GUERNICA

 

Ik denk dat het schilderij Guernica van Picasso voor Spanje net zo belangrijk is als de Nachtwacht voor Nederland. Het trekt in ieder geval net zoveel aandacht in het Museo Reina Sofia in Madrid. Picasso en Rembrandt behoren tot de grootste schilders van de wereld. Hun thema's zijn verschillend net zoals hun verfkunst. De Nachtwacht is portretkunst van het hoogste niveau. Het zou een saai schilderij zijn als Rembrandt er geen dynamiek in had gebracht door het plaatsen van de nachtwakers, en dan vooral de twee vooraan ent het raadselachtige meisje met de kip aan de gordel, alsof ze op weg gaan. Zelfs de lansen en geweren suggereren beweging. Die beweeglijkheid van de geportretteerden zien we ook in ene andere wereldberoemd schilderij "La Meninas" van Velazquez.  
Guernica is in zijn aard beweeglijk en gene portret of je zou het een portret van een bombardement moeten noemen. Picasso schildert het eerste bombardement ooit; een bombardement op het stadje Guernica tijdens de Spaanse burgeroorlog door Hitler's Luftwaffe. Het is een universele aanklacht geworden. Guernica is met zijn 27,3 vierkante meter een stuk groter dan de Nachtwacht met zijn 17,21 vierkante meter.

Voor schilders is de Guernica bijna een onuitputtelijke bron voor studie en inspiratie. Zo heeft Picasso voor altijd het onpeilbare leed vastgelegd van de moeder die haar kind verliest. Opvallend is de rol die de stier speelt. Zo te zien ontfermt hij zich over het leed van de moeder met het dode kind. De stier niet als offer maar als beschermgod. We zien voor haar op de grond een krijger liggen met een gebroken zwaard in zijn afgehouwen hand. Boven hem staat een paard in doodsangst. Helemaal bovenaan het schilderij brandt een lamp alsof Picasso nog eens wil benadrukken dat hetgeen zich afspeelt heel goed gezien moet worden.

Detail van het gebroken zwaard nog altijd stevig geklemd in de hand van de dode krijger. Wat betekent de vage bloem naast zijn hand? Is het een bloem voor de moedige krijger? Is het bedoeld als troost of is het de onverschilligheid van de natuur op het moment van vreselijk lijden bij de mensen? De uitvoering in tinten grijs en zwart met streepjes-accent versterkt de kracht van de scene.

Nooit is de smeekbede om hulp beter in beeld gebracht dan met de gezichten van deze twee vrouwen.  Het is op dit detail van het schilderij niet te zien maar de bovenste vrouw houdt een olielamp vast die als het ware licht moet werpen in de duisternis van het leed dat hun wordt aangedaan. De lijnen van de tekening zijn zoals in het hele schilderij trefzeker en worden verterkt door het gebruik van de schaduwkleuren. 

De wanhoop van deze vrouw is diep zwart. Er is nog slechts een heel klein raam boven haar waarvan we kunnen vermoeden dat daar nog licht is, maar of dat licht nog ooit deze wanhopige vrouw zal bereiken, is hoogst onzeker.

KUNST MET EEN VERHAAL. 2. HEDENDAAGSE NACHTWACHT 0.1

NACHTWACHT 0.2

Petrus Nelissen, 'Nachtwacht 0.2', olieverf op kaasdoek, &,5 x 1,2 meter

 

De Nachtwacht is en blijft een boeiend schilderij waar zowel inhoudelijk als schilderkunstig veel van te leren valt. Als je het schilderij nuchter van een afstand bekijkt is het een merkwaardige troep uitgedoste mannen, studentikoos bijna met daartussen slechts een enkele vrouw, een meisje nog. Wat zij daar precies doet, weet niemand en toch staat dat meisje is het volle licht van Rembrandt.

Nergens zie je de ernst van het nachtwaken terwijl die er wel is. Per slot van rekening zijn het ordetroepen. Rembrandt werd betaald voor het portretteren van de leden van de Nachtwacht en niet om hun taak als ordehandhavers in beeld te brengen. Wel suggereert hij dat de troep op weg is naar haar taak van nachtwaken.

Naar aanleiding van de reconstructie van de Nachtwacht, te zien in het TV programma ‘Het Geheim van de Meester’, kwam ik op het idee om een nieuwe nachtwacht te maken maar dan een die de ordehandhavers tijdens de uitvoering van hun werk in beeld brengt.

Op basis van foto’s heb ik schilderkunstig een tafereel geconstrueerd waarop de nachtwakers van nu bezig zijn. Mijn schilderkunstige aanpak was niet Rembrandtiaans. Niet de illusie van werkelijkheid met licht en donker en echte mensen staat voorop maar het drama van ordehandhaving wat hoe dan ook altijd een kleine oorlog is tussen handhavers en verstoorders met de altijd aanwezige de onschuldige toeschouwers en nieuwsgierigen.

