Posts tonen met het label vermeer. Alle posts tonen
Posts tonen met het label vermeer. Alle posts tonen

woensdag 24 september 2025

VERMEER EN MONDRIAAN VERENIGD IN EEN SCHILDERIJ

petrus, Melkmeisje met Compositie in rood, geel en blauw, acryl op papier (45,5 x 41 cm)


Johannes Vermeer en Piet Mondriaan zijn twee meesters die meer met elkaar gemeen hebben dan je op het eerste gezicht denkt. Beiden zijn ze meesters van kleuren en van verstilling. De verstilling van Vermeer is een verstilling in de beweging van mensen in een ruimte, zoals de gestolde beweging van het melkmeisje.


Bij Mondriaan zie je helemaal geen mensen en ook geen ruimte. Zijn verstilling bestaat enkel uit kleurvlakken en lijnen in een plat vlak binnen het kader van het schilderij. Je zou kunnen zeggen dat Mondriaan tot op zekere hoogte een ver doorgedreven abstractie is van Vermeer 


Er is meer verwantschap tussen de twee. Het kleurenpalet van Vermeer - rood, blauw, geel, wit en zwart - sluit aan bij dat van Mondriaan. Tot op zekere hoogte, want Vermeer schilderde naar de  werkelijkheid. In zijn tijd pretendeerde een schilderij een afbeelding van de werkelijkheid (de objectieve werkelijkheid) te zijn, gezien door de ogen van de schilder, dat is zijn subjectieve beleving van die werkelijkheid.


De dialectiek van objectiviteit en subjectiviteit zit in elk schilderij, in elk door mensen gemaakt beeld of het nu een naar de werkelijkheid geschilderd beeld is van Vermeer of een abstract beeld geschilderd door Mondriaan.


Analyseren we dit fenomeen verder dan komen we bij de vraag wat de bron is van het schilderij is. Is dat de objectieve werkelijkheid (de natuur) of is het de geest (het subjectieve)?


Hoe Vermeer en tijdgenoten daarover precies dachten, weten we niet. We hebben alleen hun schilderijen als getuigen van hun kijk op de wereld en de schilderkunst. Vermeer en zijn tijdgenoten schilderden zo goed mogelijk de illusie van de werkelijkheid, de werkelijkheid zoals zij die zien. Hun subjectieve, eigen kijk op de wereld -hun geestelijke wereld - komt tot uiting in hun stijl. Vermeer legt het accent op de verstilde beweging. 


Mondriaan nu, schildert puur geestelijk. De zichtbare werkelijkheid doet er niet toe, behalve dan die van olieverf en doek. Een minimum aan middelen om zijn geestelijke wereld uit te drukken. 


Over het hoe en wat van zijn geestelijke wereld, heeft hij de verhandeling  “De Nieuwe Beelding in de Schilderkunst” geschreven. (Verschenen in tijdschrift “De Stijl” 1917-1920). Ze zijn boeiend maar het kost enige moeite om ze tot je te nemen. Per slot van rekening is het onder woorden brengen van wat je als schilder precies doet moeilijk. Bovendien is hij meer schilder dan schrijver. 


Voor Mondriaan is de toekomst in de schilderkunst de abstracte schilderkunst. In de toekomst zullen objectiviteit en subjectiviteit met elkaar samenvallen, zich verenigen tot een wereld. De abstractie kunst is de enige manier om dat te vatten. Mondriaan meent nu dat hij met zijn schilderkunst op de eeuwige balans of harmonie tussen mens en natuur, vooruit loopt.  Hij beschouwt zich als een boodschapper van de toekomst.


“De groei van het natuurlijke tot het abstracte doet den Mensch het natuurlijke wel anders zien, het doet wel (onbewust) het individuele erin negeren maar het doet niet het natuurlijke negeeren. Al doet het de meest uiterlijke verschijning van het natuurlijke in de Beelding te niet, het natuurlijke blijft voor den Mensch juist dàtgene, waardoor het universeele levend in hem wordt.” (Paragraaf VIII. Van het natuurlijke tot het abstracte, d.i. van het onbepaalde tot het bepaalde)


We lezen dat bij Mondriaan het natuurlijke, de werkelijkheid tijdens onze bevrijding de bemiddelaar blijft om van het individuele (subjectieve) naar het universele (objectieve) te komen.


