REVOLUTIE IN DE SCHILDERKUNST

Willem van Konijnenburg, St. Joris en de Draak, 1916. Te zien in het Museum Jan Cunen te Oss tot 7 juni 2026.

De tentoonstelling in Museum Jan Cunen te Oss met schilderijen van “de vergeten” schilder Willem van Konijnenburg (1868-1943) is een mooie gelegenheid om de revolutie in de schilderkunst aan het einde van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw in beeld te brengen.

Op het hierboven afgebeelde schilderij 'St. Joris en de Draak' van het jaar 2016 is te zien dat Konijnenburg enigermate beïnvloed is door het kubisme van Braque en Picasso dat omstreeks 1907 begonnen is in Parijs met het hieronder afgebeelde schilderij van Picasso.

Pablo Picasso, Les Demoiselles d'Avignon, 1907. MoMa, New York.

Vergeleken met het schilderij van Picasso is dat van Konijnenburg behoudend. Terwijl Picasso breekt met alle conventies van vorm, kleur, compositie en perspectief, moderniseert van Konijnenburg zijn voorstelling door enige aanpassingen in lijn en vlakken. De herkenbaarheid van het tafereel staat voorop.

Picasso's  schilderij is niet langer een poging tot afbeelding  van bestaande vrouwen, het is een totale abstractie waarbij de vrouwenfiguren herleid worden tot hun essentie in vorm en kleur. Zelfs hun gezichten "verdwijnen" achter maskers. 

Sint Joris en zijn paard staan er voor een strijder nogal braaf op.Paard en ruiter lijken op een plakplaatje dat op het doek is geplakt.

Piet Mondriaan, Compositie, 1916. Guggenheim Museum.

Piet Mondriaan is in dat jaar al veel verder met zijn revolutionaire concept van 'De Nieuwe Beelding'. Hij heeft de figuratie helemaal losgelaten. Hij schildert op zichzelf staande beelden zonder de illusie te wekken dat hij met de werkelijkheid bezig is. Hij beperkt zich tot de middelen die de schilderkunst ter beschikking staan: lijnen, vlakken, kleuren en compositie. 

Je zou de schilderkunst van Mondriaan daarom 'waarachtige schilderkunst' kunnen noemen. Hij gebruikt verf en doek niet om de werkelijkheid na te bootsen maar een nieuwe 'geestelijke' werkelijkheid te materialiseren.

Willem van Konijnenburg. De Kruisiging, 1922. Te zien op expositie in Museum Jan Cunen.

Zoals hierboven is te zien, schildert Konijnenburg zes jaar later nog altijd aangepast figuratief, d.w.z. met een lichte toets van abstractie echter zonder de stap naar volledige abstractie te wagen. Uitgangspunt blijft het weergeven van een zoveel mogelijk aan de realiteit gespiegeld tafereel.

Pablo Picasso, Nous autres Musiciens (Three Musicians), 1921. Philadelphia Museum of Arts.

Hoe anders gaat intussen Picasso te werk. Het hierboven afgebeelde schilderij van Picasso is nauwelijks nog ene verwijzing naar enige werkelijkheid. Het schilderij staat op zichzelf. Het drukt op autonome wijze het idee van drie muzikanten uit en niet lager drie echte muzikanten. Het schilderij is een als een muziekstuk die verwijzen ook nergens anders naar dan naar zichzelf. 

Piet Mondriaan, Compositie met Blauw, Geel, Rood, Zwart en Grijs, 1922, Stedelijk Museum Amsterdam.

Mondriaan is dan alweer een stap verder, verder zelfs dan Picasso. Picasso heeft de de verhouding tussen figuratie en de werkelijkheid nooit helemaal losgelaten, Mondriaan totaal. Bovenstaande  'Compositie' van 1922 is geen afbeelding meer van een tafereel. Het is een geestelijk beeld of van de ziel zoals Kandinsky die andere revolutionair van de abstracte schilderkunst. 

