Posts tonen met het label marx. Alle posts tonen
Posts tonen met het label marx. Alle posts tonen

vrijdag 1 maart 2024

31. AMERICA LATINA. DE GOEDE WILDE

J.J.Rousseau schreef over "de Goede Wilde" in het hierboven afgebeelde boek dat in 1755 in Amsterdam is verschenen met als titel 'Verhandeling over de oorsprong en fundamenten van de ongelijkheid onder mensen.'

 

Uiteindelijk lukt het me een rode draad te vinden. Dat is bevrijdend en teleurstellend tegelijk. Bevrijdend omdat ik de kern van het mensbeeld van Marx meen te hebben gevonden. Teleurstellend omdat zijn mensbeeld niet echt nieuw is maar slechts aangepast aan een "materialistische" visie op de werkelijkheid die daarmee meteen ook wetenschappelijk zou zijn. Ik zal jullie de details besparen en me beperken tot de hoofdzaak anders bezwijkt het verhaal aan teveel ballast.

Geen verrassing maar Marx ontdekt dat de egoïstische mens de oorzaak is van maatschappelijke ellende. Egoïsme is het begin van alle ellende waardoor de mensheid er niet aan toekomt samen te leven in een gemeenschap van vrijheid, gelijkheid en broederschap, de drie beginselen van de Franse revolutie die in de tijd van Marx nog nazindert.

De tragiek is volgens Marx dat de staat de verdediger is van de burgerlijke maatschappij met als spil het egoïsme . Burger- en mensenrechten zoals geformuleerd door de Verlichtingsdenker Rousseau overstijgen dat egoïsme niet, integendeel ze geven dat egoïsme een blijvende plek in samenleving, maatschappij en staat.

“Geen van de zogenaamde mensenrechten gaat verder dan de egoïstische mens, voorbij de mens als lid van de burgerlijke maatschappij, dit is een individu dat op zichzelf is, met zijn privébelang en zijn privé-willekeur, een van de gemeenschap gescheiden individu. Deze rechten zijn ver verwijderd van de opvatting dat de mens zelf in zijn soort een sociaal wezen is, ze verschijnen als een maatschappelijk raamwerk dat buiten het individu staat ter beperking van zijn oorspronkelijke vrijheid. De enige band die de mensen bij elkaar houdt is hun natuurlijke noodzaak, behoefte en privébelang, het behoud van hun bezit en hun egoïstische persoon. (blz. 194 in Karl Marx Die Früschriften, herausgegeben von Siegfried Landshut, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 1971)

De mensenrechten heffen de scheiding tussen individu, gemeenschap en staat niet op.  De staat is een “Not- und Verstandesstaat” zoals Hegel vaststelt. Het is een staat die doet denken aan een verstandshuwelijk. Er komt geen liefde bij kijken. Zo is het ook met de samenleving en de staat gesteld. Niet liefde en solidariteit worden verondersteld, maar egoïstische belangen en wantrouwen. 

Daarmee legt Marx de vinger op de zwakke plek van de burgerlijke maatschappij en de staat. Marx wil het herstel van maatschappij en samenleving op basis van liefde en solidariteit, een herstel naar wat het oorspronkelijk geweest zou zijn. Hier stuiten we op de mythe van het paradijs. Een mythe die we ook aantreffen in het Christendom en staat voor het blijkbaar onuitroeibaar verlangen naar een volmaakte mens in een volmaakte samenleving. 

Vervolgens onderzoekt Marx op - volgens hem - wetenschappelijke wijze, d.w.z.  het historisch materialisme, wat de ontwikkeling van een dergelijke ideale maatschappij in de weg staat. Hij komt uit bij het kapitaal en het privé bezit, samengevat als het kapitalisme dat de grondslag is voor het egoïsme. Bij het verdwijnen daarvan komt als het ware vanzelf de originele staat van de mens, die van sociaal en solidair wezen in gemeenschap, tot stand. 

Volgens het historisch materialisme zou dat kapitalisme vanwege zijn interne tegenstelling tussen kapitaal en arbeid min of meer als vanzelf verdwijnen. Marx ontdekt hier de tot dan onderbelichte rol van arbeid voor het voortbestaan van mens en gemeenschap. Hij is daarmee de grondlegger van een materialistische sociale leer.

Hoewel het kapitalisme aan zijn eigen tegenstellingen ten onder zal gaan, kan het geen kwaad om die ondergang een handje te helpen. Volgens Marx is het communisme georganiseerd in een communistische arbeiderspartij het ideale instrument om de grafdrager van het kapitalisme te worden en meteen ook de spil voor de opbouw van de nieuwe solidaire gemeenschap. De staat als toezichthouder op mensen en burgerrechten wordt dan overbodig.

Arbeiders zijn de "natuurlijke" leden van de communistische partij omdat zij als slachtoffers van het kapitaal, de zogeheten "verworpenen der aarde", het beste zijn toegerust om die nieuwe maatschappij op te bouwen. De arbeiders als klasse (d.i.een groep op basis van een gemeenschappelijk belang) is uiteindelijk de redder van mensheid en samenleving. Zij zijn de broeders of kameraden die de nieuwe vrije en gelijke gemeenschap zullen opbouwen.

Marx vertaalt aldus het idee van “de edele wilde” (bon sauvage) van de Verlichtingsfilosoof Rousseau naar de arbeidersklasse. Volgens Rousseau is de mens van nature goed. Alleen door ervaringen in de maatschappij wordt hij gecorrumpeerd. Welnu, bevrijd de arbeiders van het kapitaal en het privé bezit en zij zullen niet langer gecorrumpeerd zijn maar als vanzelf het goede in de wereld terugbrengen. 