De toekomstige mens zal de dingen in hun geheel zien en aanvaardt het leven in zijn geheel: “juist hierdoor ziet hij natuur en geest, wereld en geloof, kunst en godsdienst -mensch en god, als eenheid.” 

Mondriaan sluit met deze gedachte aan bij het onder 19e eeuwse filosofen levende idee van de dialectiek maar dan zonder te vervallen in het materialisme van Marx en Hegel. 


Ik ben op die eenheid, die Mondriaan verkondigt, op een praktische manier vooruit gelopen door een schilderij van Vermeer gedeeltelijk te abstraheren met de nadruk op kleur en verstilling en vervolgens te verenigen met een schilderij van Mondriaan bestaande uit enkele kleurvlakken en lijnen. 

donderdag 18 september 2025

EVEN VOORSTELLEN. H. BONTENBAL, F.TIMMERMANS EN D.YESILGÖZ

Ondanks haar positie in de peilingen kan Dilan Yesilgöz rekenen op minnaars als Henri Bontenbal en de voorlopig afgewezen Frans Timmermans.  Een bewerking van Vermeer's "Dame en Twee Heren" (1658-1659) door petrus.

 

Op de foto hierboven zou ook Wilders moeten staan als mogelijk kandidaat voor het premierschap. Naar het aantal zetels gemeten is hij zelfs kandidaat nummer een, maar zijn politiek-bestuurlijke en persoonlijke stijl maken dat hij door de andere partijen op voorhand wordt afgewezen als coalitiepartner en dus premier.


Het gevolg is dat er een ingewikkelde coalitiepuzzel ontstaat waarvan niemand weet hoe die gaat aflopen. Wat wel uit de peilingen blijkt, is dat waarschijnlijk een van de drie hierboven afgebeelde partijleiders premier van Nederland zal worden. Al hoewel, je weet maar nooit. Misschien wordt er bij een ingewikkeld coalitieoverleg besloten om een premier van buiten aan te trekken, al dan niet partijloos. Een variant op de positie van huidig premier Schoof, maar dan anders.


Kiezers stemmen nooit alleen op een partij. Ze stemmen op een persoon waarvan ze denken dat ze die kunnen vertrouwen, misschien met enige reserve, maar toch. Ik herinner me mijn moeder die altijd lette op de kleding van politici. Daaruit meende ze te kunnen aflezen of een politicus meer of minder te vertrouwen was. Ik denk dat zij staat voor een meerderheid van Nederlandse kiezers.


Bontenbal zou hoog scoren bij mijn moeder. Zijn kleding is conventioneel maar is toch ook een tikkeltje casual. Zijn haardos beklemtoont het informele evenals zijn Rotterdams dialect, waardoor hij iets heeft van een gewone jongen. Niet onbelangrijk in het land waar gelijkheid hoog in het vaandel staat. Hij is geen stijve politicus maar een mens met een hart en dat is wat mijn moeder belangrijk vindt.


Zijn partijprogramma zit hem als gegoten, niet links en niet rechts maar recht door het midden, wat wat anders is dan recht door zee. Dat bestaat immers niet in de politiek. Bontenbal straalt uit dat met hem te praten valt en dat kan voor kiezers belangrijk zijn, ook al staat de C van Christelijk in de naam van zijn partij.


Timmermans zou bij mijn moeder minder goed in de smaak vallen. Wel mooi in het pak en een statige man maar iets te afstandelijk, geen gewone jongen. Hij is net iets te intellectueel met zijn talenknobbel en internationale ervaring. Had hij nou nog de uitstraling van een goedmoedige oom, zoals voormalig PvdA leider Joop den Uyl, dan zou ze hem nog wel zien zitten ook al kon ze die nooit goed volgen. 


Helaas kan ik niet vermoeden wat mijn moeder van Yesilgöz zou vinden. In haar tijd waren vrouwen nog niet tot de hogere regionen van de politiek doorgedrongen, laat staan kandidaat premierschap. Ze zal het gewaardeerd hebben dat een vrouw het zo ver heeft geschopt maar of ze ook aan de eisen van mijn moeder zou voldoen, is moeilijk te zeggen.