Voor de compositie heb ik mij laten inspireren door Picasso’s geniale en reusachtige schilderij ‘Guernica’. Zijn schilderij is een aanklacht tegen het bombardement van het stadje Guernica door Hitler’s luchtmacht tijdens de Spaanse burgeroorlog. Dat staat ver af van de handhaving van een demokratische rechtsorde. Guernica verbeeldt de vernietiging van een stad zoals het Russisch leger nu doet in Marioepol en andere Oekraïnese steden. 

Niettemin is de revolutionaire compositie van Picasso's Guernica goed bruikbaar om een eigentijds tafereel te construeren met in het centrum het drama van ordehandhaving. Picasso weet ondanks de gecompliceerde compositie de eenheid van het enorme doek te bewaren. Hij doet dit door het schilderij in zwart-wit tinten uit te voeren. Ik heb daarentegen gekozen voor een balans tussen verschillende kleuren om de eenheid van het doek te bewaren. 

Guernica meet 3,49 x 7,77 meter ofwel 27,12 vierkante meter verf.  De Nachtwacht meet 3,63 x 4,37 ofwel 15,9 vierkante meter verf. In vierkante meters verf is ‘Guernica’ bijna 2x zo groot als De Nachtwacht. Nachtwacht 2.0 meet slechts 1,5 x 1,2 meter ofwel nog geen twee vierkante meter verf (1,8 m2).

De ook in Nachtwacht 0.2 aanwezige vrouw, ze loopt als het ware het tafereel binnen, is een verwijzing naar Venus, de godin van de Liefde op het schilderij ‘De Geboorte van Venus’ van Sandro Botticelli gemaakt in 1485-1486. Dat schilderij meet 1,72 x 2,78 meter ofwel 4,8 vierkante meter. Ze verwijst ook naar Rembrandt’s meisje op zijn Nachtwacht. Als naakte vrouw is zij het symbool van kwetsbaarheid. Met haar telefooncamera in de aanslag is zij meteen ook een eigentijdse toeschouwer.

DE OVERSPELIGE PICASSO (1881 - 1973)

 

Een reusachtige agressieve Minotaurus bestijgt een vrouw die hem vergeefs probeert te stoppen. Een verkrachtingsscène. De kracht en de omvang van de Minotaurus tegenover de kwetsbare vrouw weet Picasso treffend weer te geven.

Ik ben met mijn dochter, een ervaren illustrator van kinderboeken, naar de Picasso en Dali tentoonstelling geweest in het Noordbrabants museum in den Bosch. Een mooi museum, een geslaagde combinatie van oude en nieuwe architectuur. Daar is over nagedacht en het mocht waarschijnlijk wat kosten.

Hier zien we een bijna tedere Minotaurus, een zachtaardig liefdesbeest dat wordt aanvaard door de vrouw. Ook hier weet Picasso met enkele lijnen een krachtige Minotaurus neer te zetten. 

 

We zijn met Picasso begonnen. Als we daarna nog fut hebben, doen we nog even Dali. Er hangen maar liefst honderd etsen van Picasso, een serie gemaakt in het begin van de jaren dertig in de vorige eeuw in opdracht van mecenas en kunsthandelaar Vollard. De serie heet dan ook 'Picasso's Suite Vollard'

De Minotaurus en de vrouw genieten samen nog na van hun gedane zaken. Het is voor beiden een liefdesfeest geweest. De Minotaurus heft het glas, de minnares heeft een bloemenkrans om haar hoofd.

 

Picasso is een volbloed tekenaar, een kunstenaar van de lijn: “met een snelle beweging van de hand tekende of schilderde Picasso een vogel, een vrouwengezicht of welke afbeelding dan ook.”(folder tentoonstelling). Tekenkunst om jaloers op te zijn en dat ben ik dan ook. Maar hij was ook een ‘Latin Lover’, een vrouwenliefhebber. Vrouwen waren gek op hem. Picasso mocht gezien worden en was een wereldberoemd kunstenaar.

Dit lijkt op een dubbelportret als Minotaurus en man ingeklemd tussen links zijn vrouw en onder zijn minnares. de man heft het glas, de Minotaurus krabt zich  van verbazing onder zijn kin over de vrouw die haar rug naar hem heeft gekeerd en zich misschien wel afvraagt waar ze mee bezig is. Het vrouwengezicht op de achtergrond tussen Minotaurus en man in is raadselachtig en kunstzinnig teveel van het goede.

 

Met zijn etsen onderzoekt Picasso zijn liefdesrelaties in een periode dat hij nog getrouwd was met de Russische balletdanseres Olga Khoklova en de zeventienjarige Marie-Thérèse Walter als minnares had. Toen die van hem zwanger werd, hield Olga het voor gezien. 

 

Een Faun tilt het laken op waaronder een verleidelijk naakte vrouw ligt te slapen. de Faun strekt zijn handen uit naar de vrouw. Wat vertelt Picasso hier? Dat hij zijn duivelse verlangen naar de vrouw niet kan bezweren? In deze ets zien we hoe Picasso probeert het claire obscure naar voorbeeld van Rembrandt gebruikt.