Een mooie gedachte maar een die niet strookt met de praktijk waarin goed en kwaad door elkaar lopen, egoïsme bestaat naast altruïsme, solidariteit naast onderdrukking, liefde naast haat, uitbuiting naast generositeit. De mens is een gecompliceerder wezen dan Marx ons wil doen geloven. De geschiedenis van de Franse revolutie levert op dat punt overtuigend bewijs.


vrijdag 23 februari 2024

30. AMERICA LATINA. LIEFDE IS ELKE DAG EEN GOEDE DAAD

West Side Story is de Amerikaanse versie van Shakespeare's Romeo en Julia. De Jets en de Sharks zijn twee rivaliserende jeugdbendes uit New York met elk een andere etnische achtergrond. Tony behoorde ooit tot de Jets, terwijl Maria de zus is van Sharks-leider Bernardo. Ondanks de rivaliteit tussen de twee bendes worden Tony en Maria verliefd op elkaar en beginnen ze aan een verboden romance.


Dat Sartre zich herkende in Sint Jan van het Kruis zoals Frans in zijn brief van 25 oktober schrijft, is mij niet bekend. Ik ben het niet tegengekomen, niet in geschriften over Sartre en ook niet in die over Jan van het Kruis. 

Dankzij Frans ben ik Jan van het Kruis gaan lezen. Hoewel geen dichter en geen mysticus had ik gek genoeg geen moeite om de gedichten met uitleg en teksten van deze Spaanse mysticus te lezen.  Het was tegelijk thuis komen en en toch anders. Zou dat door mijn katholieke opvoeding komen en mijn romantische instelling? 

Jan van het Kruis heeft mij op de gedachte gebracht dat liefde tegelijk kernwaarde en beginsel kan zijn voor mijn leven. Het klinkt gewichtiger dan ik het bedoel. Het komt er op neer dat alleen liefde het leven de moeite waard maakt. De rest is bijzaak. 

Dit is overigens gemakkelijker gezegd dan gedaan. Bij JvK kom je alle praktische problemen van de liefde tegen: de twijfel of je liefde beantwoord zal worden, de onzekerheid die soms zo maar ineens kan binnensluipen als een dief in de nacht, de extase als de liefde beantwoord wordt, het raadsel van de eenwording in liefde, de ander als object en subject van liefde, de overgave aan en van de geliefde. 

Tussen twee mensen of in gezinsverband is dit allemaal nog wel te doen, al gaat het ook daar met horten en stoten. Liefde is nu eenmaal geen sinecure. Het is niet voor niets het meest bezongen onderwerp in klassieke of populaire muziek, zijn er dikke boeken over geschreven en staan de damesbladen er wekelijks vol mee. Liefde is alom begeerd en tegelijk een mysterie.

Maar wat moet je met liefde aan in de maatschappij? Is dat niet iets voor watjes en doetjes? Toch niet, zo leerde ik van jongs af aan. Als goed katholiek moet je je naasten lief hebben. Dat betekende bij de verkenners dat je elke dag een goede daad moest doen. 

En was het vakbondswerk van mijn vader ook geen vorm van naastenliefde? Het was in ieder geval sociaal werk. Opkomen voor de rechten van de werknemers op loon, vakantiedagen, vakantiegeld, vrije dagen en ziekteverlof is voor de meeste werknemers van levensbelang. 

En als de katholieke grondslag voor dit alles wegvalt zoals bij mij het geval was, wat dan? Daar had ik nog geen helder antwoord op en dus doe ik voort alsof er niks aan de hand is zoals mijn werk bij CLAT. Het is de voortzetting van wat ik thuis geleerd heb en waar ik hoe dan ook in wilde geloven, of ik me nu wel of niet bekende tot de Roomse kerk. 

In de paar maanden dat ik een werkeloze afgestudeerde student was, probeerde ik het geestelijke gat over de verhouding tussen mens en maatschappij en de rol van de liefde op te vullen met het lezen van de Jonge Marx. Mijn belangstelling daarvoor was gewekt tijdens het college “Sociale Wijsbegeerte”. Daar werden klassieke katholieke ideeën over mens en samenleving besproken maar ook die van de Jonge Marx.

Ik wilde hem in zijn eigen taal lezen waardoor ik beter in zijn hoofd kon kruipen. Dat is, mag ik wel zeggen, een heksenkarwei. Het Duits van Marx is geen gewone mensentaal, het is Duits grondig en gecompliceerd en ook nog eens filosofisch. Je raakt gemakkelijk verdwaald in zijn lange zinnen met bijzinnen en vooral ook wat hij bedoeld kan hebben met dit of dat woord. Tussen 1850, de tijd waarin Marx zijn polemieken heeft geschreven, en 1970 zitten bovendien ruim honderd jaar. In zo een lange tijd verandert er veel in een taal. 

 

dinsdag 28 november 2023

DE TOT VLUCHTELING GEMAAKTE JODEN

Zo ziet een hedendaagse pogrom eruit aangericht door terroristen van Hamas aan de grens met Gaza op 7 oktober 2023. (ANP Photo/Ohad Zwigenberg)

De Romeinen hebben in het jaar 70 na Christus het Joodse volk definitief tot vluchtelingen gemaakt. De verovering van de Joodse heilige hoofdstad Jeruzalem door de Romeinen in het jaar 70 t/m 73 betekende het einde van de 3000 jaar oude staat Palestina.


Via Syrië zijn ze verspreid geraakt over Noord Afrika, door heel Europa tot diep in Rusland, Azïe en tijdens en na de Tweede Wereldoorlog vooral in Noord Amerika. Tot diep in de negentiende eeuw bleven ze een minderheid die soms wel en soms niet werd geaccepteerd maar hoe dan ook altijd werd gediscrimineerd. Ze kregen zelden of nooit het burgerschap van het land, mogen zich er niet vrijelijk verplaatsen en zijn uitgesloten van overheidsfuncties en beroepen.


Het verging de Joodse vluchteling in de loop der eeuwen slecht. regelmatig werden ze slachtoffer van Pogroms. “Het woord pogrom (Russisch: погром; pogróm van громить: vernietigen, verwoesten) wordt gebruikt voor gewelddadige aanvallen op bepaalde groepen; etnisch, religieus of andere soorten, die vooral worden gekarakteriseerd door de vernietiging van hun omgeving (huizen, bedrijven, religieuze centra). Vaak gaan pogroms vergezeld met fysiek geweld tegen en zelfs moord op een bevolkingsgroep met de bedoeling om die groep te intimideren en zodoende te verdrijven of te dwingen zich te assimileren met de omgeving.”


