MUSEUM JAN CUNEN; WILLEM VAN KONIJNENBURG, VANUIT CHAOS.

Links het schilderij 'Chaos' Van Willem van Konijnenburg te zien op de tentoonstelling in Museum Jan Cunen. Rechts het schilderij 'Liesje is Jarig' van Jan Sluijters te zien in Museum Noord Brabant in den Bosch. De verschillen in kleurenpalet, compositie en krachtige sfeer tussen de twee schilders kan haast niet groter zijn. 

Onlangs een bezoek gebracht aan de tentoonstelling “Willem van Konijnenburg, Vanuit Chaos” in het museum Jan Cunen te Oss. Ik wilde kennis maken met het werk van Konijnenburg. Zijn naam was ik wel eens tegengekomen maar zijn werk nog nooit gezien.

Geen wonder. Hij is een vergeten kunstschilder. Dat was in zijn eigen tijd heel anders. In de periode 1918-1925 was hij een van de bekendste schilders van Nederland. 

“Op een moment dat ook het modernisme de kop opsteekt, kiest hij bewust voor een klassieke, rationele beeldtaal. Na zijn overlijden in 1943 raakt zijn werk snel in de vergetelheid. De kunstgeschiedenis na de Tweede Wereldoorlog is volledig in de ban van het moderne. Net als veel collega’s belandt Van Konijnenburg aan de verkeerde kant van de geschiedenis. Zijn ooit zo gewaardeerde oeuvre verdwijnt diep in de depots.” 

Helaas voor hem koos hij de verkeerde kant van de kunstgeschiedenis en dat is goed te zien op de tentoonstelling. Hij heeft zo goed als alle ontwikkelingen in de schilderkunst gemist. 

Niet alleen heeft hij de revolutionaire schilderkunst van Vincent van Gogh notabene 30 jaar eerder, gemist maar zo goed als alle stromingen zijn langs hem heen gegaan: het impressionisme met hoogtepunten als Monet en Renoir, het pointillisme met Seurat en Signac, het fauvisme met grondleggers als Matisse en de Nederlander Cees van Dongen en het kubisme van Picasso en Braque.

Van Konijnenburg wordt in het interbellum (tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog) samen met Jan Toorop en Jan Sluijters tot de modernen gerekend. Toorop en Sluijters onderzochten de stijlen van hun tijd. Toorop werd uiteindelijk een symbolische schilder geïspireerd door zijn katholieke overtuiging. Sluijters werd een figuratieve schilder met een groot gevoel voor kleur. 

Van Konijnenburg bleef een academisch schilder met een donker palet. Later komt er wat kleur in en waagt hij zich aan strakkere lijnen en vormen.

Als theosoof zoekt hij net als veel tijdgenoten (Mondriaan, van Doesburg, van der Leck) naar het innerlijk wezen der dingen maar in tegenstelling tot de genoemde tijdgenoten blijft hij steken in de vorm. Zijn tijdgenoten onderzoeken ook de betekenis van kleuren, lijnen, vlakken, composities enz. 

Bij van Konijnenburg niets van dat alles, hij blijft een academische, klassieke schilder en tekenaar. Je zou een tentoonstelling moeten maken met schilderijen van Willem van Konijnenburg omringd door  tijdgenoten. Hierboven een voorproefje met het schilderij 'Chaos' van Van Konijnenburg naast 'Liesjes Verjaardag' van Jan Sluijters.

Willem van Konijnenburg, Vanuit de Chaos te zien in het museum Jan Cunen te Oss tot 7 juni 2026. 

DUIZEND EN EEN FOTO'S VAN OSS EN OMGEVING

 

Gezellig op de grasmat. 17 oktober 2017

Romantische Perenvijver II. 18 oktober 2017

Romantische Perenvijver. 18 oktober 2017

Afscheid bij de Grote Kerk. 20 oktober 2017

Restaurant Museum Jan Cunen. 20 oktober 2017

Romantisch dijklandschap bij Oijen. 25 oktober 2017

Asha's snacks. 27 oktober 2017

Snackbar Wimke, inmiddels verplaatst. Oijen. 27 oktober 2017.