 

Met de Minotaurus als zijn evenbeeld brengt hij het beest in de man en de man in het beest in beeld. We zien een ets waar de Minotaurus een vrouw tegen haar wil neemt, een verkrachting, dan een waarop de vrouw het beest accepteert en vervolgens een waar ze beiden nagenieten van de gedane zaken. Er is ook een ets waarop hij tweeledig aanwezig is met twee vrouwen, als man en beest tussen naar ik aanneem zijn wettige vrouw en zijn minnares.

Wanneer zijn vrouw hem heeft verlaten loopt hij als een (ver)blinde Minotaurus met een stok aan de hand van een meisje dat een duif (vredesduif?) bij zich draagt. De vissers op de achtergrond zijn nieuw. Ze komen op alle etsen waarop hij zich als blinde Minotaurus verbeeldt terug. 

 

 

Picasso is niet bang om in de spiegel te kijken door middel van zijn etsen. Dat maakt hem tot groot kunstenaar. Wat hem ook groot maakt is dat hij Rembrandt wil evenaren, misschien wel de beste etser ooit. Dat lukt hem maar ten dele. Het claire obscure van Rembrandt lukt hem maar af en toe. Het beste misschien nog met de ets waarop een Faun nieuwsgierig, begerig kijkt naar een vrouw onder de lakens. Het grote moment van het verlangen waar lust en tederheid om elkaar strijden.

Rembrandt hand in hand met een naaktmodel. Het begin van de serie etsen.

 

Wanneer zijn vrouw hem verlaat, tekent hij zichzelf als de blind geslagen minotaurus die geleid wordt door een meisje, een kind nog. Verbeeldt zij de jonge minnares waaraan hij nu zijn vrouw hem heeft verlaten, overgeleverd heeft? Dat zou betekenen dat hij zich in de liefde onder de betovering van de vrouw weerloos wordt ook al hangt hij met haar de beest uit? 

REMBRANDT, KUNST MOET KUNNEN

Rembrandt, Zelfportret, Ets (1630) bewerkt door petrus nelissen.

MAKE LOVE NOT WAR (WERKTITEL) 10. JOPPEN

Het joppen volgens Rembrandt, "Het Ledikant", 1646, Teylers Museum Haarlem

Wat rustiger vraagt hij wat we in Parijs gaan doen? Tja, dat is een moeilijke vraag. Hoe leg je een vrachtwagen chauffeur die zijn korte leven lang groenten naar Parijs rijdt dat je naar Parijs gaat uit een Sturm und Drang verlangen naar het Echte Leven? Voordat ik een antwoord bedacht heb, vraagt hij of we weten dat je in de Hallen van Parijs voor maar tien Frankskes kunt joppen. Daar gaat weer wat mis in onze internationale communicatie. Wat is joppen? Wij hebben geen idee wat dat is en kijken hem verbaasd aan.

 
Onze verbazing, verbaast hem. Weten wij echt niet wat joppen is? Joppen is joppen, zo verzekert hij ons ongeduldig. Daar worden we natuurlijk niet wijzer van. We kijken hem beleefd vragend aan want we willen geen ruzie met onze liftgever en dringen aan op wat meer uitleg. Terwijl hij gelukkig oplettend naar de weg blijft kijken, zegt hij dat joppen is wat je met meiskes doet of liever gezegd met madammen.



Aha, met zo een hint komen we er wel. Wij weten namelijk heel goed wat je met madammekes kunt doen maar dat noemen we geen joppen maar neuken. Hij schudt met zijn hoofd van nee, waarmee hij blijkt te bedoelen dat hij dat woord niet kent. Communicatie tussen studenten en de gewone man is niet gemakkelijk. Hij kent het woord niet omdat hij nooit op Nederland rijdt. Hij rijdt enkel op Frankrijk en dan altijd naar de Hallen in Parijs. Als het moet kan hij zich redden met een woordje Frans maar het Nederlands kent hij verder niet. Hij heeft zijn eigen taal en dat is hem genoeg. Wij vertellen hem dat het ons niet speciaal om joppen is te doen dat we naar Parijs gaan al weet je natuurlijk nooit wat er allemaal kan gebeuren in zo een grote vreemde stad. 



Eenmaal bij de grens tussen Moeskroen en Lille vindt onze Vlaamse trucker dat we beter kunnen uitstappen. De grenscontrole kan lang duren en je weet maar nooit met de Franse douane. We nemen als goede bekenden afscheid en steken lopend de grens over. Aan de andere kant worden we sneller opgepikt dan we hadden durven hopen. Deze keer geen vrachtwagen maar een personenauto van het merk Peugeot. De chauffeur vertelt ons tot in Parijs te kunnen brengen. Opgelucht stappen we in. In een ruk naar Parijs, wie had dat durven hopen?

