REIZEN DOOR DE RUIMTE EN HET TEKORT AAN TIJD.

Man op de Maan met oude achtergrond de Aarde. De Apollo 11 missie bracht op 20 juli 1969 de twee Amerikanen Neil Armstrong en Buzz Aldrin op de Maan. Sindsdien zijn er nog 10 mannen opde Maan geweest. Sinds de Maanlandingen en andere ruimtereizen wordt de Aarde kwetsbaar genoemd, terwijl hij toch al naar schatting 4,5 miljard bestaat.  

Wanneer zijn mensen op de gedachte te komen de ruimte in te willen? Misschien is het verlangen wel zo oud als de mensheid. De val van Icarus uit de Griekse mythologie is een voorbeeld uit de oudheid. Icarus weet niet van ophouden en vliegt met zijn met was ingesmeerde vleugels steeds dichter naar de zon. De was smelt en Icarus maakt een dodelijke val op aarde. Een duidelijke waarschuwing. Wie te hoog vliegt, komt ten val. Zal het ons ook zo vergaan?

Eeuwen later (1500) maakte de Italiaanse uitvinder Da Vinci aantekeningen over hoe een mens zou kunnen vliegen zoals de vogels. Hij bedacht een luchtschroef, een soort helicopter, hoe vleugels gemaakt zouden kunnen worden en zelfs een parachute.

Ruim 350 jaar later eeuw fantaseerde de schrijver Jules Verne over een reis naar de maan in zijn boek “Van de aarde naar de maan”(1865) Maar voorlopig bleef het bij fantasie. De eerste vlucht met een vliegmachine met verbrandingsmotor van de gebroeders Wright in 1903 bracht de droom om de ruimte te veroveren een stap dichterbij.

In die tijd begon men ook te fantaseren over reizen door de tijd. In 1881 verscheen het boek “The Clock went Backward” van de Amerikaanse schrijver Edward Page Mitchell. De tijdmachine als middel om door tijd en ruimte te reizen werd geïntroduceerd door de Britse schrijver H.G. Wells in zijn boek  “De Tijdmachine” (1895).

Een nieuwe fase in het tijd-ruimte reizen trad in met de film “Back to the Future” waarin de jonge hoofdrolspeler Michael Fox met een De Lorean auto als tijdmachine, ontwikkeld door een “gekke professor”, naar het verleden van zijn ouders reist. 

Met zijn ruimte-tijdreis verstoort hij de natuurlijke tijdsorde waardoor zijn vader zijn moeder niet zal ontmoeten met als gevolg dat hij zelf  niet geboren zou worden! Er zit voor Fox niks anders op dan in te grijpen zodat zijn ouders alsnog met elkaar trouwen.Vooralsnog zijn er geen technieken om door de tijd te reizen, verleden of toekomst, behalve met onze fantasie.

De ruimte zijn we intussen aan het “veroveren”. Dat is overigens een zeer kostbare zaak zodat slechts weinig landen mensen de ruimte in kunnen sturen. Afgezien van de enorme kosten die een ruimtereis met zich meebrengt, stuiten we op het praktische probleem van de tijd. 

Door de tijd reizen is niet mogelijk voor ons mensen ook al willen we dat nog zo graag. Tijd is de grens waar we onverbiddelijk tegenaan lopen. Maar ook lange ruimtereizen worden begrensd door tijd, tijd van leven in dit geval.

Zo is een maanreis qua tijd nog te doen maar een reis naar Mars waar bijvoorbeeld de mulimiljardair Elon Musk over spreekt, is andere koek. De reisafstand is gemiddeld genomen 60 miljoen kilometer. Met de huidige ruimtevaarttechnologie zou een heenreis zes tot acht maanden duren. Een volledige missie (heenreis, verblijf en terugreis) zouden ongeveer 3 jaar duren.

In de film “Passengers” lossen ze het probleem van de reistijd naar een verre planeet - een ruimtekolonie -  op, door de passagiers 120 jaar te laten slapen. De idee is dat je slapend je leven stop zet. Over de mogelijkheid om een mensenleven door lang slapen of invriezen te rekken, wordt veel gefantaseerd.  Het is een vorm van tijdreizen maar of het ooit kan, waag ik te betwijfelen. 

Een andere oplossing om de buitenaardse afstanden in de ruimte in tijd te overbruggen, zou het supersnel verplaatsen van het menselijk lichaam zijn door middel van teleporting, dit is dematerialisering van het lichaam op plaats van vertrek om het op de plaats van bestemming weer te materialiseren. 

Zoiets gebeurt bijvoorbeeld met behulp van een transporter bediend door dr. Spock in de film Star Trek. “Beam me up” is de veel gebruikte uitspraak van bemanningsledenman van het ruimteschip USS Enterprise, die  in nood zijn geraakt tijdens een verkenning op een vreemde planeet.

Tijd en ruimte hangen onverbrekelijk met elkaar samen (relativiteitstheorie van Einstein). Tijd is beweging in de ruimte. Zonder ruimte geen beweging en dus geen tijd. Tijd is een onmisbare dimensie naast die van ruimte (hoogte, breedte en lengte), het is de vierde dimensie. 

Terwijl ruimte en tijd in beginsel oneindig zijn, is onze tijd van leven beperkt. We kunnen de drie dimensionale ruimte bereizen maar de vierde dimensie tijd, is onze grens. De dood wacht ons. Als we de dood zouden kunnen overwinnen, kunnen we de ruimte ook overwinnen. Tot dan moeten we met minder ruimte genoegen nemen.