MASKERS IN MUSEUM JAN CUNEN

Het Papoea beeld ter herdenking van Omoma gemaakt door zijn vrienden die de boom voor het beeld eigenhandig in het woud gehakt hebben. ( Beeldscherm foto).

Het mooiste om te zien vind ik de documentaire film “Voice Over” van de Maastrichtse kunstenaar Roy Villevoy. Het bijschrift vertelt het volgende: “In het tropisch regenwoud maken Papoea’s een groot traditioneel beeld van hout om hun overleden dierbare Omoma te gedenken. De kunstenaar, die goed bevriend was met Omoma, volgt het ritueel van dichtbij. Gelijktijdig wordt hij elders geconfronteerd met een harde zakelijke realiteit.”

Het gezicht van Omoma is een abstractie en daardoor nog indrukwekkender als monument ter herdenking van hun vriend. (Beeldscherm foto)

Die confrontatie met een harde zakelijke realiteit is een telefoongesprek tussen de kunstenaar en een galerie die de kijker als voice over hoort en als ondertiteling leest. Het gesprek gaat over geld. In eerste instantie begreep ik niet wat dat gesprek te maken heeft met de documentaire. Het beeld komt namelijk niet ter sprake. Het irritante telefoongesprek is - denk ik - door de kunstenaar bedoeld als een voorbeeld van een confrontatie tussen twee werelden. Enerzijds onze Westerse Wereld van het geld en de productie, anderzijds de wereld van de Papoea’s die uit vriendschap  en ter afscheid de tijd nemen om gezamenlijk een beeld te maken voor hun overleden vriend. De voice over is goed bedoeld maar respectloos naar de Papoea's die met overgave aan het beeld voor hun overleden vriend werken.

Een kleine selectie van de bewerkte maskers die te zien zijn op de tentoonstelling "Sign of the Times". De 32 kunstenaars hebben allemaal hetzelfde onbewerkte masker gekregen ter bewerking.

Ik heb me gestoord aan dat gesprek. Het vreet ook nog eens aan de aandacht die ik wil geven aan de makers van het beeld. Dat op zich is al zo mooi om te zien en mee te beleven dat ik niks anders nodig heb. Bovendien weet ik ook wel zonder dat gesprek, dat kunst, onderworpen is aan de wetten van de markt en het geld. Jammer, maar wie het telefoongesprek negeert kan genieten van de documentaire.

Nog twee bewerkte maskers zoals die aan de muur in het Museum Jan Cunen als onderdeel van de tentoonstelling "Sign of the Times."

Waarschijnlijk zijn de makers van de tentoonstelling “Sign of the Times” zich niet bewust dat de boven genoemde documentaire een prachtige illustratie is van wat er bij ons in het Westen met maskers gebeurt. In de tentoonstelling "Sign of the Times" wordt het Afrikaanse masker gebruikt door 32 hedendaagse kunstenaars om er hun tekenen des tijds van te maken. Het resultaat laat zich raden. Een kakafonie aan maskers die op de een of andere manier versierd zijn en dienen tot decoratie.

Pablo Picasso, Las Demoiselles d'Avignon, olieverf op doek, 1907 (243,9 × 233,7 cm). Zoals bekend liet met name voor dit schilderij Picasso zich inspireren door Afrikaanse maskers. "Het doek toont vijf prostituees die de kijker aanstaren. Opvallend is dat de dames er weinig aantrekkelijk uitzien (evenals het fruit op de voorgrond) en nogal vreemde lichamen hebben. Enkele van de vrouwen zijn gebaseerd op prehistorische Iberische beelden of Afrikaanse maskers." (Wikipedia: Les demoiselles d' Avignon)

Daar is op zich niks op tegen. Alles kan uiteindelijk gebruikt worden als decoratie voor boven de zitbank. Zelfs authentieke maskers kunnen daarvoor gebruikt worden. Toch heb ik meer waardering voor het beeld dat de Papoea’s in de documentaire maken voor hun overleden vriend Omoma. Zo een beeld zegt wat over de vriendschap en de betekenis die men er aan geeft. Dat nu mis ik in onze hedendaagse kunst. Waar gaat kunst over?