(verschijnt elke vrijdag)

REMBRANDT, DE VERFKONING VAN NEDERLAND (STUDIE)

petrus nelissen, "Rembrandt, de Verfkoning van  Nederland, olieverf op karton, februari 2019 (38x58 cm). Geïnspireerd op Rembrandt's "Zelfportret met Twee Cirkels", 1665-1669, Museum Kenwood House, Londen.

WIEN 3: KUNSTSTAD

Video op de tentoonstelling 

Zo te zien en te horen is Wenen een toeristische hype geworden. Ik vrees dat het voortaan gedaan zal zijn met de rust in de prachtige musea en galerieën want Wenen is een echte kunststad waar elke keer weer veel te ontdekken is. Ik vrees dat Wenen wat beeldende kunst en muziek zo langzamerhand Amsterdam en misschien zelfs wel Parijs en Londen naar de kroon stijgt. 

Het screenshot hierboven is van een video op de tentoonstelling 'Die Gegenwart der Moderne' (maart 2014-Februari 2015) in het museum voor moderne kunsten Mumok. Ik lees over de video aan de muur in de zaal de volgende tekst: 

"Für die Videoarbeit The Rite of Spring bearbeitete Katarzyna Kozyra Igor Strawinskys Ballett Le Sacre du printemps in der Choreografie von Nijinsky. Statt jugendlicher TänzerInnen setzt Kozyra Personen ein, deren vom Alter gezeichnete Körper skurrile Bewegungen ausführen. Auf dem Boden liegend und von oben gefilmt, scheinen sie mithilfe der Animationstechnik wie Marionetten von unsichtbarer Hand bewegt. Kozyra hat nicht nur Jugend gegen Alter getauscht, sondern auch die Geschlechtsmerkmale ihrer ProtagonistInnen verändert und damit ihre Körper zu Kostümen einer fast unheimlichen Travestie gemacht."

Misschien een beetje oneerbiedig maar ik vond de video van op en neer springende blote vrouwen met penissen voor en mannen met het matje van een vagina vooral grappig en misschien ook wel een beetje vervreemdend.

Over de genoemde tentoonstelling schreef ik al eerder een blog getiteld 'Rembrandt en de modernisten'.

De bovenstaande foto is op dezelfde tentoonstelling gemaakt. Rechts hangt geen schilderij maar een spiegel met daarop de zittende man gegraveerd. De man straalt rust uit, de rust of misschien beter de gelatenheid van een suppoost uit. Toevallig kon ik de real life suppoost meenemen in de foto waardoor ze elkaars spiegelbeeld lijken te vormen. De spiegel is trouwens verraderlijk want door de spiegeling van de zaal, lijkt hij in de zaal te zitten waarin ik rondloop. Als men op het idee was gekomen om de spiegel tot op de grond te hangen, was het effect misschien nog verraderlijker geweest. Het was een van de weinig echt verrassende werken in de zaal. helaas weet ik de naam van de kunstenaar niet meer. 

Een van de zalen van Mumok.

De foto geeft niet alleen een indruk van de moderne museumzalen van het Mumok. De bezoekers zwerven er wat gelaten in rond alsof ook niet goed weten wat ze aan moeten met wat er aan kunst aan de muur hangt en op de grond ligt. Moderne kunst is helemaal niet toegankelijk. Je weet wat je ziet maar je weet niet wat er wordt bedoeld. Om daar achter te komen moet je veel moeite doen en dat kost tijd. je kunt je dan weer afvragen of het al die moeite en tijd waard is. Moderne kunst is niet licht verteerbaar. 

Suppoost stoel in Mumok, Wenen 25 januari 2015

Zo'n stoel krijg je er gratis bij. Ongewild wordt het op deze plek met die wanden en vloeren een kunstwerkje op zich. Een toegift van het Mumok, in de prijs inbegrepen.

Het Kunsthistorische Museum, afdeling 'Ephesos Museum' in 'der neuen Burg'.

Het Kunsthistorisch Museum is andere koek dan het Mumok. Monumentale pracht en praal is misschien de beste omschrijving van de panden waarin dit museum is gevestigd. Het bevestigt de status van Wenen als een van de oude hoofdsteden van Europa, een imperiale stad die eigenlijk te groot is voor het huidige Oostenrijk. 

In de tijd dat wij in Wenen waren was er een overzichtstentoonstelling van de Spaanse hofschilder Diego Velazquez. Zoals was te verwachten een heel druk bezochte tentoonstelling om gezien te worden en te zien. Een tentoonstelling met een sociale functie waar sommige concerten en andere muziekvoorstellingen in Wenen ook bekend om zijn. Je moet er geweest zijn als je er bij wilt horen. Dat mag echter de pret niet drukken. Velazquez blijft een fascinerend schilder en het is zelden dat je van een schilder als Velazquez al zijn schilderijen samen kunt zien en bewonderen. 

Zaal met schilderijen van de Spaanse schilder Velzaques tijdens een druk bezochte overzichtstentoonstelling van deze schilder aan het Koninklijk Hof van Spanje in het Kunsthistorisch museum. 