Een handvol pogroms uit een lange lijst, laat zien hoe het de Joodse vluchtelingen is vergaan. 


“1033: In het islamitische Fez in Marokko vond in 1033 een pogrom plaats met duizenden Joodse doden. In 1276 werden in dezelfde stad opnieuw Joden vermoord. 

1066: De eerste grote pogrom op Europese bodem vond plaats in 1066 in Granada in Andalusië. Moslims moorden toen het grootste deel van de Joodse gemeenschap uit met enkele duizenden doden als gevolg. De Joodse vizier Joseph ibn Naghrela werd gekruisigd en de Joodse wijk verwoest. 

In 1011 was er in Córdoba al een kleinere islamitische pogrom. 

In 1096, bij het begin van de Eerste Kruistocht, werden onder meer de Joodse gemeenten van Mainz en Worms vernietigd. 

1189: Massaoorden op Engelse Joden geïdentificeerd aan de Derde Kruistocht.1291: Pogroms in Bagdad en omstreken, waarbij zeker enkele honderden Joden werden gedood. 

1309: In het Zuid-Limburgse Born wenden 110 Joodse vluchtelingen uit Sittard en Susteren vermoord in een pogrom. De Joden hadden hun toevlucht gezocht in het kasteel omdat ze daar veilig dachten te zijn. Dat bleek niet zo te zijn: de Joden werden vermoord en het kasteel in brand aangestoken. Het was de eerste massamoord op Joden op het huidig Nederlands grondgebied. 

In 1348 en 1349 werden onder meer de Joodse wijken van Brussel, Zutphen, Bazel en Frankfurt am Main vernietigd. Dit was de tijd dat veel West-Europese Joden naar Polen vluchten, waar ze toen welkom waren." (Wikipedia: Pogrom)


Zelfs Marx -van Joodse afkomst - besteedt uitgebreid aandacht aan het Joodse vraagstuk in zijn publicatie “Zur Judenfrage”. Het is een debat met Bruno Bauer die het Joden vraagstuk als een emacipatiekwestie (1845) zag. Waarom, zo vraagt Bauer zich af, zijn Joden geïnteresseerd in hun emancipatie tot Duitse staatsburgers terwijl Duitse staatsburgers net zo min vrij zijn als zij. Het gaat Bauer en aansluitend Marx om de algemene emancipatie van alle mensen, niet alleen van Joden en Duitse staatsburgers maar alle mensen, de hele mensheid.


“Den christliche Staat (Marx bedoelt Duitsland) kann seinem Wesen nach den Juden nicht emanzipieren; aber, setzt Bauer hinzu, der Jude kann seinem Wesen nach nicht emanzipiert werden. Solange der Staat christlich und der Jude jüdisch ist, sind beide ebensowenig fähig, die Emanzipation zu verleihen als zu empfangen.” (Zur Judenfrage in Karl Marx, Die Frühschriften, blz. 172)


Iedereen is gevangen in zijn specifiek vorm van Zijn, de Jood in zijn Jood zijn de Duitse staat in zijn christelijk zijn. Pas als de Joden hun Jood zijn opheffen en de Christelijke staat zijn christelijk zijn opheft, kunnen Joden en christelijke burgers zich daadwerkelijk emanciperen tot mensen. Marx zal uiteindelijk terechtkomen bij de opheffing van religie en staat om de menselijke emancipatie te voltooien. 


Het is een veel gehoorde remedie tegen veel maatschappelijke kwalen. Hef religie op en je bent van de ellende af. Héél idealistisch maar het werkt niet. Marx onderschatte het belang van de cultuur die een samenleving  aaneen smeed: taal, religie, gewoontes, symbolen enz. Bovendien is de mens in wezen een religieus wezen, d.w.z. hij heeft zingeving nodig en religie voorziet in zingeving.


Wat Marx toen niet zag en wij nu wel is dat er nog andere verschillen zijn tussen mensen die kunnen leiden tot het maken van onderscheid tussen mensen zoals bijvoorbeeld de huidskleur. Zo diende tot voor kort in Zuid Afrika de  huidskleur als basis om onderscheid te maken tussen mensen in het maatschappelijk leven en zelfs bij wet tussen blank en zwart. 


Er zijn intussen praktische wegen ontstaan om het staatsburgerschap te verlenen zonder dat men zijn geloof of culturele identiteit opgeeft. De rechtsstaat garandeert individuele vrijheden aan al zijn burgers binnen bepaalde grenzen. Daarbij zijn alle burgers gelijk voor de wet en hebben alle burgers, Jood en niet Jood (blank of zwart) dezelfde vrijheden. Ziedaar de emancipatie van de staat tot een rechtsstaat van vrije burgers.


Maar ook dit is mooier dan het in de praktijk is. De Joden worden ondanks de ontwikkeling van de overwegend christelijke staten tot een burgerlijke rechtsstaat, gediscrimineerd. In het ene land meer dan het andere. De Joden blijven de status van vluchteling houden. Hun burgerschap wordt niet alom geaccepteerd. Ze blijven in de ogen van velen buitenstaanders.


Emancipatie van een minderheid is niet slechts een wettelijke maar meer nog een sociale en politieke aangelegenheid. Hét bewijs dat de rechtsstaat een wankele constructie is als het om bescherming gaat van minderheden zoals bijvoorbeeld Joden, leverde Duitsland aan het begin van de twintigste eeuw. 


Dat begon met de door de Nazi’s georganiseerde Kristallnacht waarbij hun eigen Joodse medeburgers weer tot vluchteling werden gemaakt. Letterlijk, vele Joden zijn toen Duitsland ontvlucht o.a. naar Nederland.