Daarom doe ik maar een gok. Ik denk dat ze haar wel zou zien zitten als mogelijk premier. Ze is niet op haar mondje gevallen, laat zich niet het kaas van het brood eten en ze kan mannen de baas. Wat ze mist, is een zachte kant waardoor je ze als moeder kunt voorstellen. Maar misschien passen moeders niet in de VVD of in de politiek.


donderdag 4 september 2025

STOP EXTINCTION REBELLION

In het Leopold Museum te Wenen bekladden lieden van Extinction Rebellion het schilderij "Dood en Leven" van Gustav Klimt (6 augustus 2024).

 

Dat lieden van de actiegroep Extinction Rebellion zich vastplakken op een wegdek of een snelweg blokkeren, is ergens nog te snappen als je gelooft dat de wereld ten onder zal gaan aan fossiele brandstoffen. 


Dat je fossiele brandstoffen niet van de ene dag op de andere dag kunt afschaffen zonder Nederland brodeloos te maken, komt niet bij hen op of maakt hen niet uit.


Dat ze niet (willen of kunnen) begrijpen dat het met de CO2  niet zo een vaart loopt als klimaatalarmisten in kranten, op TV en organisaties als Greenpeace, Milieudefensie, Natuur en Milieu en allerlei professoren en leraren beweren, kun je ook nog snappen. 


Het is voor sommige mensen nu eenmaal moeilijk om dwaasheid en wijsheid uit elkaar te houden, zeker in een complexe maatschappij als de onze. Je zou met minder de weg al kunnen kwijt raken.


Maar waarom schilderijen van Van Gogh, Vermeer, Monet en Klimt in musea besmeurd moeten worden, is onbegrijpelijk en onvergeeflijk. 


Musea zijn de bibliotheken van onze beeldcultuur en van bibliotheken blijf je af. Je besmeurd ook geen boeken in bibliotheek. Wat is dan de volgende stap? 


Straks worden we geconfronteerd met talibaan-achtige toestanden waarbij beelden en schilderijen worden vernield, uit het raam gegooid of musea in brand gestoken en dat allemaal vanwege  klimaat-alarmisme. 


Stop Extinction Rebellion voor het te laat is. Straf de leden van Extinction Rebellion die dit soort wandaden plegen hard en gepast. Zij leggen de bijl aan de wortels van de beschaving en dat moet in de kiem gesmoord worden.

maandag 17 juni 2024

STILLEVEN NO.8 (HET MELKMEISJE)

petrus nelissen, 'Stilleven No.8', olieverf op paneel (60x80 cm)

Ik heb dit schilderij de ondertitel 'Het Melkmeisje' , een schilderij van Johannes Vermeer, gegeven omdat het daarop geïnspireerd is. Het melkmeisje is gekleed in de kleuren blauw, rood en geel en ze neemt ongeveer dezelfde positie in de ruimte in als op dit schilderij. 

dinsdag 28 mei 2024

MANIFEST VAN DE 'ELEMENTAIRE SCHILDERKUNST'

petrus nelissen, 'Stilleven No.1, olieverf op doek (60x60 cm)

 

Met ‘Stilleven No. 1’ (zie bovenaan deze blog)  werd de ‘Elementaire Schilderkunst’ geboren. De Elementaire Schilderkunst streeft naar verzoening tussen geest en materie (ook wel aangeduid als lichaam zoals in ruimtelichamen), tussen leven en dood, tussen natuur en cultuur en tussen “zijn en hebben”. 


De elementaire schilderkunst gebruikt voor dit streven de elementaire beginselen van de schilderkunst, te weten kleur, vorm en compositie. De ontmoeting van deze drie elementen van de schilderkunst vormen het beeld dat uitdrukking geeft aan de verzoening van de bovengenoemde fundamentele tegenstellingen.


Het is belangrijk te beseffen dat de tegenstellingen blijven bestaan. Ze worden slechts met elkaar verzoend en dus niet opgeheven volgens het beginsel van de dialectiek. Ze worden verzoend tot welzijn van het leven dat bestaat uit geest en lichaam, cultuur en natuur, leven en dood.


Elementaire schilderkunst is de uitdrukking (expressie) van de levenshouding en opvatting (praktische filosofie) dat alleen door verzoening van de elementaire tegenstellingen het leven zinvol en draaglijk is.