Het is maximale beelding op basis van de beschikbare middelen van de verfkunst: lijnen, vlakken, kleuren waarbij ook zwart en wit horen en compositie. Het is waarachtige schilderkunst in de zin dat het niet verwijst naar een werkelijkheid buiten de het schilderij anders dan wat uit de geest is ontsproten. Dat was een revolutie in de schilderkunst en is het nog altijd.

 

PIET MONDRIAAN, GESCHILDERD IDEALISME

 

Een collage van een foto van Mondriaan en een schilderij van hem.

In het artikel “ De nieuwe beelding in de schilderkunst”  is Piet Mondriaan zo vriendelijk geweest om het hoe en waarom van zijn schilderkunst uiteen te zetten. Hij schildert beter dan hij schrijft. Je moet zijn zinnen soms wel 3 keer lezen om te begrijpen wat er staat. Bovendien zitten er nogal wat onuitgesproken veronderstellingen in de tekst.

Waarom dan al dat lezen? Als je zijn werk bekijkt, word je nieuwsgierig naar het hoe en waarom. Al lezend stuit je op een sober leven, idealisme en doorzettingsvermogen. Mondriaan leeft voor zijn werk.

Mondriaan heeft een lange zoektocht gemaakt die je schilderkunstig gedetailleerd kunt volgen. Dat maakt de kennismaking met Mondriaan extra spannend. Zijn schilderkunst is ook zijn autobiografie.

Uiteindelijk heeft hij wat je een leer over zijn schilderkunst kunt noemen, geformuleerd. Een strakke leer waarin staat wat de schilderkunst kan en moet zijn. Alles begint met het platte vlak. Het enige wat de schilder ter beschikking heeft is immers een plat vlak. Dus daar moet je je ook aan houden, vindt Mondriaan. Niks ruimtelijke illusies en perspectieven. Pretendeer niet meer dan dat platte vlak.

Zijn tweede leerstelling is dat de schilderkunst het individuele moet overstijgen naar het universele, geen navelstaarderij, geen hoogst persoonlijk inkijkjes en geen eigentijds politiek activisme. Mondriaan staat daarmee haaks op de huidige - politiek activistische - trend in de schilderkunst.

Volgens Mondriaan kun je de universele geest alleen maar uitdrukken in horizontale en verticale lijnen en vlakken met de primaire kleuren rood, blauw, geel plus grijs, zwart en wit. Daar is hij stellig in zo blijkt uit zijn teksten en ook uit zijn leven. Zuivere, universele, geestelijke schoonheid in soberheid, zo zou je kunnen samenvatten.

Diagonale lijnen zijn verboden net als cirkels. Toen zijn kunstmakker Theo van Doesburg van deze leerstelling afweek, werd hij door Mondriaan in de ban gedaan.

 

Het zal niet verbazen dat deze kunstopvatting aansluit bij zijn opvattingen over mens, maatschappij en de schilderkunst. Die drie hangen bij Mondriaan ten nauwste samen.  Er zit een hele denkwereld achter zijn schilderkunst (net als trouwens bij Kandinsky, tijdgenoot van Mondriaan en ook voorman van de abstracte schilderkunst). 

Het uitgangspunt van Mondriaan is dat de mens steeds bewuster gaat leven, meer in overeenstemming met zijn geestelijke vermogens tot abstractie.

 “Het leven van den huidige, gecultiveerde Mensch zich langzamerhand afkeert van het natuurlijke; het wordt al meer en meer abstract leven.” Verderop verklaart hij dat de de levensaandacht zich meer en meer in het innerlijk vestigt. Er is sprake van een “zich bewustwordende menselijken geest”. (Piet Mondriaan, “ De nieuwe beelding in de schilderkunst” ). 

Die nieuwe mens heeft een nieuwe beelding nodig, een zuivere beelding, een beelding van universele schoonheid die los staat van het individuele, het materieel bepaalde. Mondriaan streeft aldus naar een puur geestelijke kunst, een zuiver beeldende kunst die vooruit loopt op de komst van die nieuwe mens.