"De Kristallnacht vond plaats in de nacht van 9 op 10 november 1938. In heel Duitsland werden Joden en hun bezittingen aangevallen. Er werden 1400 synagogen in brand gestoken en gesloopt. Ongeveer 7500 winkels en bedrijven van Joden werden vernield. Ook Joodse huizen, scholen, begraafplaatsen en ziekenhuizen moesten het ontgelden. Het werd de brandweer verboden de branden te blussen. Volgens eerste verslagen werden tijdens de Kristallnacht 96 Joden op straat vermoord. Ook in Oostenrijk en Sudetenland werden Joden aangevallen en hun bezittingen vernield. Meer recente onderzoeken stellen het aantal echter op meer dan 400 Joden die tussen 7 en 13 november vermoord of tot zelfmoord gedreven werden. Voegt men hierbij het aantal doden in de concentratiekampen waar direct na 10 november ongeveer 30.000 Joodse jongere en gezonde mannen werden opgesloten, dan komt men bij een getal van meer dan 1400.  Nazipropaganda-minister Joseph Goebbels wordt gezien als het brein achter de Kristallnacht." (Wikipedia: Kristallnacht)


In de daarop volgende Tweede Wereldoorlog vermoordden de Nazi's op industriële schaal zes miljoen Joden, afkomstig uit heel Europa. 


Uitgerekend het beschaafde Duitsland van Bauer en Marx met hun filosofie over de emancipatie van de mens maakte de Joden opnieuw tot vluchtelingen. Ze waren nergens meer veilig. Ze gingen op zoek naar een land dat hun wel veiligheid zou kunnen bieden.


Dat land werd Palestina, het land van hun voorvaderen, een restant van het verslagen Ottomaanse rijk. De pas opgerichte Verenigde Naties wees het land als Mandaatgebied toe aan Engeland. 


Na veel geweld en politiek geharrewar trokken de Engelsen zich terug. Vervolgens stichtten de Joden er met de zegen van de VN hun land Israël gebaseerd op van de beginselen van de democratische rechtsstaat. Beginselen die geen enkel Arabisch buurland kende en bijgevolg meenden dat de Joodse staat er een zou worden zoals zij die zelf hebben en kennen, een staat ingericht volgens joodse wetten en niet naar islamitische wetten. 


Dat was een brug te ver en dus werd Israel vanaf dag een de oorlog verklaard. De Arabische wereld wilde geen door Joden gedomineerde staat in hun omgeving hebben, ook al is het democratische rechtsstaat of juist omdat het een democratische rechtsstaat is.


Met de pogrom van Hamas op 7 oktober in Israel wordt opnieuw een hoogtepunt van Jodenmoord bereikt. Wat wil Hamas? De Joden in zee drijven om er een Islamitische staat te stichten met hulp van de radicale Islamistische staat Iran, een land waar de de democratische rechtsstaat als een product wordt gezien van westerse duivels met de VS voorop?

vrijdag 3 maart 2023

19. TERUG NAAR NIJMEGEN. HET MENSELIJK TEKORT

 


Het enige antwoord dat we hebben op het menselijk tekort is liefde. Maar hoe vertaal je liefde tussen personen naar een gemeenschap of maatschappij? Je kunt moeilijk iedereen en alle man liefhebben? Liefde is per definitie beperkt tot enkelen. Verder dan gezin of familie wordt het al moeilijk, laat staan een hele gemeenschap of maatschappij. 

Toch is de mens per definitie een sociaal wezen. Dat vindt niet alleen de Jonge Marx maar om eens iemand heel anders te noemen ook de middeleeuwer Thomas van Aquino, de meest invloedrijke systematische Christelijke theoloog en wijsgeer in zijn tijd en niet te vergeten de peetvader van de Katholieke Universiteit van Nijmegen. Marx’s opvatting is dus al zo oud als Methusalem, alleen wat doe je er mee?

Liefde draait om een ander. Die ander is er altijd, zelfs in zijn ontkenning is de ander aanwezig. “Zelfs nog in het liefdeloze gedrag, openbaart zich de grondige aspiratie, de natuurinclinatie naar een bevestiging van de ander als “eigenlijk voor mij bestaande” zoals ik voor hem.”, aldus  professor van Boxtel in zijn inaugurale rede “Herstel der liefde in de sociale wijsbegeerte” (Nijmegen-Utrecht 1953, blz. 9)

Hij vindt zelfs dat “het liefdeloze gedrag in déze zin liefdeloos is, dat het een vrijwillig ingaan betekent tegen de eigen diepere natuur, die er ontegenzeggelijk op is gericht, om wèl belangeloos rekening te houden met de ander. Het zgn. onsociale gedrag is in één woord nog wel een vorm van sociaal gedrag, maar in een gedegradeerde zin.” (blz.10)

En dat weet ik nou zo net niet. Ik weet niet of onze diepere natuur er wel een is die er op is gericht om belangeloos rekening te houden met de ander zoals van Boxtel schrijft. Je zou het willen dat het zo is. Christus predikt het ook maar de praktijk blijkt er vaak haaks op te staan.

Neem nou de Franse filosoof J. P. Sartre, die beweert dat de ander vooral jouw vrijheid beperkt of sterker nog dat de ander de hel is. Niet helemaal onjuist als je kijkt naar de Tweede Wereldoorlog waarmee Sartre rond zijn dertigste mee te maken had. Bepaald geen periode om de mensheid als een positieve kracht in  het universum te beschouwen laat staan te denken dat we op weg zijn naar een menslievende wereld.

Het gekke van Sartre is dat hij na de Tweede Wereldoorlog toch een soort Marxist wordt, niet omdat hij gelooft in de idee dat de mensheid op weg is naar een ideale gemeenschap, daarvoor zit volgens hem in de mens teveel voorgebakken slechtheid, maar om een positie in te nemen tussen het slechte Amerikaanse imperialisme (denk aan de oorlog in Vietnam) en het in ieder geval op papier goed bedoelende Sovjet Communisme. 

Een soort derde weg Marxisme wat in de praktijk neerkomt op een vorm van saloncommunisme want ergens voor kiezen deed hij niet. Hij werd bijvoorbeeld nooit lid van de Franse Communistische partij wat zijn beroemde tijdgenoot Picasso wel deed.