De Elementaire Schilderkunst steunt en wordt geïnspireerd door vele meesters van de schilderkunst. Grote voorbeelden zijn Piet Mondriaan, Bram van der Lek,  Klaas Gubbels, Giorgio Morandi, Vermeer, Cornelius Völker en nog vele, vele anderen. Teveel om op te noemen.

maandag 27 november 2023

17. VOER VOOR POLITICOLOGEN. REVANCHE VAN YESILGÖZ?

Fotocollage van Dilan Yesilgöz als Vrouw met de Balans van Johannes Vermeer (ongeveer 1662).  Het lijkt erop dat Yesilgöz verbaal behendig is en niet schuwt om Nederland uit balans te brengen ten behoeve van partij gewin.

De kiezer heeft amper gesproken of het gevecht om de macht is in volle hevigheid losgebroken. Nog voordat VVD lijsttrekker Yesilgöz spreekt met de pas door de Tweede Kamer benoemde verkenner van Strien (PVV senator), zegt ze voor de camera dat ze niet in een centrum-rechts kabinet gaat zitten. Ze is wel bereid om een gedoogconstructie te vormen met een centrum-rechts minderheidskabinet. 

Is dit de revanche voor het feit dat Wilders als gedoger  het kabinet Rutte I (regering met CDA van 2010-2012) halverwege heeft laten vallen? Krijgt hij nu een koekje van eigen deeg?

Omtzigt met zijn voorkeur voor een minderheidskabinet, want dan krijg je geen door de coalitie dichtgetimmerde debatten in de Tweede Kamer, is teleurgesteld. Hij voelt zich overvallen. 


De revanche van Wilders met zijn 37 zetels op zijn vroegere partijgenoot Rutte is ondertussen ook niet mis! Na bijna 20 jaar heeft hij dan toch zijn vroegere mentor met zijn partij in de touwen hangen. Het leek wel dat hem dat vleugels gaf, de vleugels van zijn eigen PVV duif.


Eindelijk bevrijd van zijn eeuwige politieke plaaggeesten. Hij veranderde op slag van toon. Hij werd een gematigd man en begon zich zowaar premier waardig te gedragen al wordt daar in het land anders over gedacht.


Rutte is nu pas echt demissionair. Zijn coalitie is gedecimeerd tot nog maar 42 zetels. Hij kan nu niet anders meer dan zich koest houden samen met de rest van zijn kabinet.


De revanche van Omtzigt op mijn voormalige partij CDA is met 20 zetels al net zo overtuigend. Stel je voor. Het CDA had nu theoretisch 25 zetels kunnen hebben, 5 van Bontenbal en 20 van Omtzigt. Als het CDA de boeren uit naam van stikstof en klimaat niet zo hard hadden laten vallen, hadden ze ook nog de 7 zetels van boerin Caroline erbij kunnen hebben. Dat maakt 32 zetels. Het heeft niet zo mogen zijn. 


Timmermans heeft het al met al niet slecht gedaan maar de macht waar hij zo op gespitst was, is hem niet ten deel gevallen. Hij dacht dat de combinatie Groen Links met zijn PvdA genoeg was om de grootste te worden. 


De media beginnen zich nu ook met het gevecht om de macht te bemoeien. De Telegraaf is er als de kippen bij om vooraanstaande VVD'ers aan het woord te laten die het niet eens zijn met de opstelling van Yesilgöz om niet in een centrum-rechts kabinet te gaan zitten


De NRC vindt mogelijk explosief materiaal over verkenner Gom van Strien. Die was tussen 2000 en 2009 algemeen directeur van Utrecht Holdings, een bedrijf volledig in handen van de universiteit, dat als  doel heeft om kennis te vermarkten. 


De universiteit vermoedt nu dat er bij verkoop onregelmatigheden hebben plaatsgevonden. Dit voorjaar kwam de instelling al met een kort persbericht. Daarin is sprake van aangifte tegen drie (oud-)medewerkers.





donderdag 13 april 2023

EROTIEK BIJ VERMEER

 

Johannes Vermeer, "Het Concert", olie op doek 1663-1666 (72,5 × 64,7 cm). 

Isabella Stewart Gardner Museum (aldaar ontvreemd in 1990 en sindsdien spoorloos)

Boston, Verenigde Staten

Sommige huiselijke schilderijen van Vermeer zijn bij nadere beschouwing raadselachtig. Neem nou het schilderij "Het Concert" zoals hierboven afgebeeld. Wat zien we eigenlijk?

We zien een opgedofte jonge vrouw met strikjes in het haar aandachtig piano spelen. Vermeer zet haar in het volle licht, dus dat kan niet missen. Naast de piano zit een man in de schaduw met zijn brede rug naar ons toe. 