De tentoonstelling "Sign of the Times" in het Museum Jan Cunen is te zien t/m 26 januari. 

IK HOU VAN HOLLAND

petrus nelissen, "Ik Hou van Holland", tweeluik, acrylverf op canvas, 2016, 75 x 110 cm

Korte Lezing gehouden in het Museum Jan Cunen te Oss bij bovenstaand schilderij.

Op dit zo op het eerste oog slordig geschilderde schilderij (acrylverf op canvas 2016), zie je twee van de belangrijkste symbolen van Nederland: de bekende molen en de Nederlandse driekleur rood-wit- en blauw met daarbij de tekst “Ik hou van Holland”.

Om met het laatste te beginnen. Het is een verwijzing naar een lied met dezelfde titel. Het zeemanslied is geschreven in 1937 door Willy Schootemeyer. Op de voorpagina van de oorspronkelijk uitgave van de tekst zie je een vaart met een typisch Nederlands zeilschip met aan de kant een molen en in de verte een kerk met huizen, een Nederlands dorp of stadje verbeeldend. Het bekende plaatje van Nederland dat gegrift staat in ons nationale geheugen. Ik heb de oorspronkelijke versie van het lied nooit gehoord wel de populaire versie van zanger Heintje in 1970.

In het lied wordt een lieflijk landje aan de Zuiderzee bezongen, met bloeiende bollen, bossen, hei, blonde duinen in een rij, met koetjes en weiden, molen aan de vliet. Een beeld dat nog wel bestaat maar al in de tijd van Heintje door de vooruitgang werd aangetast. Het is een nostalgisch beeld, een verlangen naar vroeger. In dit schilderij wankelt dit mooie plaatje van Nederland. De verf is losjes gehanteerd en druipt er vanaf alsof het beeld zelf langzaam van het doek druipt tot het niet meer te zien is.

Maar er is meer. De molen verwijst ook naar de molen van Piet Mondriaan, een van onze grootste moderne schilders. Mondriaan wilde met zijn strak gecomponeerde schilderijen, met zijn primaire kleuren de toekomst verbeelden van een nieuwe harmonieuze orde. Zijn eerste stappen op weg naar een abstracte verbeelding  van die nieuwe orde was een molen bij zonlicht.

Piet Mondriaan, 'Molen bij Zonlicht', 1908

“In 1908 schilderde Mondriaan dit werk in Abcoude. Hij had werken van van Gogh en Matisse gezien op een tentoonstelling en was gegrepen door de techniek. Ook het kleurgebruik, de fellere kleuren spraken hem aan. Maar hij verwerkte het in dit schilderij nog meer (primaire) kleur dan er in werkelijkheid was en maakte zich zo ook los van het realisme. Het was een voortzetting van het Franse (neo) impressionisme. De kunstenaar brengt hiermee een andere, intensere visie op de werkelijkheid naar voren. Hij zocht hiermee al naar een nieuwe vorm om zijn visie over te brengen. Dit werk is opgenomen in de collectie van het Gemeentemuseum Den Haag.” (website  “Holandsche Meesters)

Mijn zwarte druipende molen is mijn vraagteken bij Mondriaan's idealisme van een harmonieuze samenleving. Het schilderij drukt mijn ongeloof uit in Mondriaan’s idee dat de mens de tegenstellingen (man-vrouw, licht-donker, geest-materie) uiteindelijk weet te overbruggen en tot harmonie weet te brengen. Ik denk dat wij mensen altijd zullen blijven klungelen en knoeien.

De Nederlandse vlag is op dit tweeluik ook niet stabiel, maar zwerft maar wat over het doek, onzeker, te groot of te klein en ook druipend. Nederland is geen eenduidig land meer waar een stoere vlag waait boven blonde duinen, bossen, hei en bloeiende bollen. Het is een zoekend land waar veel geestelijke verwarring rondwaart.

Tot slot. Het is een vrij geschilderd tweeluik: direct uit de hand, zonder tekening en zonder inachtneming van de ‘klassieke’ vormen en ideeën. Het verwijst daarmee ook naar de naoorlogse schilderkunst van COBRA, van meet af aan een inspiratiebron voor mij. Het tweeluik is een vrij experiment in kleur en vorm dat aansluiting zoekt bij de onze eigen tijd. Of dat ook gelukt is, laat ik graag aan u kijkers over.

