HET GEHEIM VAN DE MONA LISA

Mona Lisa van Da Vinci

Sinds Da Vinci het portret Mona Lisa heeft geschilderd (1503-1506) vraagt men zich af wie er op staat en wat die geheimzinnige lach betekent? Het portret is ondertussen zo beroemd geworden dat de toeristen er voor in de rij staan in het museum het Louvre te Parijs.

Er is veel over geschreven en zelfs gezongen. Een van de eersten die de lach van Mona Lisa bezong was de Amerikaanse zanger Nat King Cole in 1950. Intussen heeft hij al enkele opvolgers gehad: Melanie Fiona in 2009, Molly Nilson in 2014 en rapper Will.i.am in 2013. 

Wie is Mona Lisa? Dat weet niemand zeker. Men vermoed dat het Lisa Gherardini is, de vrouw van de Florentijnse koopman Francesco del Giocondo, die het portret zou hebben laten maken. In Italië staat het schilderij dan ook bekend als La Gioconda. 

Mona is een afgeleide van Monna wat een afkorting is van het Italiaanse Madonna.  Het waarom van de toevoeging Mona is niet duidelijk. Is het omdat ze met haar kuise glimlach en al even kuise doorzichtige sluier de uitstraling heeft van een Madonna? 

De drie Madonna's van Da Vinci. Van Links naar Rechts: Madonna met de Anjer, Madonna Benois, Madonna met kind en St.Anna.

In die tijd schilderde elke zichzelf respecterende Italiaanse schilder minstens een madonna in zijn leven. Da Vinci heeft er zelfs 3 geschilderd: Madonna Benois, Madonna met de Anjer en de Madonna met kind en haar moeder Sint Anna.

Al in de zestiende eeuw inspireerde het portret diverse schilders waaronder Albrecht Dürer en Rafaël. De surrealist Dali gaf Mona Lisa in 1954 een snor waardoor het een soort zelfportret van hem werd. Banksy maakt icm 2007/2008 de muurschildering “Mona Lisa Bazooka”.  

Madonna van Rafaël in de Sixtijnse kapel van het Vaticaan.

Zowel zangers als beeldende kunstenaar waren geboeid door de geheimzinnig glimlach van Mona Lisa, niet hoe die schilderkunstig is gemaakt, dat is een techniek op zich, maar de betekenis.

Sommige experts interpreteren de mysterieuze glimlach van de Mona Lisa als een uitdrukking van wijsheid en deugd, omdat het zowel ingetogenheid als passie weerspiegelt. Anderen geloven dat de glimlach van de Mona Lisa een soort ironie of ondeugendheid vertegenwoordigt. Sommige experts hebben zelfs beweerd dat de glimlach van de Mona Lisa een soort wiskundig raadsel is dat da Vinci in het schilderij heeft verwerkt.

Er is zelfs een religieuze interpretatie van de Mona Lisa glimlach, omdat het verwijst naar het christelijke idee van verlossing door genade en geloof. (www.Arsmundi.de/nl)

Ik vermoed dat het een religieus schilderij en geen portret van een bestaande vrouw, althans niet zo bedoeld. Het zou wel eens Maria kunnen zijn, de Moeder van Christus, die net te horen heeft gekregen van de engel Gabriel dat ze de Moeder van Jezus Christus, de Zoon van God , zal worden. 

Als dat zo is, dan heeft Da Vinci voor een heel andere verbeelding van de boodschap gekozen dan de ook nog in zijn tijd gebruikelijke Roomse iconografie die al dateert uit de tijd van de catacomben in Rome. Het gebruikelijke beeld is dat van een eerzame jonge vrouw die verrast wordt door een engel uit de hemel die haar vertelt dat ze zwanger is van een zoon van God. 

Da Vinci heeft ervoor gekozen haar te portretteren als de eerzame, deugdzame en kuise vrouw die net te horen heeft gekregen dat ze moeder zal worden van een zoon van God. Een tegelijkertijd heuglijke boodschap maar evenzeer zorgelijk. Ze zal meteen beseft hebben dat het geen eenvoudig moederschap zal worden. Vandaar die mysterieuze glimlach en de ernstige blik gericht op de toeschouwer. Een origineel concept dat zeker past bij het genie van Da Vinci.

