Posts tonen met het label abstracte schilderkunst. Alle posts tonen
Posts tonen met het label abstracte schilderkunst. Alle posts tonen

donderdag 8 oktober 2026

THEO VAN DOESBURG: WEG MET KANDINSKY

 

Theo Van Doesburg (1883-1931), schilder, kunsttheoreticus en hoofdredacteur van het kunsttijdschrift De Stijl

Volgens een collega kunstschilder is abstracte schilderkunst vereenvoudigde figuratieve kunst. De figuur, de werkelijkheid blijft het punt van vertrek. Het werk van Picasso illustreert deze zwerftocht tussen realisme en abstractie of verbeelding. Hij vereenvoudigt  figuren, portretten, stillevens en landschappen maar ze blijven herkenbaar vanuit de werkelijkheid. Zelfs in zijn kubistische schilderijen waarin hij het het perspectief los laat, blijf je de werkelijkheid herkennen.


Bij Piet Mondriaan zien we dezelfde ontwikkeling maar hij gaat stappen verder dan Picasso. Uiteindelijk is er in zijn schilderijen niks meer van realiteit te herkennen. De fysieke werkelijkheid is verdwenen. Daarvoor in de plaats komt een puur geestelijke voorstelling of beelding.


Mondriaan zelf heeft zijn weg van figuratief naar volledige abstractie of geestelijke beelding toegelicht en uitgelegd in soms moeilijke teksten. Iemand die nog meer ijverde dan Mondriaan om de nieuwe -abstracte - beelding uit te leggen en als de schilderkunst van de toekomst aan de man te brengen was de kunstschilder, kunsttheoreticus Theo van Doesburg (1883-1931). 


Voor dat doel gebruikte hij vooral het tijdschrift “De Stijl” waarin niet alleen hijzelf maar vele andere kunstschilders waaronder ook Mondriaan schreven over wat zij  “de nieuwe Beelding” noemden.


Terwijl Picasso bleef vasthouden aan figuratie, de zichtbare, waarneembare werkelijkheid, maakten Mondriaan, van Doesburg, van der Leck en anderen de overstap naar volledige abstracte beelding.


Je zou denken dat de abstracten allemaal dezelfde opvattingen hadden over hun schilderkunst. Niets is minder waard. Mondriaan bijvoorbeeld hield bijvoorbeeld strikt vast aan abstractie op basis van rechte lijnen. Diagonale lijnen waren uit de boze. Van Doesburg had daar dan weer geen moeite mee.


Waar Doesburg wel moeite mee had, was het abstracte expressionisme van de Rus schilder Kandinsky. Volgens van Doesburg mag een schilderij aan geen enkele voorstelling (uit de werkelijkheid) gebonden zijn, ook niet uit die welke voortkomen uit de expressionistische richting “dat een schilderij de onmiddellijke uitdrukking, door kleur en lijnsensatie van onze gevoelens moet zijn”  verwerpt hij als een ‘modefrase’. 


Volgens Doesburg is het scheppen geen spontane uiting van onze gevoeligheid, “zoals dat wel eens gedacht is door de impressionisten en later tot dogma is gemaakt door de expressionisten. Elke spontane daad is het gevolg van onze lijdelijke natuurlijkheid en moet altijd op een teleurstelling uitlopen.” (Theo van Doesburg, “Van “natuur” tot “kompositie”, aanteekeningen bij de ontwikkeling van een abstracte schilderij”, verschenen in De Hollandsche Revue/jaargang 24, Nummer 8, 1919.)


Zou van Doesburg beseft hebben dat de schilderkunst na hem zich veel meer in expressionistisch richting heeft ontwikkeld? Tegenwoordig kun je geen kunstwerk bekijken en bespreken zonder er gevoelens bij te betrekken. Eigentijdse kunstenaars benadrukken nogal eens dat ze hun werk puur op gevoel maken. Een verwijzing naar geest (ratio) hoor je tegenwoordig eigenlijk nooit.  Ratio lijkt in de kunst 'not done'.


dinsdag 14 april 2026

REVOLUTIE IN DE SCHILDERKUNST

Willem van Konijnenburg, St. Joris en de Draak, 1916. Te zien in het Museum Jan Cunen te Oss tot 7 juni 2026.