Ik dank u voor uw aandacht.



Oss, 13 september 2019

K26 KUNSTENAARS IN MUSEUM JAN CUNEN EXPOSITIE "VRIJHEID"

Annet Teunissen, Euforie, acrylverf en pen op doek,

Annie Meussen, Het is weer OK, acrylverf en potlood op doek 2018

Ans van den Hurk, Leestekens, Maasklei 2018

Beppie Lotterman, Waar alles mag is iedereen Vogelvrij, olieverf, acrylverf en gouache op doek 2017

Ingrid Menge, Kloof met Zeearenden, papier, houtskool en isolatiemateriaal 2018

Irene Schaap, Fragiel, acrylverf en pastelkrijt op doek 2018

Jan van Dijk, Herrezen Stad, acrylverf en tempera op doek 2019

Nicole Prein, houtskool op papier 2010

Riekie Jansen, Vrij als een Vogel, acrylverf op hout 2019

Petrus Nelissen, Ik hou van Holland, acrylverf op doek 2016

Ties Lowes, De Beproeving, brons 2010

Ton Lotterman, zonder titel, foto 2017

Wanda Janota, Vrij Bewegen, gemengde techniek 2019

Willemijn Denissen, Samen, natuursteen 2018

VIER DE VRIJHEID MET HET MUSEUM JAN CUNEN IN OSS

 

petrus nelissen, 'Ik Hou van Holland', tweeluik, olieverf op canvas, 2016 (110 x 75 cm). Ik heb het ook gewaagd om bij te dragen aan de tentoonstelling 'Vier de Vrijheid' van het Museum Jan Cunen. Het bovenstaande schilderij is een ode aan de Nederlandse vlag en aan een van de belangrijkste iconen van Nederland als polderland. Het tweeluik is ook een ode aan de schilderkunstige vrijheid.

Het Museum Jan Cunen heeft voor deze zomer een mooi initiatief genomen. In aansluiting van 75 jaar vrede in Nederland, d.w.z. vrede sinds de Tweede Wereldoorlog, organiseert het museum twee tentoonstellingen.

“In de zomer van 2019, bij de herdenking van 75 jaar vrijheid in Nederland, toont Museum Jan Cunen twee exposities die aansluiten bij het lokale verhaal van de bevrijding van Oss én bij het universele gevoel van vrijheid: ‘Market Garden in Oss’ en ‘Vier de vrijheid!’.” aldus de website van het museum.

“Met de tentoonstelling ‘Market Garden in Oss’ staat het museum stil bij het moment dat de gemeente Oss werd bevrijd en de angst voor de oorlog omsloeg in het feest van de bevrijding. Historische foto’s, in 1944 en 1945 gemaakt in Oss en omgeving, vertellen de lokale verhalen die daaraan verbonden zijn.”

Voor de tentoonstelling ‘Vier de vrijheid’ nodigt het museum Ossenaren uit om een “tekening, schilderij, sculptuur, installatie, foto of multimediawerk met het thema ‘vrijheid’ naar Museum Jan Cunen te brengen. Volgens de organisatoren zal daardoor “het museum meer dan anders, een museum van de stad zijn.” Dat denk ik ook.

Het is een goed initiatief om de inwoners van Oss op deze manier meer bij het museum te betrekken zoals het Kunstenpodium K26 ook doet met zijn jaarlijkse tentoonstelling ‘Oog van Oss’. Aan de expositie in het Museum Jan Cunen kan ook iedereen meedoen: Of je nu kunstenaar, amateurkunstenaar, hobbyist, kind, scholier of kunststudent bent: iedereen die zijn/haar gevoel van vrijheid wil verbeelden, kan werk (tekening, schilderij, sculptuur, installatie, foto, film of audio) inleveren en deelnemen aan de tentoonstelling ‘Vier de vrijheid!’. Je moet niet vergeten je voor 1 mei aanstaande aanmelden.

De jaarlijkse tentoonstelling 'Oog van Oss'  wordt binnenkort gehouden van 11 april tot 19 mei. De officiële opening is op zondag 14 april om 15:00 uur.

