DANSE MACABRE 2

 

petrus nelissen, "Danse Macabre no.2" van Saint Saëns, studie voor een tapijt, acrylverf op canvas.

IK HOU VAN HOLLAND

petrus nelissen, "Ik Hou van Holland", tweeluik, acrylverf op canvas, 2016, 75 x 110 cm

Korte Lezing gehouden in het Museum Jan Cunen te Oss bij bovenstaand schilderij.

Op dit zo op het eerste oog slordig geschilderde schilderij (acrylverf op canvas 2016), zie je twee van de belangrijkste symbolen van Nederland: de bekende molen en de Nederlandse driekleur rood-wit- en blauw met daarbij de tekst “Ik hou van Holland”.

Om met het laatste te beginnen. Het is een verwijzing naar een lied met dezelfde titel. Het zeemanslied is geschreven in 1937 door Willy Schootemeyer. Op de voorpagina van de oorspronkelijk uitgave van de tekst zie je een vaart met een typisch Nederlands zeilschip met aan de kant een molen en in de verte een kerk met huizen, een Nederlands dorp of stadje verbeeldend. Het bekende plaatje van Nederland dat gegrift staat in ons nationale geheugen. Ik heb de oorspronkelijke versie van het lied nooit gehoord wel de populaire versie van zanger Heintje in 1970.

In het lied wordt een lieflijk landje aan de Zuiderzee bezongen, met bloeiende bollen, bossen, hei, blonde duinen in een rij, met koetjes en weiden, molen aan de vliet. Een beeld dat nog wel bestaat maar al in de tijd van Heintje door de vooruitgang werd aangetast. Het is een nostalgisch beeld, een verlangen naar vroeger. In dit schilderij wankelt dit mooie plaatje van Nederland. De verf is losjes gehanteerd en druipt er vanaf alsof het beeld zelf langzaam van het doek druipt tot het niet meer te zien is.

Maar er is meer. De molen verwijst ook naar de molen van Piet Mondriaan, een van onze grootste moderne schilders. Mondriaan wilde met zijn strak gecomponeerde schilderijen, met zijn primaire kleuren de toekomst verbeelden van een nieuwe harmonieuze orde. Zijn eerste stappen op weg naar een abstracte verbeelding  van die nieuwe orde was een molen bij zonlicht.

Piet Mondriaan, 'Molen bij Zonlicht', 1908

“In 1908 schilderde Mondriaan dit werk in Abcoude. Hij had werken van van Gogh en Matisse gezien op een tentoonstelling en was gegrepen door de techniek. Ook het kleurgebruik, de fellere kleuren spraken hem aan. Maar hij verwerkte het in dit schilderij nog meer (primaire) kleur dan er in werkelijkheid was en maakte zich zo ook los van het realisme. Het was een voortzetting van het Franse (neo) impressionisme. De kunstenaar brengt hiermee een andere, intensere visie op de werkelijkheid naar voren. Hij zocht hiermee al naar een nieuwe vorm om zijn visie over te brengen. Dit werk is opgenomen in de collectie van het Gemeentemuseum Den Haag.” (website  “Holandsche Meesters)

Mijn zwarte druipende molen is mijn vraagteken bij Mondriaan's idealisme van een harmonieuze samenleving. Het schilderij drukt mijn ongeloof uit in Mondriaan’s idee dat de mens de tegenstellingen (man-vrouw, licht-donker, geest-materie) uiteindelijk weet te overbruggen en tot harmonie weet te brengen. Ik denk dat wij mensen altijd zullen blijven klungelen en knoeien.

De Nederlandse vlag is op dit tweeluik ook niet stabiel, maar zwerft maar wat over het doek, onzeker, te groot of te klein en ook druipend. Nederland is geen eenduidig land meer waar een stoere vlag waait boven blonde duinen, bossen, hei en bloeiende bollen. Het is een zoekend land waar veel geestelijke verwarring rondwaart.

Tot slot. Het is een vrij geschilderd tweeluik: direct uit de hand, zonder tekening en zonder inachtneming van de ‘klassieke’ vormen en ideeën. Het verwijst daarmee ook naar de naoorlogse schilderkunst van COBRA, van meet af aan een inspiratiebron voor mij. Het tweeluik is een vrij experiment in kleur en vorm dat aansluiting zoekt bij de onze eigen tijd. Of dat ook gelukt is, laat ik graag aan u kijkers over.

Ik dank u voor uw aandacht.



