Posts tonen met het label christendom. Alle posts tonen
Posts tonen met het label christendom. Alle posts tonen

vrijdag 1 maart 2024

31. AMERICA LATINA. DE GOEDE WILDE

J.J.Rousseau schreef over "de Goede Wilde" in het hierboven afgebeelde boek dat in 1755 in Amsterdam is verschenen met als titel 'Verhandeling over de oorsprong en fundamenten van de ongelijkheid onder mensen.'

 

Uiteindelijk lukt het me een rode draad te vinden. Dat is bevrijdend en teleurstellend tegelijk. Bevrijdend omdat ik de kern van het mensbeeld van Marx meen te hebben gevonden. Teleurstellend omdat zijn mensbeeld niet echt nieuw is maar slechts aangepast aan een "materialistische" visie op de werkelijkheid die daarmee meteen ook wetenschappelijk zou zijn. Ik zal jullie de details besparen en me beperken tot de hoofdzaak anders bezwijkt het verhaal aan teveel ballast.

Geen verrassing maar Marx ontdekt dat de egoïstische mens de oorzaak is van maatschappelijke ellende. Egoïsme is het begin van alle ellende waardoor de mensheid er niet aan toekomt samen te leven in een gemeenschap van vrijheid, gelijkheid en broederschap, de drie beginselen van de Franse revolutie die in de tijd van Marx nog nazindert.

De tragiek is volgens Marx dat de staat de verdediger is van de burgerlijke maatschappij met als spil het egoïsme . Burger- en mensenrechten zoals geformuleerd door de Verlichtingsdenker Rousseau overstijgen dat egoïsme niet, integendeel ze geven dat egoïsme een blijvende plek in samenleving, maatschappij en staat.

“Geen van de zogenaamde mensenrechten gaat verder dan de egoïstische mens, voorbij de mens als lid van de burgerlijke maatschappij, dit is een individu dat op zichzelf is, met zijn privébelang en zijn privé-willekeur, een van de gemeenschap gescheiden individu. Deze rechten zijn ver verwijderd van de opvatting dat de mens zelf in zijn soort een sociaal wezen is, ze verschijnen als een maatschappelijk raamwerk dat buiten het individu staat ter beperking van zijn oorspronkelijke vrijheid. De enige band die de mensen bij elkaar houdt is hun natuurlijke noodzaak, behoefte en privébelang, het behoud van hun bezit en hun egoïstische persoon. (blz. 194 in Karl Marx Die Früschriften, herausgegeben von Siegfried Landshut, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 1971)

De mensenrechten heffen de scheiding tussen individu, gemeenschap en staat niet op.  De staat is een “Not- und Verstandesstaat” zoals Hegel vaststelt. Het is een staat die doet denken aan een verstandshuwelijk. Er komt geen liefde bij kijken. Zo is het ook met de samenleving en de staat gesteld. Niet liefde en solidariteit worden verondersteld, maar egoïstische belangen en wantrouwen. 

Daarmee legt Marx de vinger op de zwakke plek van de burgerlijke maatschappij en de staat. Marx wil het herstel van maatschappij en samenleving op basis van liefde en solidariteit, een herstel naar wat het oorspronkelijk geweest zou zijn. Hier stuiten we op de mythe van het paradijs. Een mythe die we ook aantreffen in het Christendom en staat voor het blijkbaar onuitroeibaar verlangen naar een volmaakte mens in een volmaakte samenleving. 

Vervolgens onderzoekt Marx op - volgens hem - wetenschappelijke wijze, d.w.z.  het historisch materialisme, wat de ontwikkeling van een dergelijke ideale maatschappij in de weg staat. Hij komt uit bij het kapitaal en het privé bezit, samengevat als het kapitalisme dat de grondslag is voor het egoïsme. Bij het verdwijnen daarvan komt als het ware vanzelf de originele staat van de mens, die van sociaal en solidair wezen in gemeenschap, tot stand. 

Volgens het historisch materialisme zou dat kapitalisme vanwege zijn interne tegenstelling tussen kapitaal en arbeid min of meer als vanzelf verdwijnen. Marx ontdekt hier de tot dan onderbelichte rol van arbeid voor het voortbestaan van mens en gemeenschap. Hij is daarmee de grondlegger van een materialistische sociale leer.