Mensen of de mens, hoe je het ook bekijkt, worden heen en weer geslingerd tussen goed en kwaad. Op welke van die twee bouw je een maatschappij? Op de liefdevolle mens die alles over heeft voor een ander of op de deugniet die altijd uit is op eigen belang? 

De keus lijkt gemakkelijk maar is het allerminst. Een samenleving of maatschappij bouwen op liefde is bouwen op vertrouwen in de belangeloosheid van de ander en dat, laten we toegeven, bestaat zelden, hoe graag we dat ook zouden willen.

We doen er dus goed aan om in de maatschappij regels in te bouwen om het eigen belang in te perken maar ook weer niet zodanig dat mensen geen ruimte meer hebben om naar eigen inzicht en kunnen te leven. Het gaat dan om een delicate balans tussen ik en de ander, tussen jouw vrijheid en die van de ander, tussen jouw belang en dat van de ander.

Het egoïsme wordt op grond van rechtvaardigheid en vrijheid aan banden gelegd zonder dat het maatschappelijk helemaal teniet gedaan wordt. Een mens moet voor zichzelf, zijn gezin of wat dan ook op kunnen komen, maar dat moet wel binnen de perken blijven anders wordt het moord en doodslag en dat willen we niet.

 

woensdag 27 april 2022

51. HET KAN VRIEZEN. HET KAN DOOIEN. IS KLIMAAT LINKS?

 

Na Shell komen de multinationals ING en AHOLD in de beklaagdenbank als CO2 vervuilers. Een leugenachtige typering want CO2 is nodig voor plant en mens. Zonder CO2 geen leven op aarde.

Klimaat is wetenschappelijk en behoort dus niet links of rechts te zijn. Helaas is het dat wel geworden. Dat verzin ik niet. Dat zegt de directeur van Milieudefensie zelf. In een interview in het Financieel Dagblad noemt hij de ideeën om kerncentrales te bouwen en CO2 ondergronds op te slaan als maatregelen om de hoeveelheid CO2 uit de atmosfeer te halen om zodoende de opwarming van de aarde tegen te houden “rechtse hobby’s”.

Hij vindt dat er in Nederland nog genoeg plek is voor windmolens en zonnepanelen. Zijn dat dan zijn linkse hobby’s? Ik vrees van wel. Kernenergie is rechts net als tegen windmolens zijn. Waarom dat zo is? Laat me eens een gok wagen. Ik denk dat veel klimaatactie ten gronde ook anti-kapitalistisch is in de oude stijl van weg met het grootkapitaal (multinationals als Shell c.s.).  Shell is rechts, is altijd rechts geweest ook al voorziet het in de grootste behoefte van de gewone man, zijn vrijheid per auto. 

Dat soort vrijheid was namelijk nooit bedoeld door Marx en zijn linkse, romantische volgelingen. Marx wilde met de doorontwikkeling van het kapitalisme tot communisme een nieuwe, vrije mens scheppen die niet langer van zichzelf vervreemd is. Hij bestiert zijn eigen lotsbestemming als is hij een kleine god. 

In dit romantische mensbeeld past geen werknemer die van zijn vrijheid geniet in een Opel Kadettje met Shell-benzine in zijn tank. Dat is vervreemding door het groot kapitaal in plaats van bevrijding.
Kernenergie is van hetzelfde laken een pak. Dat komt tot stand met hulp van industrieel grootkapitaal en dat willen Milieudefensie en Greenpeace niet. Eigenlijk willen ze helemaal geen industrialisering meer, maar zover is het nog niet. Windmolens en zonnepanelen zijn wel een eerste stap om het grootkapitaal terug te dringen. Vrije energie die de natuur niet zou verstoren.

Dat is natuurlijk een sprookje, valse romantiek, nostalgie met een snufje moderniteit. Om genoeg energie op te wekken voor een verstedelijkt, geïndustrialiseerd dichtbevolkt land als Nederland heb je veel energie nodig en dus veel, heel veel windmolens en zonnepanelen die op hun beurt beslag leggen op heel veel schaarse grondstoffen. Ze hebben ook veel ruimte nodig, meer dan een gascentrale, een kolencentrale of een kerncentrale. 

Het dankzij Milieudefensie tot stand gekomen Shell vonnis is een links vonnis. Het maakt Shell verantwoordelijk voor de CO2 uitstoot van alle gebruikers van haar producten. Milieudefensie wil de man uit zijn Opel Kadetje halen en vliegen mag hij straks ook niet meer. Milieudefensie is mens-vijandig uit naam van behoud van de natuur. 

De strijd tegen klimaatverandering -een rare strijd-  is voor Milieudefensie het breekijzer om het Grootkapitaal los te wrikken uit de maatschappij. Ze willen een einde maken aan de industrialisering die voor miljoenen mensen welvaart en welzijn heeft gebracht. Toegegeven er vallen nog steeds miljoenen mensen uit die boot van welzijn welvaart maar als het aan Milieudefensie, Greenpeace en andere radicale milieuactivisten ligt, zullen die nooit een kans krijgen.
 

(wordt vervolgd)

donderdag 30 juli 2020

MARC CHAGALL EN DE RUSSISCHE REVOLUTIE

Marc Chagall, c. 1920 (by Pierre Choumoff)

De zoektocht van Jeroen Krabbé naar de mens Chagall in zijn TV serie was aanleiding om Chagall's autobiografie “Mijn Leven” te kopen. Daarin las ik hoe deze dichterlijke schilder, misschien wel de meest poëtische schilder van zijn tijd, bijna verpletterd werd door de Russische revolutie. Niet omdat hij een tegenstander was van de revolutie, integendeel hij geloofde erin, maar door armoede en vervolging.

Chagall raakte per toeval verzeild in de Russische revolutie nadat hij na een korte succesvolle schilderscarrière in Parijs terugkeerde naar Wit Rusland om er zijn geliefde Bella, dochter van welgestelde juweliers, te trouwen. Door zijn succes kon hij met opgeheven hoofd zijn Bella ten huwelijk vragen. Nog net voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog trouwde hij met haar in zijn geboortedorp Vitebsk, tevens zijn bron voor schilderkunstige inspiratie. 


