Posts tonen met het label professor van Boxtel. Alle posts tonen
Posts tonen met het label professor van Boxtel. Alle posts tonen

vrijdag 3 maart 2023

19. TERUG NAAR NIJMEGEN. HET MENSELIJK TEKORT

 


Het enige antwoord dat we hebben op het menselijk tekort is liefde. Maar hoe vertaal je liefde tussen personen naar een gemeenschap of maatschappij? Je kunt moeilijk iedereen en alle man liefhebben? Liefde is per definitie beperkt tot enkelen. Verder dan gezin of familie wordt het al moeilijk, laat staan een hele gemeenschap of maatschappij. 

Toch is de mens per definitie een sociaal wezen. Dat vindt niet alleen de Jonge Marx maar om eens iemand heel anders te noemen ook de middeleeuwer Thomas van Aquino, de meest invloedrijke systematische Christelijke theoloog en wijsgeer in zijn tijd en niet te vergeten de peetvader van de Katholieke Universiteit van Nijmegen. Marx’s opvatting is dus al zo oud als Methusalem, alleen wat doe je er mee?

Liefde draait om een ander. Die ander is er altijd, zelfs in zijn ontkenning is de ander aanwezig. “Zelfs nog in het liefdeloze gedrag, openbaart zich de grondige aspiratie, de natuurinclinatie naar een bevestiging van de ander als “eigenlijk voor mij bestaande” zoals ik voor hem.”, aldus  professor van Boxtel in zijn inaugurale rede “Herstel der liefde in de sociale wijsbegeerte” (Nijmegen-Utrecht 1953, blz. 9)

Hij vindt zelfs dat “het liefdeloze gedrag in déze zin liefdeloos is, dat het een vrijwillig ingaan betekent tegen de eigen diepere natuur, die er ontegenzeggelijk op is gericht, om wèl belangeloos rekening te houden met de ander. Het zgn. onsociale gedrag is in één woord nog wel een vorm van sociaal gedrag, maar in een gedegradeerde zin.” (blz.10)

En dat weet ik nou zo net niet. Ik weet niet of onze diepere natuur er wel een is die er op is gericht om belangeloos rekening te houden met de ander zoals van Boxtel schrijft. Je zou het willen dat het zo is. Christus predikt het ook maar de praktijk blijkt er vaak haaks op te staan.

Neem nou de Franse filosoof J. P. Sartre, die beweert dat de ander vooral jouw vrijheid beperkt of sterker nog dat de ander de hel is. Niet helemaal onjuist als je kijkt naar de Tweede Wereldoorlog waarmee Sartre rond zijn dertigste mee te maken had. Bepaald geen periode om de mensheid als een positieve kracht in  het universum te beschouwen laat staan te denken dat we op weg zijn naar een menslievende wereld.

Het gekke van Sartre is dat hij na de Tweede Wereldoorlog toch een soort Marxist wordt, niet omdat hij gelooft in de idee dat de mensheid op weg is naar een ideale gemeenschap, daarvoor zit volgens hem in de mens teveel voorgebakken slechtheid, maar om een positie in te nemen tussen het slechte Amerikaanse imperialisme (denk aan de oorlog in Vietnam) en het in ieder geval op papier goed bedoelende Sovjet Communisme. 

Een soort derde weg Marxisme wat in de praktijk neerkomt op een vorm van saloncommunisme want ergens voor kiezen deed hij niet. Hij werd bijvoorbeeld nooit lid van de Franse Communistische partij wat zijn beroemde tijdgenoot Picasso wel deed.

Mensen of de mens, hoe je het ook bekijkt, worden heen en weer geslingerd tussen goed en kwaad. Op welke van die twee bouw je een maatschappij? Op de liefdevolle mens die alles over heeft voor een ander of op de deugniet die altijd uit is op eigen belang? 

De keus lijkt gemakkelijk maar is het allerminst. Een samenleving of maatschappij bouwen op liefde is bouwen op vertrouwen in de belangeloosheid van de ander en dat, laten we toegeven, bestaat zelden, hoe graag we dat ook zouden willen.

We doen er dus goed aan om in de maatschappij regels in te bouwen om het eigen belang in te perken maar ook weer niet zodanig dat mensen geen ruimte meer hebben om naar eigen inzicht en kunnen te leven. Het gaat dan om een delicate balans tussen ik en de ander, tussen jouw vrijheid en die van de ander, tussen jouw belang en dat van de ander.

Het egoïsme wordt op grond van rechtvaardigheid en vrijheid aan banden gelegd zonder dat het maatschappelijk helemaal teniet gedaan wordt. Een mens moet voor zichzelf, zijn gezin of wat dan ook op kunnen komen, maar dat moet wel binnen de perken blijven anders wordt het moord en doodslag en dat willen we niet.