Hoewel het kapitalisme aan zijn eigen tegenstellingen ten onder zal gaan, kan het geen kwaad om die ondergang een handje te helpen. Volgens Marx is het communisme georganiseerd in een communistische arbeiderspartij het ideale instrument om de grafdrager van het kapitalisme te worden en meteen ook de spil voor de opbouw van de nieuwe solidaire gemeenschap. De staat als toezichthouder op mensen en burgerrechten wordt dan overbodig.

Arbeiders zijn de "natuurlijke" leden van de communistische partij omdat zij als slachtoffers van het kapitaal, de zogeheten "verworpenen der aarde", het beste zijn toegerust om die nieuwe maatschappij op te bouwen. De arbeiders als klasse (d.i.een groep op basis van een gemeenschappelijk belang) is uiteindelijk de redder van mensheid en samenleving. Zij zijn de broeders of kameraden die de nieuwe vrije en gelijke gemeenschap zullen opbouwen.

Marx vertaalt aldus het idee van “de edele wilde” (bon sauvage) van de Verlichtingsfilosoof Rousseau naar de arbeidersklasse. Volgens Rousseau is de mens van nature goed. Alleen door ervaringen in de maatschappij wordt hij gecorrumpeerd. Welnu, bevrijd de arbeiders van het kapitaal en het privé bezit en zij zullen niet langer gecorrumpeerd zijn maar als vanzelf het goede in de wereld terugbrengen. 

Een mooie gedachte maar een die niet strookt met de praktijk waarin goed en kwaad door elkaar lopen, egoïsme bestaat naast altruïsme, solidariteit naast onderdrukking, liefde naast haat, uitbuiting naast generositeit. De mens is een gecompliceerder wezen dan Marx ons wil doen geloven. De geschiedenis van de Franse revolutie levert op dat punt overtuigend bewijs.


zaterdag 26 maart 2016

PASEN EN DE ONTKERKELIJKING

petrus nelissen, Christus aan het kruis, acrylverf op papier digitaal bewerkt.

Als we naar de tijdgeest kijken, heeft de kerk afgedaan. In minder dan vijftig jaar lijkt een einde gekomen zijn aan het kerkse geloof als middelpunt voor gezin, familie, gemeenschap, dorp stad en overheid in Nederland. Wat nog rest zijn vormen van religieuze schoonheidsbeleving, zoals bijvoorbeeld de tentoonstelling van Rothko in het Haagse Gemeentemuseum, nu met Pasen de Mattheüspassie en natuurlijk de kathedralen en kerken, monumenten uit het geloofs- en kerkelijk verleden. Het is de esthetisering van ons religieuze verleden zoals nu ook weer gebeurt met de Jheronimus Bosch tentoonstelling. Wie verdiept zich nog in wat Bosch geloofde en waar dat geloof op gebaseerd was?

Kerken worden omgebouwd tot appartementen of anderszins dan wel afgebroken. Kruisbeelden, Mariabeelden, kapellen en kapelletjes verdwijnen uit het landschap. De geestelijke ontkerstening wordt gevolgd door een ontkerkelijking van ons in honderden jaren opgebouwde landschap en niemand ligt er wakker. Integendeel, velen vinden het maar beter zo. Wat moet je met dat Christelijke bijgeloof dat ons zoveel ellende heeft gebracht, dat ons tijdens onze lange geschiedenis niet heeft behoed voor het kwaad van moord en doodslag, oorlogen, slavernij en uitbuiting?

Want dat is de grote teleurstelling. Het Christendom, zo intensief beleden door protestanten en katholieken in Nederland, heeft ons niet behoed voor het kwaad in onszelf en niet dat van de ander. We blijken in de geschiedenis geen haar beter geweest te zijn als volk dan andere volkeren in de wereld terwijl we lang dachten dat we dat wel waren. We dachten dat we een God dienden die ons tot betere mensen maakte maar we waren uiteindelijk ook slavenhandelaren, kolonialen, uitbuiters en onderdrukkers. 