Oss, 13 september 2019

ZONSONDERGANG

petrus nelissen, Zonsondergang, acryl op canvas,
30 x 40 cm

ONAFSCHEIDELIJK

petrus nelissen, 'Onafscheidelijk Versie 1', acrylverf op canvas
(hxb=30x40 cm)

Ik kreeg het idee voor dit schilderijtje een paar manden geleden terwijl ik aan het soezen was, tussen waken en slapen in. Het was geen afgerond idee. Eigenlijk alleen maar de zwarte en witte band die als een tweeling bij elkaar horen. Met dat idee schilderde ik uit de hand zo ongeveer in het midden van het doek de zwarte en witte strook naast elkaar. Het was onbevredigend. Ze hingen daar in een ondefinieerbare witte ruimte zonder enige betekenis. 

Ik besloot om een dwarse strook in de kleur grijs, per slot van rekening de kleur die uit een vermenging van zwart en wit ontstaat, te schilderen. Ook uit de hand. De bedoeling was met de band te benadrukken dat zwart en wit bij elkaar horen, zonder de een kan de ander niet en omgekeerd. De grijze band gaf inderdaad dat resultaat maar het geheel was te bewegingsloos. Er gebeurde te weinig bij het kijken naar de voorstelling.

Ik besloot een achtergrond te schilderen in lichtblauw, de kleur van de hemel. Dat bracht vooruitgang maar nog te weinig dynamiek. Ik bracht wolken in de voorstelling. Die scheppen ruimte en beweging. Het resultaat was bevredigend. Ik zag meteen dat het een surrealistisch werk was geworden met een toefje Margritte. Die gebruikt immers ook blauwe lucht en wolken voor zijn surrealistische schilderijen.

petrus nelissen, 'Onafscheidelijk versie 2',  acrylverf op canvas
(hxb=30x40 cm)

Maar het was nog niet af. Er ontbrak nog wat maar wat dat precies wist ik niet. Alsof het schilderij niet in balans was. Ik volgde mijn intuïtie en schilderde een donkerrode band links van de tweeling. Dat bracht ineens de hele voorstelling tot rust, als het ware in balans terwijl het toch zijn dynamiek behield.

Ik hing het schilderij op en bestudeerde het zo nu en dan. Ik bleef ontevreden over het geheel. na verloop van tijd herhaalde zich de geschiedenis. Terwijl ik in de ochtend nog wat lag te soezen vlak voor het opstaan, kreeg ik het idee de stroken zwart en wit strak te maken door ze af te plakken en dan over te schilderen.

Toen dat gedaan was, schilderde ik ook de grijze dwarsstrook over, ook strakker maar niet afgeplakt. Daarna maakte ik de twee stroken nog strakker door rondom de stroken het blauw nauwkeuriger te schilderen. Het nieuwe blauw bleek donkerder te zijn dan de oorspronkelijke achtergrond dus zat er niets op dan de hele achtergrond bij te werken. Aldus geschiedde. Nu was het schilderij af.

ONAFSCHEIDELIJK

petrus nelissen, 'Onafscheidelijk', acrylverf op canvas,
september 2015 (30x40 cm)

Is dit een abstract of een figuratief schilderij? Geen van beide of allebei, het is maar hoe je het bekijkt. Het basisidee voor het schilderij was abstract, namelijk een zwarte en witte penseelveeg naast elkaar tegen een blauwgrijze achtergrond. Zit daar een idee achter? Zwart en wit horen bij elkaar als dag en nacht, zonder wit geen zwart en omgekeerd. Als alles zwart was, zouden we geen wit kennen en omgekeerd. Zwart en wit staan voor het contrast en de tegenstelling.

Eenmaal op het doek was het beeld onbevredigend, niet af. De toevoeging van de grijze dwarse veeg verf die zwart en wit nog steviger aan elkaar koppelt, was al een verbetering.  Waarom ene grijze streep? Ook daar zit een gedachte achter. Grijs is de nuance tussen zwart en wit, verzacht de tegenstelling en het contrast. De grijze band symboliseert dat zwart en wit niet te scheiden zijn. 

Maar een idee is niet genoeg. Het beeld moet ook goed zijn. De grijze band maakte het nog niet levendig genoeg. Zou ruimte daarin verandering kunnen brengen? Ik schilderde wolken als achtergrond. Zwart en wit samen zweven in een blauwgrijze hemel met wolken. Het bracht leven in het schilderij. Intuïtief voegde ik de rode band toe als contrast met de lucht en het zwart/wit met grijs. Het was goed.

Toen ik daarna het schilderij nog eens op mijn gemak bekeek, zag ik dat de wolkjes het schilderij "Magritte achtig" hadden gemaakt. Dat was nieuw voor me. Hieronder een schilderij van Magritte zodat je kunt zien wat ik bedoel. Magritte heeft trouwens vaak wolken geschilderd. Zoveel dat het bij wijze van spreken een studie waard is. 

René Magritte, De Mooie wereld, 1962 (privé collectie)