Verderop heet het dat de schilderkunst bij uitstek de kunst is die zuiver beeldend kan zijn. “De nieuwe beelding in de schilderkunst blijft zuiver schilderkunst: het beeldingsmiddel blijft vorm en kleur - in de meeste verinnerlijking; de rechte lijn en vlakke kleur blijven zuiver schilderkundige beeldingsmiddelen.”

Helaas voor Mondriaan komt er tot nu toe in de praktijk niet veel terecht van een meer vergeestelijkt leven. De trend is niet méér spiritualiteit maar méér materialisme wat ook wel consumentisme wordt genoemd. Mondriaan schilderde zijn idealen voor mens en maatschappij.

5. KUNST MAKEN MET KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE

Beeld gegenereerd door Microsoft Designer op basis van het commando "een schilderij te maken met een gebalanceerde compositie van vlakken in de primaire kleuren blauw, rood, geel en zit die afgebakend zijn met zwarte lijnen."

 

Het plaatje hierboven werd geleverd op het commando “een schilderij te maken met een gebalanceerde compositie van vlakken in de primaire kleuren blauw, rood, geel en wit die afgebakend zijn met zwarte lijnen.” Het zou de omschrijving kunnen zijn van een Mondriaan, maar zoals je ziet is het verre van dat geworden. Het komt er zelfs niet bij in de buurt.

Wat we te zien krijgen zijn keurig opgestapelde blokken met een in zekere mate ruimtelijk effect dank zij de her en der ingebrachte schaduwen. Het zou een ontwerp kunnen zijn voor een complex van woningen of kantoren maar dan zonder ramen en groenvoorzieningen. Als logo voor een architectenbureau of woningbouwcoöperatie zou het niet misstaan.

Dat het AI programma geen nieuwe Mondriaan levert is logisch. Achter de schilderijen van Mondriaan zit een visie op mens, wereld en schilderkunst. Zijn schilderijen zijn niet uit lucht komen vallen op basis van toeval of gevoel. Daar is flink en veel over nagedacht.

Piet Mondriaan (1872-1944) , Compositie II (1930). Dit schilderij bracht op een veiling in New York twee jaar geleden bijna 50 miljoen Euro op. De waarde van dit schilderij zit hem in de visie die het  in zich draagt op mens, wereld en schilderkunst. 

Mondriaan sprak niet voor niks over de Nieuwe Beelding in de schilderkunst. Volgens hem beweegt de schilderkunst zich tezamen met het “tijdsbewustzijn” naar abstractie. De Nieuwe Beelding loopt vooruit op wat komen gaat. Dat is de individuele bevrijding in harmonie met het universele.

Mondriaan brengt in de ultieme abstractie het innerlijk (het individuele) en het uiterlijk (het universele) tezamen in een Nieuw Beeld, een harmonieus beeld dat tegelijkertijd ook schoonheid belichaamt. Schoonheid die waarheid brengt en die waarheid is, hoe kan het anders, universeel en subjectief tegelijk. (Zie voor meer “De Nieuwe Beelding in de Schilderkunst door Piet Mondriaan in De Stijl I 1917-1920

Geen gemakkelijk verhaal maar wel een oud verhaal. Al sinds het begin van zijn bestaan probeert de mens de tegenstelling tussen hemzelf en de wereld of ook wel natuur op te heffen om samen met de natuur een harmonieus geheel te vormen. Mondriaan denkt dat we als mensen daarin vooruitgang boeken.

Misschien heeft Mondriaan daarin gelijk maar ik denk niet dat AI daarbij van nut kan zijn. AI kan geen visie ontwikkelen, hooguit beelden opvissen van het internet op basis van een commando. Het is en blijft een zoekmachine.

MANIFEST VAN DE 'ELEMENTAIRE SCHILDERKUNST'

petrus nelissen, 'Stilleven No.1, olieverf op doek (60x60 cm)

 

Met ‘Stilleven No. 1’ (zie bovenaan deze blog)  werd de ‘Elementaire Schilderkunst’ geboren. De Elementaire Schilderkunst streeft naar verzoening tussen geest en materie (ook wel aangeduid als lichaam zoals in ruimtelichamen), tussen leven en dood, tussen natuur en cultuur en tussen “zijn en hebben”. 