NAAKT OF BLOOT IN HET MUSEUM JAN CUNEN

De foto "Look at my Nipple" van Charissa van Dijk (1992) hangt hier huiselijk boven de tafel in een van de kamers van de villa die het Museum Jan Cunen nog altijd is.Dezelfde foto staat ook op het affiche voor de tentoonstelling van het museum "Naakt of Bloot, het vrouwelijk naakt in de hedendaagse kunst". De tentoonstelling loopt tot 19 mei van dit jaar.

In de stijlkamer met kostbare lambrisering en een indrukwekkende luster hangt  tussen het raam en een antieke kast nog een foto van Charissa van Dijk.

In dezelfde kamer onder een mooi bewerkt plafond links opnieuw een foto van Charissa van Dijk en in het midden een kleed met twee tepels.

Boven de zwart marmeren schouw een hilarische foto van vrouwenbenen getiteld "Red, Blue, Yellow" van Isabelle Wenzel (1982). Naast de foto lezen we dat Isabelle Wenzel fotografisch lichamen vast legt in opmerkelijke poses. Als menselijke sculpturen. Wenzel zelf beoefent sinds haar zesde jaar acrobatiek. Dat verklaart wellicht voor een deel haar belangstelling voor poses.

De foto's Zonder Titel zijn van Carla van de Puttelaar. De titel van het hoopje "stenen" op de grond is "Hide" en is gemaakt door Mariëlle Veldhuis. De "stenen" zijn van siliconen, pigment en polyurethaanschuim.

Tussen het stucwerk van de overloop hangt deze "Vrouw, zittend in bad" van Leo Gestel (1881-1949).

Een zedig maar ook licht erotisch liggend naakt eveneens van Leo Gestel gemaakt in dezelfde schilderkunstige stijl als het bovenstaande schilderij. Titel van het schilderij: "Liggend Naakt".

Dit "Liggend Naakt" (1918)  van Petrus Martinus Dillen is nog volgens de klassieke academische school geschilderd. Je ziet wat je ziet. Geen gedoe met kleurige puntjes zoals Leo Gestel. De divan en de kleden zijn zou waarheidsgetrouw mogelijk nageschilderd. Voor onze tijd is het daarom een beetje een saai naakt.

George Hendrik Breitner, "Liggend Naakt" (ca 1887). Breitner schildert zijn liggend naakt minder naar de natuur en meer naar zijn gevoel en waarneming waarbij de kleuren belangrijker zijn dan bijvoorbeeld de exacte weergave van de patronen op de kleden en de huid. De indruk van het geheel - kleuren, compositie en de houding van het naakt - ademt een broeierig sfeer.

Boven de foto staat een uitspraak van de fotografe Carla van de Puttelaar: "Ik ben op zoek naar het sculpturale van de vorm van het lichaam als geheel, maar zoom ook in op details."  Links en rechts schilderijen van Jan Sluijters (momenteel is in het Noordbrabants Museum in Den Bosch een speciale tentoonstelling aan hem gewijd) getiteld: Rechts :"Vrouwelijk naakt op de rug gezien" (1919). In het midden een foto van Carla van Puttelaar "Galateas" . Rechts "Zittend Naaktfiguur" (1918)
Ik vraag me af wat de kan doet op het linker schilderij. Die leidt de aandacht af van de rug. Hetzelfde geldt voor de vaas met bloemetjes op het rechter schiderij. Misschien zijn de bloemen bedoeld om het schilderij wat op te fleuren maar daarmee leiden ze ook de aandacht af van de vrouw. Hou je hand er maar voor. Op de foto zijn vooral de haren sculpturaal en in evenwicht met de blote rug. Gelukkig staat er geen kan of vassje bloemen dat de aandacht afleidt.

Viviane Sassen, "Miu,Miu undressed" (2005) "Mijn foto's hebben een andere lading dan werk dat ontstaat vanuit de mannelijke blik" aldus Viviane Sassen boven deze foto. De blik van de vrouw op deze foto is in ieder geval uitdagend of vragend.