Hij kon niet meer terug naar Parijs of Berlijn. Hij raakte verwikkeld in de Russische militaire administratie van de Eerste Wereldoorlog, vervolgens in de revolutie om tenslotte na 5 jaar op te vluchten voor alle ellende van de Bolsjewistische revolutie. 





In zijn autobiografie kun je de ontwikkelingen van de revolutie stap voor stap volgen. Alles begint met de hoop dat de troepen van keizer Wilhelm niet tot zijn geboortedorp zullen gaan: “Ik heb gebeden: <Wilhelm, wees nu alsjeblieft tevreden met Warschau, met Kovno, maar trek Dvinsk niet binnen. En laat toch vooral Vitebsk met rust! Daar ben ik en daar maak ik mijn schilderijen.>”
 

En:
“Hoe dichter het leger in de buurt kwam, hoe meer de joodse bevolking zich terugtrok, de steden en sjtetls verliet. Ik zou ze het liefst allemaal in mijn schilderijen verbergen, om ze in veiligheid te brengen.” (blz. 174-175)

Dan volgt de muiterij van de Russische soldaten:
“De soldaten ontvluchten het front. De oorlog, de munitie, de vlooien, alles blijft in de loopgraven achter…. Uit hun mond brult een schreeuw naar vrijheid. Woedende vloeken vliegen in het rond… Ook ik verlaat het front, net als de anderen. De vrijheid en het eind van de oorlog. Vrijheid. Vrijheid in alles. Vrijheid voor iedereen.” (blz.175)

De revolutie begint.
“En ze barst los, de februari revolutie… Het Volonski regiment komt als eerste in opstand. .. Overal geweerschoten. De kanonnen werden klaargezet. Men voerde wapens aan. <Leve de Doema! Leve de voorlopige regering!> De artilleristen kozen de kant van het volk. (blz.175)

De ondergang van de democratisering.
“De kadettenregering volgt die van de halfdemocraten op. Na hen komen de democraten. Dan zullen ze samen de krachten verenigen. Dat mislukt. Daarna wilde generaal Kornilov Rusland redden. Maar de deserteurs bezetten alle spoorwegknooppunten. <We gaan naar huis!>. ..Dan komen de sociaal-revolutionairen in de mode. In het circus houdt Tsjernov zijn toespraken. <Wetgevende Vergadering!…>” (blz. 177)

Lenin verschijnt op het toneel.
“Op het Znamski-plein, voor het grote monument van Alxander III, begon men te fluisteren: <Lenin is aangekomen.><Wie is dat?> <Lenin, uit Genève?> <Ja,die.> <Die is hier al!> <Dat kan toch niet?> <Weg met hem! Jaag hem weg! Leve de voorlopige regering! Alle macht aan de Wetgevende Vergadering!> (blz.177)

De kunstenaars doen mee.
“In het Michajlovsk-theater verzamelen zich de toneelspelers, de schilders. Ze zijn van plan een Ministerie van Kunsten op poten te zetten. Ik ben erbij als toeschouwer. Opeens hoor ik, tussen de personen die voor het ministerie worden genoemd uit de hoek van de jongeren, mijn naam noemen. Ik verlaat Petersburg en keer terug naar Vitebsk. Boven het ministerschap geef ik de voorkeur aan mijn geboortestad.” (blz.178)

Staatsgreep.
“Lenin heeft het land op zijn kop gezet, zoals ik in mijn schilderijen doe… Lenin houdt een toespraak hoog vanaf zijn balkon. Iedereen is er. De letters R. S. F. S. R. (Russische Socialistische Federatieve Sovjet-Republiek) kleurden al rood. De fabrieken lagen stil… Geen brood meer. De zwarte letters op de ochtendbulletins wurgden mijn hart. Staatsgreep. Lenin, president van de Sovnarkom. Loenatsjarksi, president van de Narkompros. Trotski is er ook. Zinovjev idem. Oeritski bewaakt de toegangen tot de Wetgevende Vergadering. Iedereen is daar, en ik…in Vitebsk."

Chagall organiseert op verzoek van de revolutionaire leiders als Volkscommissaris van de plaatselijke Kunstacademie de eerste verjaardag van de oktober revolutie in Vitebsk.


“En op 25 oktober zwaaiden overal in de stad mijn kleurrijke beesten, vrolijk vervuld van de revolutie. De arbeiders marcheerden door de straten onder het zingen van de internationale. Toen ik ze blij zag lachen, wist ik zeker dat ze me begrepen. De leiders, de communisten, waren trouwens wat minder tevreden. Waarom is de koe groen en waarom vliegt het paard door de lucht? Waarom? Wat heeft dat met Marx en Lenin te maken? “ (blz.182)


Marc Chagall, 'Ik en het Dorp', 1911
De ontaarding.
“Op een middag stopten voor de schitterende etalages zeven wagens van de Tsjeka (Geheime politie in de eerste jaren van de Sovjet-Unie; voorloper van de KGB), soldaten begonnen direct de edelstenen, het goud, het zilver, de uurwerken, alles wat er in de drie winkels voorhanden lag, in te laden…Ze hebben uit de keuken zelfs het zilveren bestek meegenomen dat net van tafel was geruimd. Daarna zijn ze naar mijn schoonmoeder gegaan en hebben haar een revolver onder de neus gehouden: <De sleutels van de brandkast, anders…> Mijn schoonouders, op slag oud geworden, bleven stomgeslagen achter, met krachteloos hangende armen, de blik verloren in de verte waar de zeven wagens waren verdwenen. De samengestroomde menigte huilde geluidloos… Die nacht nog kwam de Tsjeka terug, gewapend met geweren en koevoeten.- <Huiszoeking!>” (Blz.201)

Terug in Moskou, levend in diepe armoede slaagt Chagall er na veel omzwervingen in om naar Parijs te vluchten.


maandag 22 september 2014

HET COMMUNISME VAN SARTRE 4 ( Hegel en Marx)