De elementaire schilderkunst gebruikt voor dit streven de elementaire beginselen van de schilderkunst, te weten kleur, vorm en compositie. De ontmoeting van deze drie elementen van de schilderkunst vormen het beeld dat uitdrukking geeft aan de verzoening van de bovengenoemde fundamentele tegenstellingen.

Het is belangrijk te beseffen dat de tegenstellingen blijven bestaan. Ze worden slechts met elkaar verzoend en dus niet opgeheven volgens het beginsel van de dialectiek. Ze worden verzoend tot welzijn van het leven dat bestaat uit geest en lichaam, cultuur en natuur, leven en dood.

Elementaire schilderkunst is de uitdrukking (expressie) van de levenshouding en opvatting (praktische filosofie) dat alleen door verzoening van de elementaire tegenstellingen het leven zinvol en draaglijk is.

De Elementaire Schilderkunst steunt en wordt geïnspireerd door vele meesters van de schilderkunst. Grote voorbeelden zijn Piet Mondriaan, Bram van der Lek,  Klaas Gubbels, Giorgio Morandi, Vermeer, Cornelius Völker en nog vele, vele anderen. Teveel om op te noemen.

STILLEVEN NO.1

 

petrus nelissen, 'Stilleven no.1', olieverf op doek, 60 x60 cm

Ben ik een nieuwe weg ingeslagen in de schilderkunst? Ik denk het wel maar zekerheid is er pas als ik een stuk van de weg heb afgelegd. Zover ben ik nog niet. Ik sta pas aan het begin.

Iedereen die mijn werk een beetje kent, weet dat ik erg beïnvloed ben door Piet Mondriaan. Welke zijtak van de schilderkunst ik ook bewandeld heb, ik ben altijd uitgekomen bij de primaire kleuren van Mondriaan, zijn sobere composities en zijn gevoel voor ritme. Een gevoel dat ik ken en ook artistiek beleef in de fotografie. 

Ik verschil ook van Mondriaan. Ik deel niet zijn geloof in een nieuwe, harmonieuze wereld. Mijn wereld is die van tegenstellingen en conflicten, van (te) weinig harmonie, veel chaos en onzekerheid. Het enige wat wij mensen kunnen, is een beetje orde brengen in de chaos maar zelfs dan gaat het nog vaak fout.

Ben ik daarom een pessimist? Nee, dat nu ook weer niet. Ik behoud mijn vertrouwen dat wij mensen en de mensheid in het algemeen overeind kunnen blijven in de chaos van de wereld en het universum. Dat kunnen we dankzij een  balans tussen gevoel en verstand.

Ik meen dat ik met deze nieuwe weg in de schilderkunst die ik mede dank aan Mondriaan, die balans tussen verstand en gevoel gevonden heb. De tijd zal uitwijzen of ik gelijk heb.

IK HOU VAN HOLLAND

petrus nelissen, "Ik Hou van Holland", tweeluik, acrylverf op canvas, 2016, 75 x 110 cm

Korte Lezing gehouden in het Museum Jan Cunen te Oss bij bovenstaand schilderij.

Op dit zo op het eerste oog slordig geschilderde schilderij (acrylverf op canvas 2016), zie je twee van de belangrijkste symbolen van Nederland: de bekende molen en de Nederlandse driekleur rood-wit- en blauw met daarbij de tekst “Ik hou van Holland”.

Om met het laatste te beginnen. Het is een verwijzing naar een lied met dezelfde titel. Het zeemanslied is geschreven in 1937 door Willy Schootemeyer. Op de voorpagina van de oorspronkelijk uitgave van de tekst zie je een vaart met een typisch Nederlands zeilschip met aan de kant een molen en in de verte een kerk met huizen, een Nederlands dorp of stadje verbeeldend. Het bekende plaatje van Nederland dat gegrift staat in ons nationale geheugen. Ik heb de oorspronkelijke versie van het lied nooit gehoord wel de populaire versie van zanger Heintje in 1970.