Zo'n overzichtstentoonstelling is natuurlijk heel goed voor het prestige van het museum. Persoonlijk zou ik het veel boeiender hebben gevonden als zo een tentoonstelling wordt gebruikt om de invloeden van deze grote schilder op latere schilders te laten zien. Zo heeft Picasso eindeloze studies gemaakt van het schilderij "Las Meninas". Dat is altijd leerzaam voor zowel de kunstkijker als de kunstmaker.  Helaas ontbrak dit schilderij, een hoogtepunt in de Westerse schilderkunst,  op de tentoonstelling. 

Nog een zaal met schilderijen van Velazquez tijdens de overzichtstentoonstelling in het Kunsthistorisch Museum. Zoals je kunt zien, is er ondanks de drukte ruimte genoeg voor de bezoekers.

Een van de andere zalen waar jongeren op hun gemak rond hangen tussen eeuwenoude kunst.

Zaal met 3 zelfportretten van Rembrandt. Bij elk bezoek ga ik altijd even langs bij Rembrandt. Het voordeel is dat je op je gemak net zo lang kunt kijken als je wilt. Er zijn altijd maar weinig bezoekers.

DUTCH-LAND 30 (Amsterdam kunststad)

Fietstas, 2009

Galerie met Fiets, 2009

Penis Salt en Pepper, 2009

Rembrandt, 2009

Nieuw Stedelijk Museum, 2009

Galerie, 2009

MOZART EN DE KUNSTMARKT

"Egoistisch ist Musik. Jeder, der Musik hört,ist auf der Suche nach etwas von sich Selbst." Entwurf: Marieke Nelissen, 's Hertogenbosch, Nederland 1998.

De VPRO zond op 27 maart de documentaire uit “The next big thing” over de toch weer hogere prijzen voor moderne kunst ondanks de financiële crisis. Een onthutsende documentaire waarin vooral tegen het einde duidelijk wordt dat het net zo'n speculatieve handels is als die van van de handel in Wallstreet of op het Beursplein. Vrienden en/of belangen groepen (Syndicates) drijven de prijs op van het werk van een bepaalde kunstenaar, meestal een door hen gefinancierde kunstenaar. Speculanten halen kunstwerken van de markt met als enig doel ze later voor veel hogere prijzen te verkopen.

En dan worden marketing mannen als Saatchi, die met hun geld en naam er in geslaagd zijn jarenlang de Britse kunstmarkt te manipuleren, niet eens genoemd. Marketing lijkt me het ergste wat kunst kan overkomen maar dat zeg ik op basis van mijn intuïtie. Marketing is verraad aan de kunst omdat het over het hoe - de markt - gaat en niet over het wat. Bij kunst hoort het te gaan over het wat. Het hoe van de markt hoort daaraan ondergeschikt te zijn.

"Mit seelenaufrührender Musik wollte man nicht zu tun haben", Entwurf: Marieke Nelissen, 's Hertogenbosch, Nederland 1998.

Handel in kunst is niet nieuw. Er wordt al eeuwen gehandeld in kunst. Maar de manier waarop is wel veranderd. Over die verandering las ik onlangs een passage in het boek “De kunst van Mexico” (Meulenhoff Editie 1993) van de Mexicaanse dichter Octavio Paz (1914-1998) , essayist en Nobelprijswinnaar voor de litteratuur*.  Volgens hem is de markt “de dood van de geest”. Vroegere kopers -de mecenas, de kerk of andere instellingen -hadden misschien een slechte smaak, maar ze hadden tenminste een smaak, de markt heeft helemaal geen smaak.

Zijn kritiek op de kunstmarkt zou je tot de Marxistische school kunnen rekenen en is zoals alle kritiek niet geheel onterecht.

“Voor de markt hebben kunstwerken slechts een prijs, en dus legt de markt geen enkele esthetiek, geen enkele moraal op. De markt heeft geen principes; en ook geen voorkeuren: ze aanvaardt alle kunstwerken, alle stijlen. Het gaat niet om iets wat wordt opgelegd. De markt heeft geen wil: het is een blind proces, waarvan de essentie ligt in de circulatie van voorwerpen die door de prijs homogeen gemaakt worden. Krachtens het principe dat haar drijft, onderdrukt de markt automatisch elke betekenis: wat kunstwerken definieert is niet wat ze te zeggen hebben maar wat ze kosten. Door de circulatie -nooit was dit woord veelzeggender – veranderen kunstwerken, die uitdrukkingsvormen zijn van mensen (hun vragen, hun beweringen, hun twijfels en afwijzingen), in betekenisloze dingen. Het afschaffen van de wil tot het geven van betekenis maakt van de kunstenaar een onbetekenend wezen.” (blz. 118)

Requiem, Lacrimosa. Musik, Kunst in der sich das Rationelle und die Seele, die im herzen wohnt, technisch verwoben haben", Entwurf: Marieke Nelissen, 's Hertogenbosch, Nederland 1998