Bernard-Henri Lévy (1948)
Volgens de Franse filosoof Bernard-Henri Lévy (“De eeuw van Sartre, een filosofische zoektocht”, uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 2004) is Sartre langs de omweg van zijn verblijf in een Duits gevangenkamp tijdens de Tweede Wereldoorlog en ondanks zijn eigen existentialisme, toch in handen gevallen van de Duitse filosoof Hegel (zie mijn vorige blog: Het communisme van Sartre 3, de goden van de geschiedenis) 

Georg Friedrich Wilhelm Hegel (1770-1831

Heeft Sartre dat zelf ook zo beleefd? Lévy weet het antwoord op die vraag niet echt. “Misschien is het een 'fabeltje', schrijft Lévy zelf over zijn veronderstelling, maar zo voegt hij er aan toe, ook dat is niet erg want fabriceerde Sartre zelf ook geen fabels “zoals die over zijn jeugd, zijn ziekte of het lot van Flaubert, waarover hij toegaf: 'niets bewijst dat het echt zo was.'?”(Lévy blz.422-423). 

Een fabel verzinnen omdat je onderwerp van onderzoek dat zelf blijkbaar ook deed, me dunkt, een filosofisch zwaktebod, maar wel verleidelijk want het maakt het verhaal zo logisch. Volgens Lévy zou de jonge, rebelse Sartre, die het filosofische uitgangspunt “Ik denk dus ik ben” van de grote Franse filosoof Descartes aanvulde met een “ik wil dus ik word”, bezweken zijn voor de Hegeliaanse idee dat de Geest zich openbaart in de Geschiedenis, wat mij betreft een klerikale versie van wat ooit God's geschiedenis heette te zijn. Deze enige en ware Geest, die langs de weg van de dialectiek door de Geschiedenis van de mens heen zal groeien tot aan het einde van de Geschiedenis. Een soort volmaakte menswording door de Geest van de Geschiedenis.

De eveneens Duitse filosoof Marx zorgde voor de materiële kant van het verhaal. Die meende de wetten van de Geschiedenis van de maatschappij gevonden te hebben in de wetten van het Kapitaal, de Arbeid en de Productie. Die wetten zouden volgens Marx voorspelbaar en onontkoombaar leiden tot het einde van de Geschiedenis, niet te verstaan als een geestelijke, rationele geschiedenis maar als de geschiedenis van de maatschappij en de staat. Marx en zijn vriend Engels kondigden dan ook het einde van de staat aan door de opheffing van de dialectiek tussen kapitaal en arbeid met als actor het uitgebuite fabrieksproletariaat dat zich zou bevrijden van de bourgeoisie. De communistische partij zou uiteindelijk de eeuwige bevrijding brengen, zelfs die van de schaarste.

Bij Hegel is nog sprake van een ideeën geschiedenis, bij Marx van een materiële geschiedenis. Net als bij de grote wereldgodsdiensten zou uiteindelijk een staat van volmaaktheid bereikt worden en alles op zijn plaats vallen. Bij Marx betekende dat een statenloze samenleving waar ieder naar behoefte zou ontvangen en in vrijheid zou kunnen leven. Aan het einde van de Geschiedenis daagt de ideale commune. 

Was Sartre inderdaad bezweken voor een dergelijke eschatologische, negentiende eeuwse visie? Hij zou dan overigens niet de enige zijn. Met de komst van het communistische Rusland onder Lenin (1917) tot aan de val van de Sovjet Unie en de muur van Berlijn in 1989, was het een wijd verbreid geloof onder intellectuelen, wetenschappers, partijpolitici, vakbondsleiders en veel  kiezers. 

Omdat het dus zou kunnen, speurt Lévy in alle spelonken van Sartres boeken en geschriften naar bewijzen voor diens val voor Hegel, want dat zou voor Sartre de brug geweest kunnen zijn naar het Marxisme en uiteindelijk dus de weg naar diens keuze voor het communisme van Stalin, Mao en Fidel Castro. De resultaten van de zoektocht van Lévy overtuigen echter niet. Het blijft bij speculeren op hoog niveau, met veel citaten, verwijzingen en aanhalingen van filosofen, intellectuelen en schrijvers. Lévy komt eigenlijk niet verder dan de suggestie dat Sartre wel eens een Hegeliaan zou kunnen zijn geworden.

Raymond Aron (1905-1983)

Een centrale rol in Lévy's bewijsvoering speelt Sartre's boek 'Critique de la raison dialectique', “dat barokke, verpletterende en bijna monsterlijke monument” waar Raymond Aron het over had – dat sombere, duistere boek; zo opgewekt als ' L'Être et le néant' was, zo neerslachtig was dit: andere stem, troebele verhalen, wilde galoppades, gemaakt vrolijke toon en , eigenlijk, afgemat. Omdat dit zijn boek is dat de overgang naar het Marxisme markeert? Waarschijnlijk. En er zit waarschijnlijk een kern van waarheid in de klassieke analyse van een Sartre die in de oorlog tot ieders verrassing een 'husserliaan' blijkt, vervolgens Heidegger gebruikt om na te denken over 'de historiciteit' waar hij, vanwege die oorlog en later vanwege het Kamp, door overweldigd dreigt te raken, maar die, wanneer Heidegger hem afvalt, zich liever op Marx werpt en Sein und Zeit (van Heidegger) inruilt voor dat andere handboek van de historiciteit, van samenhang met de concrete wereld, van goed gebruik van de dingen, de lichamen en de werkelijkheid, Het Communistisch Manifest....” ( Lévy, blz. 441-442)

Met veel omhaal van woorden en filosofische bijzaken komt Lévy alsnog en opnieuw weer uit bij Sartre's Kampervaring als het begin van zijn bekering (kunnen filosofen zich bekeren?) tot het communisme. Maar kan zoiets onfilosofisch als een Kampervaring, hoe ingrijpend ook in iemands leven, zulke diepgaande veranderingen in de filosofische inzichten bewerkstelligen als bij Sartre is gebeurd? Lévy vindt blijkbaar van niet. Volgens hem moet verandering van filosofisch inzicht gebaseerd zijn op nieuw opgedane filosofisch inzichten. Daarom blijft hij speuren naar aanwijzingen van veranderingen in filosofisch inzicht bij Sartre. 