Er is nog een schilderij van Vermeer waar een man met zijn rug op staat. Dat is het schilderij "De Schilderkunst" waarin we naar vermoed wordt, de schilder zelf op zijn rug zien. Het zou een zelfportret van achteren kunnen zijn. 

De man op het schilderij kijkt niet om naar de schilder. Hij zit schrijlings op de stoel tussen de twee vrouwen. In zijn linkerhand zien we de arm van wat een luit zal zijn. Hij is de luitspeler van het gezelschap. Er ligt een grote luit op de voorgrond, onopvallend in de schaduw en een klein op tafel.

Schuin rechts voor hem staat een vrouw waarop hetzelfde licht valt als het meisje achter de piano. Wat doet zij? Zingt ze een lied vanaf papier terwijl ze haar rechterhand op de maat mee beweegt of leest ze voor waarbij ze met haar rechterhand gebaart goed te luisteren?

Door de lichtval gaat alle aandacht naar de twee vrouwen, moeder en dochter? De man zien we niet in het gezicht maar zit wel in het midden. Heeft de man "iets" met de moeder of wie weet met de dochter?
Het schilderij rechtsboven aan de muur  “De koppelaarster” is van Dirck van Baburen en zou een verwijzing kunnen zijn. Het thema van de koppelaarster heeft Vermeer zelf ook in een  gelijknamig schilderij geschilderd. Vermeer schilderde wel vaker o vrouwen die liefdesbrieven lezen of flirten met een man.

Muziek spelen en ongerepte natuurlandschappen zoals op een schilderij aan de muur en op de binnenkant van de vleugel, symboliseerden in de tijd van Vermeer liefde. Hangt hier liefde in de lucht? Heeft de oudere vrouw een liefdesbrief onderschept van de luitspeler aan het jonge meisje? Zit hij daarom met de rug naar ons toe zit terwijl de jonge vrouw zo onschuldig mogelijk blijft piano spelen?

Het zou zo maar kunnen. Vermeer heeft het thema liefde, erotiek en koppelaarster meerdere malen als thema voor zijn schilderijen. Liefde en erotiek was bij Vermeer geen verboden onderwerp.

 

maandag 6 maart 2023

KUNST MET EEN VERHAAL17. VERMEER EN MONDRIAAN

dinsdag 20 december 2022

KUNST MET EEN VERHAAL 12. "DE RAZERNIJ VAN VERMEER" ( 3 VROUWEN VAN VERMEER)

maandag 14 november 2022

KUNST MET EEN VERHAAL 9. HET MEISJE MET DE PAREL VAN VERMEER EN HET ZW...

dinsdag 8 maart 2022

BETAALDE LIEFDE BIJ VERMEER

 

De Koppelaarster, circa 1656

Toen ik de schilderijen van Vermeer kopieerde met de gedachte om een blog te maken voor voor de internationale vrouwendag over de vrouwen van Vermeer, viel het mij op dat een aantal schilderijen verdacht veel weg hebben van café taferelen. “Temptations of Love” heten ze in het boek van Norbert Schneider over Vermeer (Taschen). Ik denk eerder aan verleidingen van de betaalde liefde.

Glas Wijn, circa 1658-1660

Enkele taferelen wijzen nadrukkelijk in die richting zoals het schilderij “De koppelaarster” waarop een man brutaal zijn handen op de borst legt van een vrouw met blozende wangen met in de ene hand een wijnroemer terwijl in de andere hand geld wordt uitgeteld. Je moet wel blind zijn als hier niet liefde wordt gekocht. De vrouw op de achtergrond is geen koppelaarster zoals de officiële titel ons wil doen geloven maar een hoerenmadame.

Vrouw en twee mannen, circa 1659-1660
 

Op de andere schilderijen staat steevast een vrouw met een glas drank in de hand of voor haar neus. Er is steeds een man bij haar die op de een of andere manier haar het hof maakt. Het lijkt me duidelijk dat het café taferelen zijn. Het hoeft natuurlijk niet dat het vrouwen van de betaalde liefde zijn maar het lijkt me toch sterk dat in die tijd de gewone vrouw alleen het café binnenstapte.