In het lied wordt een lieflijk landje aan de Zuiderzee bezongen, met bloeiende bollen, bossen, hei, blonde duinen in een rij, met koetjes en weiden, molen aan de vliet. Een beeld dat nog wel bestaat maar al in de tijd van Heintje door de vooruitgang werd aangetast. Het is een nostalgisch beeld, een verlangen naar vroeger. In dit schilderij wankelt dit mooie plaatje van Nederland. De verf is losjes gehanteerd en druipt er vanaf alsof het beeld zelf langzaam van het doek druipt tot het niet meer te zien is.

Maar er is meer. De molen verwijst ook naar de molen van Piet Mondriaan, een van onze grootste moderne schilders. Mondriaan wilde met zijn strak gecomponeerde schilderijen, met zijn primaire kleuren de toekomst verbeelden van een nieuwe harmonieuze orde. Zijn eerste stappen op weg naar een abstracte verbeelding  van die nieuwe orde was een molen bij zonlicht.

Piet Mondriaan, 'Molen bij Zonlicht', 1908

“In 1908 schilderde Mondriaan dit werk in Abcoude. Hij had werken van van Gogh en Matisse gezien op een tentoonstelling en was gegrepen door de techniek. Ook het kleurgebruik, de fellere kleuren spraken hem aan. Maar hij verwerkte het in dit schilderij nog meer (primaire) kleur dan er in werkelijkheid was en maakte zich zo ook los van het realisme. Het was een voortzetting van het Franse (neo) impressionisme. De kunstenaar brengt hiermee een andere, intensere visie op de werkelijkheid naar voren. Hij zocht hiermee al naar een nieuwe vorm om zijn visie over te brengen. Dit werk is opgenomen in de collectie van het Gemeentemuseum Den Haag.” (website  “Holandsche Meesters)

Mijn zwarte druipende molen is mijn vraagteken bij Mondriaan's idealisme van een harmonieuze samenleving. Het schilderij drukt mijn ongeloof uit in Mondriaan’s idee dat de mens de tegenstellingen (man-vrouw, licht-donker, geest-materie) uiteindelijk weet te overbruggen en tot harmonie weet te brengen. Ik denk dat wij mensen altijd zullen blijven klungelen en knoeien.

De Nederlandse vlag is op dit tweeluik ook niet stabiel, maar zwerft maar wat over het doek, onzeker, te groot of te klein en ook druipend. Nederland is geen eenduidig land meer waar een stoere vlag waait boven blonde duinen, bossen, hei en bloeiende bollen. Het is een zoekend land waar veel geestelijke verwarring rondwaart.

Tot slot. Het is een vrij geschilderd tweeluik: direct uit de hand, zonder tekening en zonder inachtneming van de ‘klassieke’ vormen en ideeën. Het verwijst daarmee ook naar de naoorlogse schilderkunst van COBRA, van meet af aan een inspiratiebron voor mij. Het tweeluik is een vrij experiment in kleur en vorm dat aansluiting zoekt bij de onze eigen tijd. Of dat ook gelukt is, laat ik graag aan u kijkers over.

Ik dank u voor uw aandacht.



Oss, 13 september 2019

DE VERNIEUWDE LAKENHAL IN LEIDEN (DEEL 2)

Een Hollandse kamer met stemmig licht.

De lichtinval is opvallend.

Een ontroerend houten beeld van de Leidse metselaar Marinus van der Lubbe (2007) gemaakt door Gert Germeraad (1959). Marinus werd ter dood veroordeeld als brandstichter van de Duitse Rijksdag in 1933. Omdat Marinus communist was, werd de brand door Hitler aangegrepen om alle Duitse communisten op te sluiten. De vraag of Marinus dan wel dader of slachtoffer was is nooit helemaal opgehelderd.

Dick Hidde Nijland (1881-1955), Joodse Emigrant, 1939. Een berustend portret van een onbekende Duitse Jood, een immigrant. "Eind jaren dertig vestigden zich hier veel Joden vanuit Duitsland, waar het anti-semietisme groeide onder invloed van Hitler's Nazipartij."

Uitzicht op leidse huizen.

Hollands Raam.