De tentoonstelling in Museum Jan Cunen te Oss met schilderijen van “de vergeten” schilder Willem van Konijnenburg (1868-1943) is een mooie gelegenheid om de revolutie in de schilderkunst aan het einde van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw in beeld te brengen.


Op het hierboven afgebeelde schilderij 'St. Joris en de Draak' van het jaar 2016 is te zien dat Konijnenburg enigermate beïnvloed is door het kubisme van Braque en Picasso dat omstreeks 1907 begonnen is in Parijs met het hieronder afgebeelde schilderij van Picasso.


Pablo Picasso, Les Demoiselles d'Avignon, 1907. MoMa, New York.


Vergeleken met het schilderij van Picasso is dat van Konijnenburg behoudend. Terwijl Picasso breekt met alle conventies van vorm, kleur, compositie en perspectief, moderniseert van Konijnenburg zijn voorstelling door enige aanpassingen in lijn en vlakken. De herkenbaarheid van het tafereel staat voorop.


Picasso's  schilderij is niet langer een poging tot afbeelding  van bestaande vrouwen, het is een totale abstractie waarbij de vrouwenfiguren herleid worden tot hun essentie in vorm en kleur. Zelfs hun gezichten "verdwijnen" achter maskers. 


Sint Joris en zijn paard staan er voor een strijder nogal braaf op.Paard en ruiter lijken op een plakplaatje dat op het doek is geplakt.


Piet Mondriaan, Compositie, 1916. Guggenheim Museum.


Piet Mondriaan is in dat jaar al veel verder met zijn revolutionaire concept van 'De Nieuwe Beelding'. Hij heeft de figuratie helemaal losgelaten. Hij schildert op zichzelf staande beelden zonder de illusie te wekken dat hij met de werkelijkheid bezig is. Hij beperkt zich tot de middelen die de schilderkunst ter beschikking staan: lijnen, vlakken, kleuren en compositie. 


Je zou de schilderkunst van Mondriaan daarom 'waarachtige schilderkunst' kunnen noemen. Hij gebruikt verf en doek niet om de werkelijkheid na te bootsen maar een nieuwe 'geestelijke' werkelijkheid te materialiseren.

Willem van Konijnenburg. De Kruisiging, 1922. Te zien op expositie in Museum Jan Cunen.

Zoals hierboven is te zien, schildert Konijnenburg zes jaar later nog altijd aangepast figuratief, d.w.z. met een lichte toets van abstractie echter zonder de stap naar volledige abstractie te wagen. Uitgangspunt blijft het weergeven van een zoveel mogelijk aan de realiteit gespiegeld tafereel.


Pablo Picasso, Nous autres Musiciens (Three Musicians), 1921. Philadelphia Museum of Arts.


Hoe anders gaat intussen Picasso te werk. Het hierboven afgebeelde schilderij van Picasso is nauwelijks nog ene verwijzing naar enige werkelijkheid. Het schilderij staat op zichzelf. Het drukt op autonome wijze het idee van drie muzikanten uit en niet lager drie echte muzikanten. Het schilderij is een als een muziekstuk die verwijzen ook nergens anders naar dan naar zichzelf. 


Piet Mondriaan, Compositie met Blauw, Geel, Rood, Zwart en Grijs, 1922, Stedelijk Museum Amsterdam.


Mondriaan is dan alweer een stap verder, verder zelfs dan Picasso. Picasso heeft de de verhouding tussen figuratie en de werkelijkheid nooit helemaal losgelaten, Mondriaan totaal. Bovenstaande  'Compositie' van 1922 is geen afbeelding meer van een tafereel. Het is een geestelijk beeld of van de ziel zoals Kandinsky die andere revolutionair van de abstracte schilderkunst. 


Het is maximale beelding op basis van de beschikbare middelen van de verfkunst: lijnen, vlakken, kleuren waarbij ook zwart en wit horen en compositie. Het is waarachtige schilderkunst in de zin dat het niet verwijst naar een werkelijkheid buiten de het schilderij anders dan wat uit de geest is ontsproten. Dat was een revolutie in de schilderkunst en is het nog altijd.