Soldaat en lachende vrouw, circa 1659
 

Vergeet ook niet dat de vader van Vermeer herbergier en kunsthandelaar was. Vermeer moet dus al jong intieme taferelen gezien hebben tussen mannen en vrouwen. Gezien de aankleding zouden we kunnen denken dat de taferelen zich in een huiskamer afspelen in plaats van een herberg maar bedenken dan dat in die tijd een herberg aangekleed was als een huiskamer. In Engeland en tot voor kort in Vlaanderen zag je nog zulke herbergen.

Vrouw die onderbroken wordt tijdens het musiceren. circa 160-1661

 

Je zou nog de tegenwerping kunnen maken dat Nederland zo vlak na de Tachtigjarige oorlog te streng protestants was voor betaalde liefde. Ik denk dat dat wel meevalt. Herbergen en drank zijn nooit verbannen geweest uit het openbare leven in het toenmalige Nederland dus de gelegenheid om liefde te koop aan te bieden bleef bestaan. 

dinsdag 14 oktober 2014

SALVADOR DALI: PIET MONDRIAAN IS EEN NUL

Dali (rechts) legt aan de fotograaf Philippe Halsman (links) uit dat Piet Mondriaan, wiens voornaam hij verbastert tot Pjet, tegenover Dali staat.Op de schilderezel staat een zogenaamde Mondriaan.(screenshot uit de documentaire 'Salvador Dalí - Tragikomisch genie' is een film van François Lévy-Kuentz).
In een zwart wit filmpje in een documentaire over Dali zien we een verontwaardigde Dali met zijn wandelstok een stel schilderezels omver slaan.(Zie de blog 'Dali en de Kantwerkster van Vermeer' voor de documentaire) Geen schilderezels op de foto, roept hij. Daar houdt hij niet van. Je ziet dan al een glimp van een schilderezel met daarop een schilderij dat veel weg heeft van een Mondriaan. Dali is in de studio van de Noord Amerikaanse beroemde fotograaf Philippe Halsman om te werken aan een fotoreeks van zichzelf die hij zelf heeft ontworpen. De scène met de schilderezel heeft Dali zelf hoogst waarschijnlijk ook bedacht, evenals de volgende scène waarin hij aan de hand van Mondriaan les geeft over moderne kunst.

Hij staat als een schoolmeester naast de schilderezel met daarop de vermoedelijk door hemzelf gemaakte Mondriaan en geeft uitleg. Fotograaf Halsman staat er met zijn camera om zijn nek bij als een schooljongen geduldig luisterend naar Dali. Hij spreekt de naam Piet uit als Pjet, niet ongebruikelijk voor Spaanstaligen, zo weet ik uit ervaring. Dan herhaalt hij Pjet, Pjet, Pjet en verandert het in “njet” wat in het Russisch nee betekent, zo legt hij uit. Vervolgens roept hij zijn eigen naam Dali, Dali, Dali en dat wordt dan “da”, wat in het Russische ja betekent.

Een deel van de puntenlijst van Dali (screenshot van de genoemde documentaire)

Dan zien we in de documentaire een puntenlijst, een schoolrapport dat Dali aan de hand van een aantal criteria heeft gemaakt van de grote meesters der schilderkunst. Dat lijstje heb ik nergens anders terug kunnen vinden dus heb ik het op basis van de filmbeelden gereconstrueerd. Hij geeft punten voor vakmanschap, inspiratie, kleurgebruik, ontwerp, genialiteit, compositie, originaliteit en ambitie. Wat meteen opvalt als je de lijst overziet, is dat hij zichzelf niet tot de grootste meesters van de schilderkunst rekent, terwijl dat toch voor hand ligt. Dali prijst immers zichzelf nogal eens de hemel in. Blijkbaar is dat een pose en beseft hij wel degelijk dat sommige schilders zijn meerderen zijn.

De door mij gereconstrueerde puntenlijst van Dali aan de hand van filmbeelden in de genoemde documentaire.

Leonardo da Vinci,Velazquez, Rafael en Vermeer laat hij voorgaan. Vermeer is zelfs de absolute top van alle schilders op zijn lijstje. Vermeer krijgt voor alle aspecten van de schilderkunst van Dali het maximum van 20 punten. Dali zelf vormt samen met landgenoot Picasso en de klassieke schilder Ingres een subtop. Dat de moderne kunstenaar Picasso nog zo hoog scoort valt me mee van Dali. Misschien omdat hij niet abstract is? De abstractere Manet en de veel abstracte Mondriaan komen er in ieder geval veel slechter vanaf.