Het meest onthutsende was de Holocaust; de op industriële schaal georganiseerde massamoord op joden, zigeuners en andere groepen mensen. Hoe kan het dat ons eeuwenlange Christendom zoiets niet kon beletten of nog erger het toeliet, notabene in het hart van Europa? We mogen dan naar Duitsland wijzen maar de rest van Europa was ook al eeuwenlang Christelijk. Veel Christenen bogen het hoofd voor de barbarij van Nazisme en Fascisme

Ik denk dat we diep van binnen beseffen dat de Holocaust ons allemaal kan overkomen en dat we dus ook allemaal op de een of andere manier verantwoordelijk zijn, schuld hebben. Het Christelijke Europa bleek in een decennium te kunnen veranderen in een barbarij. wat moeten we dan nog met dat Christendom? 

Een eenvoudig antwoord daarop is er niet maar door het Christendom als basis van onze beschaving radicaal overboord te gooien helpt ons ook niet veel verder.Geen zingeving meer, existentiële eenzaamheid zonder troost, een leven zonder geestelijke erfenis en geschiedenis, een landschap waaruit de zingeving is verdwenen? Het zijn zo maar wat Paasgedachten.


Aan de andere kant is het Christelijke lijdensverhaal van de Zoon van God die zich willen en wetens offert om de schuld (de Holocaust?) van de hele mensheid op zich te nemen, een absurd verhaal. De verrijzenis na zijn dood, zelfs wanneer het geestelijk wordt opgevat, maakt het Christelijke Paasverhaal nog absurder. Wat nu? Waar kunnen we nog troost vinden voor onze eenzaamheid en verlatenheid, ons lijden en onze voorspelbare dood?

maandag 9 september 2013

DE WREDE GODEN

Ik denk dat veel mensen het met me eens zullen zijn dat het beeld hierboven een afschrikwekkend beeld is. Toen ik dit zag, was ik verbijsterd door de wreedheid die het beeld uitstraalt: een wrede grijns met een soort slagtanden overheerst het gezicht samen met het gefronste voorhoofd met de diep liggende ogen. De schedel als een halssnoer om de nek en de merkwaardige helm op het hoofd ronden het beeld van wreedheid af. Dit beeld staat in het archeologische Parque Agustin in Huila, Colombia. Wat het voorstelt weet niemand. Er doen wel allerlei theorieën de rondte maar niemand weet waartoe dit beeld diende samen met de vele andere beelden die in hetzelfde park zijn gevonden en dateren van ver voor Columbus.Ik vraag me af of onze moderne kunst nog in staat zullen zijn om zoveel wreedheid in een beeld te leggen.(foto:Petrus)

Voor Christenen – katholieken en protestanten gelijk – is God liefde. Misschien voor de katholieken een beetje meer dan voor de protestanten. Voor katholieken is God de Vader vooral een vergevingsgezinde vader die begrip heeft voor de stommiteiten en dwalingen van zijn schepsels. Voor de protestanten is het meer een strenge vader die erop toe ziet dat je je aan zijn geboden houdt. Maar voor beiden is God hoe dan ook liefde. Maar er zijn ook veel Christenen die aan deze stelling grondig twijfelen of er niet meer in geloven. Zij zien in “de ellende in de wereld” en het kwaad het bewijs dat hun Chrsietlijke God geen liefde kan zijn. Een God die liefde is, zou al die ellende in de wereld niet moeten toelaten, zo vinden zij.

Ook dit beeld, gevonden midden in de jungle van Parque San Agustin, wordt beheerst door een  wreed gezicht met een huiveringwekkende grijns. De helm vertoont verwantschap met de architectonische structuren van de Maya's, een cultuur die een paar duizend kilometer verder in Yucatan, Mexico en in Noord Guatemala bloeide tot vlak voor de komst van de Spanjaarden. (foto: Petrus)
En inderdaad, de wereld is kort door de bocht gezegd een grote rotzooi met oorlogen die dood en verminking zaaien onder mensen, met natuurrampen waarbij soms duizenden doden vallen, met neerstortende vliegtuigen, zinkende schepen, akelige ziektes die zich over de wereld verspreiden, vroeg stervende kinderen en ga zo maar door. De wereld is een poel van ellende, het is een hel van pijn en verdriet, van gehuil en tandengeknars. Dus dat God liefde zou zijn is een onmogelijke, onzinnige en zelfs dwaze gedachte.

