarom GL/PvdA niet is uitgenodigd om deel te nemen aan een coalitie.

POLITIEKE NABESCHOUWING TWEEDE KAMER VERKIEZINGEN

 

Uitdager Rob Jetten, lijsttrekker van D66 (rechts), heeft Wilders -zij het nipt - verslagen. Het is een geweldige prestatie. Jetten moest van heel ver komen in aantal zetels. Wilders moest vechten om zijn verlies te beperken.

Was het een afwisseling van de wacht? Je zou het bijna denken. Als dat zo is, dan zou sprake zijn van een generatiewisseling in de politiek. Maar zo eenvoudig is het ook weer niet. Er is meer aan de hand dan jong versus oud, al speelt dat zeker ook een rol.

Misschien is het wel een (voorlopig?) afscheid van de linkse politieke cultuur die sinds de jaren zestig van de vorige eeuw dominant aanwezig was in maatschappij, kranten, TV  en de sociale media. 

Dat afscheid wordt gesymboliseerd door het vertrek van GL/PvdA lijsttrekker Frans Timmermans. Met de fusie van Groen Links met de PvdA was de hoop geboren een linkse dam te kunnen opwerpen tegen de populistische, rechtse en conservatieve tijdgeest. Die hoop is met deze verkiezingen vervlogen. 

Timmermans zelf was tot op zekere hoogte erfgenaam van de PvdA uit de tijd van partijleider Joop den Uyl (1919-1987). Hij kreeg nooit zijn tweede kabinet. Timmermans heeft nu zelfs zijn eerste kabinet niet gekregen.

Hij werd buiten verwachting verslagen door Rob Jetten van de sociaal-liberale partij D66. De jonge Jetten groeide tijdens de campagne in zijn rol van lijsttrekker maar vooral ook uitdager van de andere lijsttrekkers en dan met name Wilders.

We kunnen nu vaststellen dat Jetten de strijd met Wilders gewonnen heeft. Het liberalisme van D66 heeft gewonnen van het populisme, nipt weliswaar maar toch afgetekend genoeg om Wilders’ partij naar de tweede plaats te verwijzen.

Met het verlies van Wilders en de winst van Jetten komt het populisme, dat met een vliegende start begon met Pim Fortuyn (1948-2002), die helaas vermoord werd, op het tweede plan. Wilders zal waarschijnlijk nooit meer de kans krijgen om premier te worden. 

Zijn partij, voor zover je over een partij kunt spreken (niet meer dan één man en een twitter account aldus VVD lijsttrekker Dilan Yesilgöz), zal hoogst waarschijnlijk in de loop van de tijd afkalven. Het is immers geen partij meer van een winnaar maar eerder van een praatjesmaker en dat maakt zijn partij een stuk minder interessant.

Een opvolger vinden zal moeilijk worden want de PVV is geen van onderaf opgebouwde partij, geen vereniging met een ledenbestand met statutaire bestuurlijke geledingen. Dat maakt het moeilijk om de partij over de schaduw van Wilders heen te tillen.

Wat nog meer is opgevallen is de veerkracht van VVD lijsttrekker Dilan Yesilgöz. Ze is een politiek sterke vrouw gebleken die overeind bleef in een politieke storm die zowel binnen als buiten haar partij tijdens de verkiezingscampagne op stak. Bovendien is er gezien de behaalde zetels, ruimte voor twee soorten liberale partijen, de meer ondernemers georiënteerde VVD en de wat meer op hoger opgeleiden stedelingen georiënteerde D66.

Ook opvallend is de terugkeer van het CDA onder leiding van lijsttrekker Henri Bontenbal. Het CDA heeft sterkere wortels in de Nederlandse samenleving dan sommigen dachten, vooral in het noordelijke deel van Nederland, met zijn protestantse erfenis.

Het zuidelijke, meer katholieke volksdeel is verdwaald tussen CDA achtige afsplitsingen NSC en BBB. Ten dele is het nu teruggekeerd. Misschien dat na deze ervaringen het CDA meer oog zal krijgen voor wat de zuidelijke meer katholieke achterban bezielt want die ene zwaluw van nu is voor de toekomst niet genoeg. De kunst voor het CDA is om het christelijke politiek erfgoed te mobiliseren en levend te houden in heel Nederland.