De klassieke schilders - Meissonier en Bouguereau – krijgen van Dali ook lage punten. De twee moderne schilders op het lijstje met lage cijfers zijn dus Manet en Mondriaan. Mondriaan heeft zelfs alleen maar nullen. Blijkbaar is Mondriaan voor Dali het absolute dieptepunt in de moderne schilderkunst, de Njet ofwel de ondergang van de schilderkunst. De Nederlandse schilderkunst kent dus volgens Dali met Vermeer en Mondriaan zowel het hoogtepunt als het dieptepunt van de schilderkunst.

Screenshot van de genoemde documentaire

Volgens Dali “is de hele hedendaagse kunst een ramp. Die ramp is de voorwaarde voor een geestelijke renaissance”. Wij worden als kijkers uiteraard verondersteld te beseffen dat met Dali die geestelijke renaissance begonnen is. Hij is al twee jaar bezig met het schilderen van anti-materie engelen. “Alle natuurkundigen hebben het tegenwoordig over de anti-materie. Men beseft stilaan dat de materie de wetenschap aan het ontsnappen is. Materie blijkt niets anders te zijn dan energie. Alles waar men van aannam dat het materie was, is zich aan het vergeestelijken,” aldus Dali. Dali presenteert zich als de man tussen schilderkunst en moderne wetenschap die op weg is het geestelijke leven als de echte materie te ontdekken. Maar van moderne abstracte kunst moet hij niks hebben.

De critici vragen zich dan ook af of Dali misschien de moderne kunst wil vermoorden? “Alles wat Salvador Dali zegt, alles wat hij doet en bijna alles wat hij schildert, heeft ten minste de verdienste al diegenen in verlegenheid te brengen, te verwarren, zo niet te ergeren, voor wie de moderne kunst regels en grenzen kent en die er niet aan denken haar zekerheid ooit ter discussie te stellen. Dali maakt een stroom van 'uiteenlopende bewegingen' los op een gebied waar zowel critici als kunstenaars maar al te vaak de gewoonte hebben voor zich uit te dommelen. Het schandaal, de provocatie, de krankzinnigste excentriciteit -karakteristiek voor de dandy – staan hem ter beschikking voor kritische doeleinden, waarin de heiligschennis er toe dient 'waarheid' aan het licht te brengen.Sinds 25 jaar richt Dali's werk zich op het tegendeel van alles wat men 'de schilderkunst' noemt' en heeft het tot doel de waarde te verminderen van datgene wat door de huidige 'smaak' wordt voorgeschreven, het Kubisme, de abstracte kunst, het Expressionisme enzovoort. Hij maakt er gene geheim van , integendeel, hij verkondigt met luide stem zijn voornemen ' de moderne kunst te vermoorden'. We moeten ons niet laten foppen door het humoristische en delirische karakter van zijn uitlatingen. Dali meent het serieus, zeer serieus, en de 'uitzonderlijke intelligentie' die André Breton hem in 1936 toedichtte, benut hij voor destructieve activiteiten waarbij het aanzien van de gehele 'moderne kunst' het gevaar de rekening te moeten betalen.” (blz. 498 in 'Salvador Dali, 1904-1989, Het geschilderde werk, Robert Descharnes/Gilles Néret, Taschen).

'De komische Dali'. Uit een fotoreeks van Philippe Halsman die Dali heeft ontworpen (1948).
We zien Dali de materiële wereld letterlijk weg schoppen om plaats te maken voor de immateriële wereld, de surreële wereld van het onderbewuste.

Zo'n vaart loopt het niet. Dali is op zoek naar geestelijke waarden. Hij is bang dat de schilderkunst zich verliest in het materialisme, abstract of niet. Hij wil de schilderkunst in dienst stellen van fundamentele geestelijke waarden die voor alle mensen geldig zijn. Daarom interesseert politiek hem niet, noch generalissimo Franco en het Spaanse fascisme of het communisme als verzet daartegen. Hij is met hogere waarden bezig. Of hij daarin geslaagd is, moet ieder voor zichzelf uitmaken. In ieder geval laat hij in zijn schilderijen zien dat er meer waarheid is dan de bewuste rationele, materiële wereld.