Dat vonden de Azteken, Maya's en al die andere pre-Colombiaanse volkeren ook. Zij geloofden in goden maar niet dat het lieve goden waren. Waarom zouden ze ook? Zij zagen elke dag het lijden van mensen, honger en ellende met als sluitstuk een angstaanjagende dood. Het ligt dan meer voor de hand te denken dat de goden met mensen doen wat ze willen. Je kunt de goden er zelfs van verdenken dat ze de mensen gebruiken voor hun eigen plezier en spelletjes. Waarom ook niet? Waarom zouden goden niet mogen doen met hun schepselen wat ze willen?

Deze foto van een hoofd gevonden in Parque Agustin maakt duidelijk dat het om grote beelden gaat. Ook hier weer de merkwaardige, angstaanjagende grijns. De ogen lijken dood te wijn. De neus is opvallend breed zoals die bij bepaalde indianenstammen nog voorkomt. (foto: Petrus)
In hun ogen en volgens hun dagelijkse ervaringen konden de goden dan ook niet anders dan schrikwekkend zijn, voor wie een mensenleven hoegenaamd niet telt. Ze houden van oorlogen, ziekten en rampen. Goden zijn ontzagwekkend amoreel die zich van niets of niemand iets hoeven aan te trekken. De goden maken van de wereld een wrede wereld door er zich mee te vermaken.

Hoe kon je zulke goden toch nog gunstig stemmen zodat hun wreedheid wat getemperd zou worden en er niet nog meer ellende op jou, je familie en je volk zou neerdalen? Die vraag moeten de hogepriesters van de Azteken, de Maya's en de Pre-Colombiaanse volkeren in het algemeen zich steeds opnieuw gesteld hebben zeker als ze weer door een hongersnood, een oorlog, een ziekte of een natuurramp bedreigd werden.

Deze constructie heeft iets weg van een Hunnebed waardoor je denkt aan een graf met 2 bewakers. Zou dit het graf zijn van de moeder en het kind dat we op de achtergrond afgebeeld zien met holle dode ogen en een al even huiveringwekkende grijns? De 2 wormen of slangen zijn misschien bewakers van het graf. Ze lijken tevreden te grijnzen met hun handen op hun buik, waardoor ze toch weer meer menselijk dan dierlijk zijn. Hun hoofd wordt bedekt door een soort hoge helm. Ook deze beelden staan in Parque San Agustin, Huila Colombia. (foto: Petrus)
Het antwoord op die vraag was voor de hand liggend. Als de goden van dood en verderf hielden, van pijn en bloed, van geween en tandegeknars dan was het zaak om die goden als het ware op hun wenken te bedienen en hun bij gelegenheid een of meer mensen te offeren. Hoe wreder het offer, hoe tevredener dat de goden zou stemmen want ze waren zelf toch ook onmetelijk wreed? Mensen nog levend hun hart uitrukken, onthoofden, levend verbranden, het zou de goden wel eens gunstig kunnen stemmen en dat is dan weer goed voor de rest.

Op de voorgrond zie je wat je een Maya speelveld zou kunnen noemen met links en rechts een tribune en in het midden het veld. Op de achtergrond zie je het zogenaamde Gouverneurshuis. Dit complex bevindt zich in het archeologische park Uxmal in Yucatan, Mexico. (foto: Petrus)
Als de goden wrede spelletjes spelen met de mensen dan konden de mensen dat toch ook doen om hun goden te plezieren? Vandaar dat in veel steden van de Maya's, Azteken en andere volkeren tribunes zijn met daartussen een veld waarop een balspel kan worden gespeeld. Aan het slot van het spel (een nabootsing van het einde van de wereld? ) werden de verliezers van het balspel voor de ogen van de toeschouwers ter plekke gedood. Zo werd de goden een wreed spel aangeboden. De goden weer even tevreden zodat de mensen ook weer even met rust werden gelaten.

Deze schedels met een grijns vind je op ene rand van een groot platform waarop mensen werden geofferd door de Maya bewoners van de stad Chichen Itza in Yucatan, Mexico.(foto:Petrus)
Maar waar komt dan het Christelijke idee vandaan dat God liefde zou zijn? Het is een idee dat dus volstrekt niet overeenstemt met de werkelijkheid. Hoe kan een God die liefde zou zijn ooit Dachau of Auschwitz hebben toegelaten, de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki, de vernietiging van de Twin towers, maar ook AIDS en Tsunami's? Hoe je het keert of wendt, het idee dat God liefde zou zijn staat haaks op elke wereldse ervaring. Zo bezien is Christendom een onmogelijk geloof.