Paul Citroen (1896-1983), Vrouw in een Raam, 1922. "Paul Citroen beheerst de kunst van het weglaten. Een arm en een modern gekapt vrouwenhoofd zweven schijnbaar gewichtloos in het roodbruin. Een krullerig lijntje suggereert vitrage voor het raam."

Spel van binnenvallend licht en schaduw op de kozijnen van de ramen met daar tussen enigszins verloren "het Zelfportret" (ca.1914) van Theo van Doesburg (1983-1931). Theo van Doesburg was lang bevriend met Piet Mondriaan. De vriendschap liep vast in het dogmatisme van Mondriaan over het gebruik van horizontale en verticale lijnen en het gebruik van primaire kleuren.

Theo van Doesburg, Portret van Pétro (Nelly van Moorsel) en profil, ca.1922. Dit en het vorige schilderij zijn voorbeelden van contrasterend, geordend expressionisme.

Theo van Doesburh, Contra compositie VII, 1924."met een diagonale contra-compositie plaatst Van Doesburg een 'intens grootere eenvoud en meer expressie' tegenover de statische rechtlijnigheid van Mondriaan. Ool met zijn keuze voor nuances van primaire kleuren ontregelt hij de strenge principes van zijn Stijl-collega. Het blijkt de nekslag voor hun toch al moeizame artistieke relatie. Niet lang hierna verlaat Mondriaan de Stijl-groep."

Het lijkt er op dat Diny een plier wil doen aan de trapleuning in de hal. Jos kijkt toe terwijl Wim studeert op een foto.

Gesprek over gebruik en aankoop van modern Laken (rechts op rollen) in de museumwinkel van de Lakenhal.

De informatiebalie heeft wat weg van een klein scheepje met twee inzittenden.

Tot slot moet ik nog vermelden van Wim dat ondanks dat ik mijn fiets niet op slot had staan, hij nochtans niet gestolen is, wat een bewijst dat Leidenaren eerlijke mensen zijn.

KITSCH EN KUNST OP SCHIPHOL

De katten van Vermeer

De olifanten van Piet Mondriaan

De tassen van Van Gogh

Nijntje reclame

Eeuwig durende tulpen

Reunzenklomp

De winkel van sinkel

FOTOBLOG: KRÖLLER MÜLLER MUSEUM 1

 De buitenkant van het Kröller Müller Museum op 9 januari 2019

Het Museum Restaurant

Drie primitieve paaltjes en een bol, Barry Flanaga. Ik noem ze primitief omdat ze me aan Afrika doen denken, aan houten palen die gebruikt worden om verkoopstalletjes mee te maken.

Barry Flanagan,  Bleach I, (1970). Ook dit doet me denken aan Afrika.

Een voorwerp van Maria Barnas. Officiële naam: Turning Limbs #2, glas en touw. Dit is kunst die (te) veel uitleg behoeft: "Dichter, schrijver en beeldend kunstenaar Maria Barnas (Hoorn, 1973) onderzoekt in gedichten, sculpturen en films de concrete aspecten van taal en de manier waarop wij dingen met woorden verbinden..." met andere woorden Maria onderzoekt hoe de mensen de dingen een naam geven.

Rebecca, Ossip Zadkine (1927) Schoonheid en elegantie die geen uitleg behoeft.

Zo kun je een mens ook zien: kwetsbaar en eenzaam. Herkenbaar Giacometti.

Prachtig rood accent bij vergane Zonnebloemen van Van Gogh.

Contrast tussen schaduw en zonlicht, de barokke vorm van een boom tegenover het zacht op  de wind bewegende sculptuur van George Ricky, L'S-one up one down excentric II (1981)

Het ei van Constantin Brancusi (Het begin van de Wereld, 1924) in de kast rechts met op de achtergrond een Compositie van Piet Mondriaan. Ze passen als gegoten in de architectuur van het museum.

Twee bezoekers met op de achtergrond het neon kunstwerkje Wandflower van Ian Hamilton Finlay (1975).

Levende Kunst (Autohappening met 2 acteurs) naast 'De Omgekeerde Graftombe' van Huang Yong Ping (1994) buiten het museum.