Paz heeft gelijk. Wie de markt omhelst, verkoop t zijn ziel en zaligheid. Kunstenaars die dat doen zijn de moderne versie van Goethe's Faust. Maar net als Faust hoeft een kunstenaar zijn ziel niet te verkopen. Hij kan de verleidingen van de markt - de trend, de tijdgeest en de mode - weerstaan. Toegegeven, zulks maakt zijn bestaan moeilijk maar dat geldt net zo goed voor veel andere mensen. Mensen die betekenis willen geven aan hun werk, kunnen net zo goed als kunstenaars soms maar moeilijk werk vinden dat goed betaald wordt. Zulke mensen noemen we idealisten en daar is de markt niet altijd van gediend. Kunstenaars vormen daarop geen uitzondering. Maar zij die de markt durven te trotseren en daarvoor een prijs betalen, blijken uiteindelijk ons mensen het meest te bieden te hebben. Dat is nu het verrassende van idealisme en kunst.

Soms kan de markt ook een zekere bevrijding brengen zoals bijvoorbeeld bij Mozart. Dank zij de verkoop van zijn composities aan muziekhandel en producenten van opera's kon hij van zijn muziek leven. Weliswaar geen gemakkelijk leven maar hij was niet langer meer aangewezen op de kerk, zoals zijn vader die werkte bij de bisschop van Salzburg. Om zijn inkomen aan te vullen, wilde Mozart ook wel werken voor een de koning, toen een baan en pensioen voor het leven, maar zo'n betrekking was voor zijn dagelijks brood niet meer noodzakelijk. Maar Mozart liet niet de markt zijn werk dicteren zoals modieuze kunstenaars doen. Hij bleef de baas over zijn werk.

Helaas zijn sommige kunstenaars niet (meer) gediend van zo'n lijdensweg. Net als veel mensen laten zij zich het succes op de markt -al dan niet met marktmanipulatie tot stand gekomen – gemakkelijk aanleunen. Zij en hun kopers maken zich wijs dat hun succes hun ook betekenis geeft en dat is natuurlijk niet zo. Het kan wel dat succes op de markt en betekenis samenvalt, zoals Rembrandt die tijdens zijn leven succes had op de markt, maar zoiets is zeldzaam. En Rembrandt stond niet in dienst van de markt. We kennen de uitdrukking goedkoop succes niet voor niks. Paz heeft gelijk als hij zegt dat de kunstenaar op de eerste plaats betekenis moet geven aan wat hij maakt of doet, maar moet ieder mens dat niet doen?

Zie ook mijn blogs “Is werken en straf?” (3 sept. 2013) en “Het verraad van Frida Kahlo”(16 november 2013)  

EIGENTIJDSE LEEGTE BIJ ERWIN OLAF

De solisten van het Nationaal Ballet gefotografeerd door Erwin Olaf.

De bovenstaande foto van Erwin Olaf van het Nationale Ballet is eerst en vooral een fysieke foto: een foto van lichamen in plaats van mensen. Dat past bij ballet. Ballet is immers een atletische sport op muziek. Het draait allemaal om lichaamsbewegingen die door de muzikale begeleiding een extra accent krijgen waardoor de schoonheid van de lichaamsbeweging tegelijk expressief en subtiel wordt. Ballet is een gecombineerde schoonheidservaring van lichaamsbeweging en muziek. Het verhaal is de bijzaak, de emoties de kapstok waaraan de lichaamsbewegingen en de muziek worden opgehangen.

Op het eerste gezicht zie je niet dat het om een balletgezelschap gaat. De klassieke balletkostuums zie je niet op deze foto. De houdingen maar vooral de balletschoenen verraden dat het om een balletgezelschap gaat. In ballet staat meestal een vrouw centraal, zeker in het klassieke ballet. Mannen spelen voornamelijk een ondersteunende rol waarbij gebruik wordt gemaakt van hun spierkracht. Mannen tillen de vrouw op of vangen haar op. Het paar als centrum met de man die de vrouw boven zijn macht tilt.

Welsiswaar heeft Erwin Olaf een paar in het centrum van de foto gezet maar dan wel met iets meer accent op de man. Twee vrouwen steunen op een en dezelfde man. De een staat naast de man en leunt met een hand op zijn schouder. De ander zit aan zijn voeten en steunt lichtjes op zijn benen. Zo blijft de man toch de steun voor de vrouw maar dan wel zonder haar nog boven boven zichzelf uit te tillen. Je zou dat eigentijds kunnen noemen.

Links staat nog een paar waarvan de vrouw zelfbewust op de man leunt. De man staat er zeer demonstratief bij met zijn naakte torso. De naakte torso's van drie mannen geven de foto zijn fysieke uitstraling. Ze vallen bij de eerste oogopslag op. Met 5 staande en een zittend man domineren mannen de scène ondanks dat zij omringd zijn door 8 vrouwen. Een van die 8 is mannelijk gekleed waardoor het overwicht van vrouwen wordt verkleind. De schoonheid van de naakte mannelijke torso meet zich met de vrouw.