 

vrijdag 20 januari 2023

13. TERUG NAAR NIJMEGEN. DE JONGE MARX

 

Mijn post-doctorale studieboekje. 560 bladzijden studiemateriaal die ik natuurlijk niet allemaal gelezen heb.

Gezien de bekering van menig medestudent tot het communisme wil ik wel eens weten hoe dit communisme nou eigenlijk in elkaar steekt, te beginnen met Marx zelf. Professor van Boxtel die ons in het vak ethica onderwees, vertelt op zijn colleges aan ons aanstormende sociale wetenschappers over de betekenis van de jonge Marx. Volgens hem is die interessanter dan de oude Marx. Ik besluit daarom me te verdiepen in die jonge Marx en schaf  ‘Die Frühschriften’ aan.  (herausgegeben von Siegfried Landshut bij Alfred Kroner Verlag in Stuttgart 1971). 

Mij gaat het vooral om zijn mensopvatting. Wie zijn wij mensen? Niet tot mijn verrassing maar wel belangrijk om te weten is dat volgens de jonge Marx mensen pas mensen worden met en door de ander. De mensopvatting van Marx is een door en door sociale opvattingen.  

“Es gehört zum Begriff des Menschen selbst, das er nur in Gemeinschaft mit anderen Mensch ist. Die Gemeinschaft ist nicht etwas, was zum einzelne Individuum noch hinzukommt, sondern das, was jeder einzelne als Mensch ist, ist er nur in und durch die Gemeinschaft mit anderen”, aldus Landhut in zijn inleiding van de Marx Frühschriften.”  (blz. XXXVI)

Zonder maatschappij, gemeenschap, samenleving, stam of hoe je het ook noemen wil, kan een mens geen mens worden. Menswording is maatschappelijke menswording.  Dat kun je ook omkeren, maatschappelijke wording is menswording derhalve is de geschiedenis van de maatschappij enz. een geschiedenis van menswording.

Met deze fundamentele opvatting over mens en samenleving kun je Marx gerust een van de grondleggers van het moderne denken over mens en maatschappij noemen, een socioloog pur sang. Tenminste als je de sociologie definieert als de studie van de mens als sociaal wezen. Toch kregen we Marx niet onderwezen als een van de belangrijke grondleggers van de moderne sociologie. Was dat koud water vrees voor het communisme van de oude Marx of paste zijn opvatting niet in de kraam van de sociologie beoefenaren aan de universiteit?

Die geloven meer in de Amerikaanse aanpak van de waarneming van het menselijk gedrag in zijn omgeving. Zij rekenen zich tot de zogeheten gedragskundige stroming in de sociologie. Een onmisbare stroming om het menselijk gedrag wetenschappelijk in kaart te brengen en te begrijpen maar onvoldoende om het geheel van het mensdom te begrijpen. 

De mens is immers meer dan een object. Je kunt hem niet als een vliegje of een boomblad onder de microscoop leggen om te weten wat er speelt. Mensen zijn geestelijke wezens. Er speelt zich een hoop af in hun hoofden. Daar kun je nooit door objectieve waarneming van gedrag greep op krijgen, hoe nauwkeurig je ook hun sociaal gedrag bestudeert.

Wij studenten willen niet alleen gedragsstudies maken van mens en maatschappij of in mijn geval mens en politiek maar ook weten wat er achter zit, wat mensen willen, denken en voelen en als het dan ook nog even kan hun omstandigheden verbeteren, hun sociale en politieke leven menselijker maken. Maar dan moet je wel weten wat dat menselijke is en daar hebben de gedragswetenschappers geen antwoord op.

Volgens ons studenten smeekt de wereld van de mensen om politieke, sociale en economische veranderingen. De universiteit geeft ons geen antwoord op die smeekbede. Niet dat ze alles bij het oude wil houden, zo erg is het ook weer niet, maar partij kiezen of het nu ten goede of ten kwade is, is volgens de wetenschapsbeoefenaren der sociologie enz. uit den boze. Je bent dan niet meer objectief, beziet het menselijk gedrag dan niet meer als de vlieg onder de microscoop. 

Dat is een waterscheiding die in de praktijk niet bestaat. Mensen zijn in de wereld zowel geestelijk als materieel. Het is een utopische gedachte om menselijk gedrag te kunnen bestuderen als een soort micro organisme zonder te weten hoe hij geestelijk in elkaar steekt. De mens is wat hij is, lichaam én geest, idee en gedrag. Door alleen het gedrag waar te nemen, neem je als het ware maar de halve mens waar.

(wordt vervolgd)