Het is tragisch dat Dali niet besefte dat Mondriaan daar op zijn manier ook mee bezig was. Wat Dali zocht in het onderbewuste (met dank aan Freud, voor wie hij grote bewondering had) zocht Mondriaan in de zuivere beelding, het universele in het particuliere. Beiden waren op zoek naar onze oorspronkelijke geestelijke wereld. Het zuivere geestelijke en het onderbewuste zijn twee kanten van dezelfde geest. De twee grootmeesters van de schilderkunst onderzochten met hun schilderkunst, met hun beelden deze twee zijden van onze geest. Dali en Mondriaan onderzochten met beelden de beide kanten van de menselijke geest: het onderbewuste en het universele.

zaterdag 31 augustus 2013

HET KOFFIEMEISJE

Een foto van Petrus

Op bovenstaande foto zie je een jonge, eenvoudig geklede vrouw wat koffiemelk in een vers kopje koffie schenken. Naast het zojuist ingeschonken kopje koffie staan 2 andere kopjes klaar en een suikerpotje. Ze staat in een eenvoudige Nederlandse keuken van midden jaren zestig. Rechts zien we de aanrecht met een broodtrommel, een wasbak en een pannetje. Achter haar hangen pannen aan de muur en keukendoeken. Er staat een fornuis achter haar waarop nog net een stukje ketel te zien is. Het tafelkleed, de mat en de betegeling zijn eenvoudig. We zien ook nog net het achterste van een hondje die vermoedelijk uit zijn voederbak staat te eten. Kortom, een alledaags of voor veel kijkers intussen misschien ook een nostalgisch tafereel.

Niks bijzonders dus of misschien toch wel? We zien dat de jonge vrouw opgaat in haar werk: het uitschenken van de koffiemelk. Ze is geconcentreerd bezig. Aan haar gezicht zien we dat ze het werk aandachtig doet maar ook met plezier. Ze is helemaal op zichzelf en zich schijnbaar niet bewust van de fotograaf. De belichting is al even eenvoudig als het onderwerp. Zo te zien daglicht dat door een of meer ramen binnenkomt. Het is een uitermate huiselijk en intiem tafereel. Zo zie je er niet veel. Zeker niet van deze eenvoud.

Johannes Vermeer (1632 - 1675), Het Koffiemeisje, omstreeks 1660, Rijksmuseum Amsterdam

Toch ken ik er een dat evenveel eenvoud als intimiteit en concentratie uitstraalt. Ik bedoel 'Het Melkmeisje' van Vermeer. Ik citeer wat daarover in Wikipedia staat: “...de hier afgebeelde vrouw is een dienstmeid. Ze is als zodanig te herkennen vanwege haar eenvoudige kleding en gestreken hoofdkapje. Ze staat in het midden van de afbeelding, in een kamer met aan de linkerzijde een venster, waardoor het licht binnenvalt. Voor haar, aan de linkerzijde en onder het venster, bevindt zich een tafel, bedekt met een kleed, waarop een mand met brood, een kan, en andere waren. De meid schenkt melk vanuit een kruik in een schaal die ook op tafel staat; haar aandacht is gericht op het schenken. De ruimte is schaars ingericht, rechts is een stoof afgebeeld. De muur achter haar suggereert een kamer met een verleden; er zitten wat gaten in en er steekt een spijker uit.”

“Het Melkmeisje” van Vermeer heeft dezelfde intimiteit als dat van “Het Koffiemeisje” op de foto. Alle schilderijen van Vermeer kenmerken zich trouwens door een of ander vorm van intimiteit, meestal huiselijke imiteit. Die huiselijke imiteit kun je niet kopiëren door het schilderij letterlijk met tafel, kleding en al fotografisch na te bootsen zoals tegenwoordig mode is. 

Zo'n nabootsing kan leuk zijn maar raakt niet de kern van het schilderij. Dat is en blijft de huiselijke intimiteit tezamen met de concentratie in het werk. Precies zoals op de foto van 'Het Koffiemeisje'. Alleen was die niet bedoeld om Vermeer na te bootsen. De foto is gemaakt om de schoonheid van de jonge in zichzelf gekeerde vrouw geconcentreerd op haar werk vast te leggen. Dezelfde bedoeling die Vermeer gehad moet hebben met zijn 'Melkmeisje' maar dan in een heel andere tijd maar wel ook van een eenvoudige jonge vrouw in een eenvoudige keuken. Er verandert veel in 300 jaar maar toch ook weer niet alles.