En hij vervolgt daarom als volgt: “Maar toch geloof ik dat er iets anders aan de hand is. Ik geloof dat zijn aansluiting bij het marxisme de slagschaduw is van een veel wezenlijker fenomeen. Ik geloof, om precies te zijn, dat we de opmerking 'vervolgens marxistische ontaarding' uit de 'Cahiers pour une morale' serieus moeten nemen. Ik ben er eerlijk gezegd van overtuigd dat de 'Critique', hoewel het zo'n zware tekst is, hoewel de auteur zo voortdurend het gevoel geeft dat hij in zijn eigen intuïties verzandt, en hoewel er zo'n merkwaardige mengeling van verveling en opwinding om niets, van verbittering en ingehouden neerslachtigheid van uitgaat, het toneel is van een fenomeen waar in de geschiedenis van de hedendaagse filosofie weinig voorbeelden te vinden zijn: alsof Sartre overstapt van het 'verlangen' naar de 'noodzaak', van het 'Dasein' naar de 'praxis' van het 'vernietende bewustzijn' naar de toetreding tot de 'sociale en materiële wereld', van het idee dat geweld inherent is aan 'de blik van de ander' naar het idee van het ander soort geweld, veroorzaakt door de 'schaarste', of van het idee 'de hel dat zijn de anderen' naar het idee dat de hel 'de werktuigen zijn, of de objecten of het willoze uit de praktijk', en daarmee de basis legde voor een nieuwe ontologie, (…) van de beste theses van zijn eerste denken, het tegenovergestelde begon te beweren, alsof hij, kortom, de cirkel van het hegelianisme waar hij zo briljant uit was gestapt, herstelde en de prachtige weg die hij had doorlopen opnieuw aflegde, maar nu in omgekeerde richting...” (Levy, blz.441-442)

Ik geef direct toe een lang citaat, misschien wel te lang, maar het maakt wel duidelijk dat Lévy's omslachtigheid van woorden hem niks oplevert. Nergens enig bewijs dat Sartre op filosofische gronden besloten heeft zijn eigen kamp, dat van het existentialisme, te verlaten en over te stappen naar het kamp van Hegel, laat staan naar dat van het marxisme en nog verder weg naar het partij-politieke en maatschappelijk communisme. Lévy wekt op suggestieve wijze wel die indruk, maar een indruk wekken is iets anders dan bewijzen.

We blijven dus steken in het Kampverhaal. Ik kan me goed voorstellen dat de Sartre's kampervaringen aanleiding zijn geweest om zijn existentialistische filosofie aan te passen en/of te veranderen. Zijn niet alle filosofische inzichten toch voornamelijk gebaseerd op eigen ervaringen en waarom zou dat bij Sartre anders zijn? Kamp en oorlogservaringen zijn daar sterk genoeg voor. Misschien volstonden voor Sartre zijn kampervaringen aangevuld met oorlogservaringen en had hij Hegel niet nodig om zijn filosofische inzichten aan te passen. Het wordt daarom hoog tijd om andere getuigen dan Lévy over deze zaak te raadplegen. 

zaterdag 5 oktober 2013

MARX IN BERLIJN



In Berlijn is niet veel meer over van het socialisme. Hier of daar nog een monument of een wandmozaïk maar veel stelt het niet voor. De Westerse modernisering walst met veel bouwgeweld en nieuwe kunst over het oude of is het verouderde socialisme heen. Alleen straatnamen herinneren nog aan de oude tijd zoals Karl Liebknecht Strasse of natuurlijk de Karl Marx Allee. Maar dit zijn net als bijvoorbeeld ook Rosa Luxemburg belangrijke figuren uit de geschiedenis van Duitsland en dus passen hun namen ook zonder Oost Duitsland in het stratenplan van de Duitse hoofdstad.

Ik heb een foto gemaakt van bovenstaand plakkaat in brons omdat me weer eens opviel dat geweld en vrede in de socialistische slogan en beeldcultuur zo vaak gemakkelijk samengaan. “Es lebe die soziale Revolution, es lebe der Frieden der Völker” zo lezen we naast de indrukwekkende kop van Marx. We zien daar onder mannen gekleed als negentiende eeuwse arbeiders vervaarlijk met geweren en vlaggen zwaaien en uiteraard met opgeheven vuist of liever knuist. Er is er altijd wel een die naar de verte verwijst. Naar de toekomst neem ik aan, die natuurlijk nog niet in zicht is. Er moet eerst nog veel gestreden worden. Over de rol van de vrouw kunnen we kort zijn. De stevige arbeidersvrouw klemt een kind tegen zich aan terwijl ze angstig en bevreesd de gevolgen afwacht van de strijd.

De kop van Marx steekt manhaftig boven het hele tafereel uit alsof hij zijn goedkeuring geeft aan het tafereel. Een treurig lot lijkt me voor een filosoof die de wereld wilde veranderen maar nu als een soort heilige zijn zegen geeft aan de revolutionaire strijd. Maar veel revolutionairs was er niet aan de door de Sovjet Unie gepromote staatsgrepen in de bezette gebieden. Ook al meende Marx dat hij de wetten van de geschiedenis ontdekt had, toch heeft hij zich waarschijnlijk nooit kunnen voorstellen dat zijn communisme nog eens zou dienen als een imperiale ideologie voor notabene een industrieel onderontwikkeld land als Rusland.

Door te denken dat de arbeiders als slachtoffers van het kapitalisme als vanzelf een betere wereld zouden brengen, was Marx een sentimentele romantische idealist. Wat dat betrfet hoort hij thuis bij de Duitse romantiek. Dat zie je terug in de kunstwerken die uit zijn naam gemaakt zijn: cliché arbeiders, cliché sentimenten samengevoegd in een vreemde mengeling van geweld en vrede. Zo ken ik de arbeiderswereld niet.