Jan Wiegers, "Zittend Naakt (Jantje Bolt)" 1925. Wiegers waagt zich aan nog meer kleurcontrasten zoals we die ook kennen van Van Gogh.

Als laatste van de tentoonstelling nog een schilderij van Jan Sluijters "Staand Naakt, op de rug gezien", 1910.

Als je meer wilt weten over het thema naakt of bloot kijk dan op de website van Museum Jan Cunen.

BEATRIX VOLGENS LUC TUYMANS

Luc Tuymans, H.M. , 2012
Het schilderij wordt van meet af aan bekritiseerd
om de manier waarop Tuymans de koningin heeft afgebeeld.
Er vallen woorden als straatjunk en verlepte diva.
Tuymans heeft Beatrix niet afgebeeld zoals veel Nederlanders haar zien. 

Luc Tuymans is een gevierd Belgisch schilder,  prinses Beatrix een gevierde  koningin van Nederland. Beide komen samen op een schilderij dat Tuymans van koningin Beatrix (een jaar voor haar aftreden) maakte op verzoek van een groep anonieme weldoeners (2012). Het schilderij heeft als titel H.M. en hangt op de tentoonstelling “Power Vrouwen” in het Museum Jan Cunen in Oss.

Ik herinner me nog de TV reportage over de schilderende Tuymans met in zijn ene hand de polaroid foto van Beatrix en de andere het penseel. Tuymans werkt veel met foto’s. Hij heeft er zelfs een aanklacht van plagiaat voor aan zijn broek gehad. Veel van zijn werk bestaat uit overgeschilderde foto’s uit het verleden, bijvoorbeeld het schuldige Belgische koloniale verleden in Congo en de al even schuldige Duitse concentratiekampen uit de Tweede Wereldoorlog.

De gezichtsuitdrukking van Beatrix is er een van verlatenheid, eenzaamheid en
wanhoop. Haar ogen staren in het niets.

Tuymans komt in TV reportages chagrijnig over, op het onverschillige af. Hij heeft een pessimistische visie op mens en wereld. Hij is een fel tegenstander van het Vlaamse nationalisme. De wereld is geen mooie plek en dat zie je aan zijn schilderijen. Schoonheid bestaat niet. 

Zijn schildertechniek is daarop afgestemd. Je ziet het canvas en de met potlood aangebrachte tekening hier en daar door de dun aangebrachte verf heen schemeren. Het lijkt dat alle kleuren gemengd zijn met een beetje wit krijt zodat ze kleurloos mat worden. Nergens levendige kleurcontrasten met levenslust. Het schilderij doet doods aan,alle leven is er uit. Echt zwart komt niet voor in het schilderij waardoor het nog vlakker wordt.

“Tuymans werk is figuratief en qua teneur niet humoristisch. Hij schildert onbehaaglijke, bijna monochrome doeken, soms in vale kleuren. Hij maakt daarbij gebruik van fotografische methodes zoals afsnijding, kadrering, sequentionering en extreme close-up.” (Wikipedia Luc Tuymans).

Het schilderij van Koningin Beatrix roept inderdaad een gevoel van onbehagen op. Bezoekers in het Museum Jan Cunen kijken er verschrikt of verbaasd naar en maken zich vlug  uit de voeten. We zien een wanhopig ogende Beatrix die met krachteloze handen omringd door een warboel in de verte staart. Een bijna kleurloze, haast verloren Beatrix wiens keurig gekapte haren en blauw aangezette ogen niets veranderen aan de desolate toestand waarin ze verkeert.

Haar handen zijn krachteloos en niet ins staat om haar te redden van de eenzaamheid
en de wanhoop.

Geen idee waarom Tuymans Beatrix zo heeft afgebeeld. Voor zover ik weet, is ze een kordate koningin geweest, die wist wat ze wilde. Ze is onder moeilijke omstandigheden overeind gebleven als koningin en moeder, ook nadat haar man is overleden en een zoon dramatisch dodelijk verongelukte. Ik denk dat de meeste Nederlanders dat graag terug zien in een portret van haar zonder dat ze daardoor meteen als een soort sprookjeskoningin wordt afgebeeld. Daarvoor was Beatrix te nuchter en had ze teveel gevoel voor de werkelijkheid.