BEYONCE

Instagram foto van Beyoncé met haar een maand oude tweeling Sir en Rumi Carter.
Geplaatst op 14 juli 

Het is duidelijk dat Beyoncé met haar laatste foto gebruik maakt van de iconografie van de Heilige Maagd Maria, de Moeder van JC, het belangrijkste icoon van de Rooms Katholieke Kerk.

Van enige geestelijke inhoud is voor zover ik weet niks bekend maar dat hoeft natuurlijk ook niet meer. Stuitte hergebruik van heiligen beelden vroeger nog wel eens op een zekere schroom, in onze tijd waarin bijna niemand meer goed weet heeft van de geestelijke betekenis van de Moeder van God’s Zoon, kan dat zonder problemen. 

Het gaat om de marketing bedoeld om de marktwaarde van het merk Beyoncé te verhogen.  Ik zag dat vandaag al bijna 10 miljoen mensen het plaatje bekeken hebben. Dus de marketing van het merk Beyoncé is geslaagd. 

De vraag is vervolgens wat het plaatje voor haar volgelingen betekent, de jongeren van deze tijd? Voor puberende meisjes is ze vast een rolmodel, een model dat ook jongens graag zien.

Het is een drie in een plaatje: bruid, verleidster en moeder. Ze is gekleed als een dure maar vooral ook gewaagde bruid. Onder de waarschijnlijk kostbare (zijden) mantel zien we haar naakte benen, tussen de mantel haar blote buik met navel en uiteraard ontblote schouders. In tegenstelling tot een traditionele afbeelding van de Moeder Gods, etaleert Beyoncé haar vrouw zijn zonder seksuele schaamte.  

Sandro Boticelli (1450- 1510), De Geboorte van Venus,
omstreeks 1485, Uffizi museum te Florence.

Ze wordt omgeven door een lichtblauwe sluier die past bij de blauwe zee en lucht. Is dit een verwijzing naar de voor-Christelijke Godin Venus, de Grieks-Romeinse Godin van de Liefde? Dat zou best kunnen. Het verhaal wil dat Venus uit zee werd geboren, als het goed is, kwam ze aan wal op het huidige eiland Cyprus. 

Dat de katholieke Heilige Maagd Maria verwant is aan haar voorgangster Venus is geen geheim. Het is knap gevonden van Beyoncé dat ze deze twee iconen van de vrouw - Liefde en Moederschap- weet te combineren in een zoetsappig poezieplaatje waarop ze haar pas geboren tweeling toont. 

De Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons hergebruikt iconen uit de kunstwereld
o. a. voor een handtassen project van Luis Vuitton. Aan de tas hang een in rood
leer uitgesneden bunny, een handelsmerk van Koons.

Het plaatje doet ook denken aan het werk van de bekende Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons, die haar is voorgegaan in het hergebruik van iconen uit de kunstwereld. Ook hij schuwt marketing van de kunst iconen niet. Voor zijn werk worden intussen miljoenen betaalt.

Met dit moderne poezieplaatje biedt Beyoncé Instagram meisjes het rolmodel aan van de sexy vrouw en moeder aan, van schoonheid, rijkdom en geluk. De overdaad aan bloemen op de achtergrond laat over dit alles geen twijfel bestaan.

Een klassieke afbeelding van de Heilige Maagd Maria
met Jezus Christus, de Zoon van God, op haar schoot.
Haar houding van het hoofd en haar blik
 lijkt op die van Beyoncé.
Lucht, zee en bloemen op de achtergrond vinden we
ook terug op de foto van Beyoncé.

Er is maar een maar; haar gezichtsuitdrukking. Ze heeft de op Instagram en FaceBook gebruikelijke grimas van geluk weten te vermijden. Ze kijkt daarentegen met een zekere ernst. Blijkbaar wil ze het moederschap niet lichtzinnig voor het voetlicht brengen.

Moeten we na dit alles dan toch vaststellen dat Beyoncé beseft dat niet alles rozengeur en maneschijn is, dat vrouw en moeder zijn een grote verantwoordelijkheid is of heeft ze heel goede kunst adviseurs om zich heen? Misschien Jeff Koons?

NIET MOOI

poëzie prent

WIE IS HET MOOIST:MONA LISA OF HET MEISJE MET DE PAREL?

Leonardo Da Vinci, Mona Lisa, Louvre.