VERMEER EN MONDRIAAN VERENIGD IN EEN SCHILDERIJ

petrus, Melkmeisje met Compositie in rood, geel en blauw, acryl op papier (45,5 x 41 cm)

Johannes Vermeer en Piet Mondriaan zijn twee meesters die meer met elkaar gemeen hebben dan je op het eerste gezicht denkt. Beiden zijn ze meesters van kleuren en van verstilling. De verstilling van Vermeer is een verstilling in de beweging van mensen in een ruimte, zoals de gestolde beweging van het melkmeisje.

Bij Mondriaan zie je helemaal geen mensen en ook geen ruimte. Zijn verstilling bestaat enkel uit kleurvlakken en lijnen in een plat vlak binnen het kader van het schilderij. Je zou kunnen zeggen dat Mondriaan tot op zekere hoogte een ver doorgedreven abstractie is van Vermeer 

Er is meer verwantschap tussen de twee. Het kleurenpalet van Vermeer - rood, blauw, geel, wit en zwart - sluit aan bij dat van Mondriaan. Tot op zekere hoogte, want Vermeer schilderde naar de  werkelijkheid. In zijn tijd pretendeerde een schilderij een afbeelding van de werkelijkheid (de objectieve werkelijkheid) te zijn, gezien door de ogen van de schilder, dat is zijn subjectieve beleving van die werkelijkheid.

De dialectiek van objectiviteit en subjectiviteit zit in elk schilderij, in elk door mensen gemaakt beeld of het nu een naar de werkelijkheid geschilderd beeld is van Vermeer of een abstract beeld geschilderd door Mondriaan.

Analyseren we dit fenomeen verder dan komen we bij de vraag wat de bron is van het schilderij is. Is dat de objectieve werkelijkheid (de natuur) of is het de geest (het subjectieve)?

Hoe Vermeer en tijdgenoten daarover precies dachten, weten we niet. We hebben alleen hun schilderijen als getuigen van hun kijk op de wereld en de schilderkunst. Vermeer en zijn tijdgenoten schilderden zo goed mogelijk de illusie van de werkelijkheid, de werkelijkheid zoals zij die zien. Hun subjectieve, eigen kijk op de wereld -hun geestelijke wereld - komt tot uiting in hun stijl. Vermeer legt het accent op de verstilde beweging. 

Mondriaan nu, schildert puur geestelijk. De zichtbare werkelijkheid doet er niet toe, behalve dan die van olieverf en doek. Een minimum aan middelen om zijn geestelijke wereld uit te drukken. 

Over het hoe en wat van zijn geestelijke wereld, heeft hij de verhandeling  “De Nieuwe Beelding in de Schilderkunst” geschreven. (Verschenen in tijdschrift “De Stijl” 1917-1920). Ze zijn boeiend maar het kost enige moeite om ze tot je te nemen. Per slot van rekening is het onder woorden brengen van wat je als schilder precies doet moeilijk. Bovendien is hij meer schilder dan schrijver. 

Voor Mondriaan is de toekomst in de schilderkunst de abstracte schilderkunst. In de toekomst zullen objectiviteit en subjectiviteit met elkaar samenvallen, zich verenigen tot een wereld. De abstractie kunst is de enige manier om dat te vatten. Mondriaan meent nu dat hij met zijn schilderkunst op de eeuwige balans of harmonie tussen mens en natuur, vooruit loopt.  Hij beschouwt zich als een boodschapper van de toekomst.

“De groei van het natuurlijke tot het abstracte doet den Mensch het natuurlijke wel anders zien, het doet wel (onbewust) het individuele erin negeren maar het doet niet het natuurlijke negeeren. Al doet het de meest uiterlijke verschijning van het natuurlijke in de Beelding te niet, het natuurlijke blijft voor den Mensch juist dàtgene, waardoor het universeele levend in hem wordt.” (Paragraaf VIII. Van het natuurlijke tot het abstracte, d.i. van het onbepaalde tot het bepaalde)

We lezen dat bij Mondriaan het natuurlijke, de werkelijkheid tijdens onze bevrijding de bemiddelaar blijft om van het individuele (subjectieve) naar het universele (objectieve) te komen.

De toekomstige mens zal de dingen in hun geheel zien en aanvaardt het leven in zijn geheel: “juist hierdoor ziet hij natuur en geest, wereld en geloof, kunst en godsdienst -mensch en god, als eenheid.” 

Mondriaan sluit met deze gedachte aan bij het onder 19e eeuwse filosofen levende idee van de dialectiek maar dan zonder te vervallen in het materialisme van Marx en Hegel. 

Ik ben op die eenheid, die Mondriaan verkondigt, op een praktische manier vooruit gelopen door een schilderij van Vermeer gedeeltelijk te abstraheren met de nadruk op kleur en verstilling en vervolgens te verenigen met een schilderij van Mondriaan bestaande uit enkele kleurvlakken en lijnen. 

IN DEN BEGINNE WAS HET WOORD

petrus nelissen, "In den Beginne was het Woord", acrylverf op papier, 55x75 cm

Dit schilderwerk gaat over ruimte en ordening. In Nederland is alles door mensen gemaakt, ook de natuur. De enige uitzondering zijn de luchten. Die kunnen we (nog) niet maken.