Rembrandt, De Nachtwacht, Rijksmuseum

Het heet een balletgezelschap maar dat is het niet op de foto. Erwin Olaf heeft een verzameling individuen gefotografeerd, ook dat is eigentijds. Nergens verraadt een gebaar, een oogopslag of stand van het hoofd enige onderlinge relatie tussen de leden van de groep, zelfs niet tussen de vrouwen en de mannen die enig fysiek contact hebben. Bovendien staat de groep er statisch en gekunsteld bij. We zien een emotionele leegte gevuld met fysieke aanwezigheid: geen menselijke warmte, emotie en/of actie. Vergelijk dat eens met de Nachtwacht van Rembrandt. Daar zien we een dynamisch gezelschap, een echt gezelschap. Door de leden van het balletgezelschap zo afstandelijk, zo individueel, zonder enig onderling verband of emotie neer te zetten, is de foto nog eigentijdser geworden.  

DE JEZUS VAN REMBRANDT

Rembrandt, Christus geneest de zieken,ets, ca. 1647-1649. De prent wordt wel 'De honderd gulden prent' genoemd vanwege het hoge bedrag dat hij voor die tijd opbracht. 

Ik zie de gefronste wenkbrauwen van onze progressieve intellectuelen al. Heeft Rembrandt nu ook al iets met Jezus? Ik hoor ze denken; jammer voor Rembrandt maar Jezus is voorbij. Ook al voert de halve wereld religieuze oorlogen, voor ons D66'ers en andere progressieven is de tijd van religie over en uit. Dat Rembrandt zelfs meerdere keren Jezus heeft afgebeeld moge kunsthistorisch interessant zijn, voor de rest is het verleden tijd. Dat onze beschaving en van de meeste Westerse landen gebouwd is op het Christendom kunnen we alleen maar betreuren. Als wij progressieven er eerder waren geweest was zulks natuurlijk niet gebeurt, aldus de gedachtegang van mening vooruitstrevend intellectueel.

De hier afgebeelde Jezus van Rembrandt kwam ik tegen op de prachtige tentoonstelling van grafieken 'Bosch,Bruegel, Rubens, Rembrandt' in het Albertina in Wenen (tot 30 juni). Dank zij Hertog Albert van Sachsen Gescheten (de aristocratie is toch ergens goed voor geweest) kan het Albertina “einen hochkarätigen Ausblick auf zwei Jahrhunderte niederländischer Zeichenkunst bieten... Albert begann in den 1760er-Jahren mit dem Aufbau seiner Sammlung, die von Anfang an auf die graphischen Künste spezialisiert war. Seine Vorliebe galt bildhaft komponierten Zeichnungen, wobei ihm die Kunst aus den Niederlanden besonders am Herzen lag.”

Natuurlijk zijn veel meer prenten dan deze van Rembrandt de moeite waard om te tonen en te bespreken al blijkt ook op deze tentoonstelling maar weer eens wat een groot man Rembrandt was waarmee alleen andere groten als Bosch, Bruegel en Rubens zich kunnen meten. Zij blijven ons met hun tekenkunst verbazen en verwonderen zowel technisch als inhoudelijk. Er is bij deze grote kunstenaars altijd meer dan tekentechniek, compositie, materiaal gebruik enz.

Op de prent van Rembrandt kun je Jezus dank zij de glans om zijn hoofd niet missen. Jezus is duidelijk meer dan gewoon mens. Hij heeft de goddelijke uitstraling die van oudsher goddelijke en heilige personen in de beeldende kunsten kregen. Je kunt een god of een heilige toch niet zonder een dergelijke uitstraling afbeelden? Mensen zouden zich eens kunnen vergissen door de god of heilige niet te herkennen. Vooral vroeger, toen een mens maar heel weinig afbeeldingen in zijn leven vermocht te zien, kon dat gemakkelijk gebeuren. Maar met zo'n licht boven en om je hoofd of een krans van goud er omheen enz. kon je natuurlijk niet missen.

Wat me deze keer meteen en voor het eerst opviel, is dat Rembrandt de figuur van Jezus ondanks zijn goddelijke uitstraling zo nadrukkelijk onder en tussen de mensen plaatste alsof hij wil zeggen dat Jezus dan wel goddelijk mocht zijn maar ondertussen zich toch maar mooi tussen het gewone volk begaf. Natuurlijk, we weten dat dit volgens het Nieuwe Testament zo was, maar om het dan ook zo scherp af te beelden is toch weer iets anders. Daar moet je Rembrandt voor heten en in Nederland wonen en werken, het land waar ook de menselijke kant van Jezus benadrukt kon worden zonder meteen te stoten op een of andere door orthodoxie ingegeven verbod.