Er zit 150 jaar tussen De Mona Lisa van Leonardo Da Vinci (1504 -1507) en Het Meisje met de Parel (1665 – 1667)  van Johannes Vermeer. Vanuit onze tijd gezien lijkt dat een hele tijd.  Anderhalve eeuw geleden waren er nog geen machines, geen treinen, auto’s, vliegtuigen, radio’s, fototoestellen enz.. Er is dus heel veel veranderd in anderhalve eeuw.

Dat is niet zo het geval in de anderhalve eeuw die Da Vinci en Vermeer scheiden. Da Vinci en Vermeer zijn beide zonen van de begintijd van de wetenschap. De stoommachine kwam bijna een eeuw na Vermeer. De electrische gloeilamp pas weer 100 jaar daarna.

Technisch wetenschappelijk gesproken was er dus weinig verschil tussen de twee schilders. Cultureel en politiek was het verschil tussen die twee daarentegen des te groter. Da Vinci leefde op het hoogtepunt van Italiaanse stadsstaten als Milaan en Florence. Vermeer op het hoogtepunt van de pas ontstane Republiek der Nederlanden, in een van de steden die het centrum van die nieuwe Republiek vormden.

Misschien dat daarom Het Meisje met de Parel toch  “moderner” aandoet dan de Mona Lisa. Mona Lisa poseert tegen de achtergrond van een toen gebruikelijk romantisch Middeleeuws landschap. Landschappen zoals die later ook nog gebruikt werden door de ‘geitaliseerde’ Vlaamse schilder Pieter Brueghel (1525 – 1569). Brueghel was nog naar Italië afgereisd om de kunst daar af te kijken.

Johannes Vermeer, Het Meisje met de Parel, Mauritshuis

Het Delftse Meisje met de Parel poseert tegen een zwarte achtergrond. Het geromantiseerde landschap als achtergrond bij een protret was uit de mode geraakt. Kijk maar naar Rembrandt (1606 – 1669)., min of meer een tijdgenoot van Vermeer. Vermeer en Rembrandt 1606-1669) zijn ook nooit in Italië geweest.

Maar er zijn meer verschillen. Het Delftse meisje heeft een vrijere oogopslag, is zo te zien zich bewust van haar schoonheid en haar aantrekkingskracht. Mona Lisa poseert minzaam als een van haar stand bewuste dame met de handen rustend in haar schoot. Ze is een dame die waarschijnlijk gewend is bediend te worden.  Het Delftse Meisje ziet er uit als iemand die zelf van aanpakken weet.

Mona Lisa komt uit een streng hiërarchische, aristocratische stedelijke samenleving. Het Delftse Meisje komt uit een toen nog opkomende burgerij die net mee de Republiek heeft opgericht. Mona Lisa is gekleed volgens de voorschriften van haar stand. Het Delftse Meisje is modieuzer gekleed, uitheemser. Het Delftse Meisje is vergeleken met Mona Lisa een mode meisje.

Schilderkunstig weten de beide schilders van wanten met schaduw en licht, compositie en kleur. Het Delfts Meisje is kleurrijker dan de Mona Lisa. Haar ogen levendiger geschilderd. De hoofdkleuren bij Da Vinci zijn bruin en groen met weinig tot geen accenten. Vermeer portretteert Het Delfts Meisje in de frisse kleuren geel, blauw en wit met een toets rood van de lippen. Vermeer loopt met zijn kleuren vooruit op Mondriaan. 

JONGENS GODEN IN HET LOUVRE

In het Louvre leggen we met onze Mexicaanse vrienden het verplichte parcours van de Venus van Milo naar de Mona Lisa af. In de Mona Lisa zaal is het een drukte van komen, foto maken voor de Mona Lisa (hallo, ik was hier) en gaan. Plotseling komen vier jongens van hoog nichterig gehalte de zaal in. Nog bewuster van hun blonde schoonheid dan Marlene Dietrich lopen ze doelgericht naar het schilderij van Leonardo Da Vinci. Het blonde stel poseert voor de glimlachende Mona Lisa die, ook al valt ze in het niet bij zoveel blond jongensgeweld, minzaam blijft lachen.

Ik fotografeer mee. Na gedane zaken loop ik achter de jongste van de twee aan en vraag of ik nog een foto van hem mag maken. Hij wijfelt, neemt me van top tot teen op om dan zonder een woord te zeggen te poseren. Hij draait zich om en volgt snel zijn drie vrienden. De zaal keert terug naar zijn dagelijkse routine alsof er niks gebeurd is.