Wat ik ook bijzonder mooi vindt getroffen van Rembrandt is de balans die hij gevonden heeft tussen de goddelijke status van Jezus en tegelijk diens mens zijn onder de mensen. Dat Jezus zowel God als mens is, blijft een wonderlijke, raadselachtige zo niet mysterieuze zaak. Welke God is zo gek om zijn zoon sterfelijk te laten worden met als doel het menselijke lijden en de dood letterlijk zelf aan de lijve te ervaren? Wie wil nu zo'n goddelijke vader hebben? Geen normaal mens toch en dus toch zeker geen God? Vandaar ook dat veel mensen de menswording van Jezus een ronduit belachelijk idee vinden. Sommigen zijn er zelfs door teleurgesteld. Wat moet je nu met een Zoon van God die lijdt als mensen en zelfs op een gegeven moment sterft terwijl je juist zelf aan de dood zou willen ontsnappen? Er valt geen touw aan vast te knopen.

Dat het tekentechnisch een fantastische prent is, hoef ik -denk ik – niet toe te lichten. Behalve dan misschien er toch even wijzen op de donkere, misschien wel duistere, grotachtige achtergrond. Alsof Rembrandt ons ook meteen met eigen ogen wil laten zien dat Jezus Christus licht in de duisternis brachten, maar dat wisten de gelovigen natuurlijk ook al wel. Rembrandt verbeeldt het alleen maar voor de duidelijkheid, om vergissingen te voorkomen. Rembrandt is ook een klein beetje god.

WIE IS HET MOOIST:MONA LISA OF HET MEISJE MET DE PAREL?

Leonardo Da Vinci, Mona Lisa, Louvre.

Er zit 150 jaar tussen De Mona Lisa van Leonardo Da Vinci (1504 -1507) en Het Meisje met de Parel (1665 – 1667)  van Johannes Vermeer. Vanuit onze tijd gezien lijkt dat een hele tijd.  Anderhalve eeuw geleden waren er nog geen machines, geen treinen, auto’s, vliegtuigen, radio’s, fototoestellen enz.. Er is dus heel veel veranderd in anderhalve eeuw.

Dat is niet zo het geval in de anderhalve eeuw die Da Vinci en Vermeer scheiden. Da Vinci en Vermeer zijn beide zonen van de begintijd van de wetenschap. De stoommachine kwam bijna een eeuw na Vermeer. De electrische gloeilamp pas weer 100 jaar daarna.

Technisch wetenschappelijk gesproken was er dus weinig verschil tussen de twee schilders. Cultureel en politiek was het verschil tussen die twee daarentegen des te groter. Da Vinci leefde op het hoogtepunt van Italiaanse stadsstaten als Milaan en Florence. Vermeer op het hoogtepunt van de pas ontstane Republiek der Nederlanden, in een van de steden die het centrum van die nieuwe Republiek vormden.

Misschien dat daarom Het Meisje met de Parel toch  “moderner” aandoet dan de Mona Lisa. Mona Lisa poseert tegen de achtergrond van een toen gebruikelijk romantisch Middeleeuws landschap. Landschappen zoals die later ook nog gebruikt werden door de ‘geitaliseerde’ Vlaamse schilder Pieter Brueghel (1525 – 1569). Brueghel was nog naar Italië afgereisd om de kunst daar af te kijken.

Johannes Vermeer, Het Meisje met de Parel, Mauritshuis

Het Delftse Meisje met de Parel poseert tegen een zwarte achtergrond. Het geromantiseerde landschap als achtergrond bij een protret was uit de mode geraakt. Kijk maar naar Rembrandt (1606 – 1669)., min of meer een tijdgenoot van Vermeer. Vermeer en Rembrandt 1606-1669) zijn ook nooit in Italië geweest.

Maar er zijn meer verschillen. Het Delftse meisje heeft een vrijere oogopslag, is zo te zien zich bewust van haar schoonheid en haar aantrekkingskracht. Mona Lisa poseert minzaam als een van haar stand bewuste dame met de handen rustend in haar schoot. Ze is een dame die waarschijnlijk gewend is bediend te worden.  Het Delftse Meisje ziet er uit als iemand die zelf van aanpakken weet.

Mona Lisa komt uit een streng hiërarchische, aristocratische stedelijke samenleving. Het Delftse Meisje komt uit een toen nog opkomende burgerij die net mee de Republiek heeft opgericht. Mona Lisa is gekleed volgens de voorschriften van haar stand. Het Delftse Meisje is modieuzer gekleed, uitheemser. Het Delftse Meisje is vergeleken met Mona Lisa een mode meisje.

Schilderkunstig weten de beide schilders van wanten met schaduw en licht, compositie en kleur. Het Delfts Meisje is kleurrijker dan de Mona Lisa. Haar ogen levendiger geschilderd. De hoofdkleuren bij Da Vinci zijn bruin en groen met weinig tot geen accenten. Vermeer portretteert Het Delfts Meisje in de frisse kleuren geel, blauw en wit met een toets rood van de lippen. Vermeer loopt met zijn kleuren vooruit op Mondriaan.