43. AMERICA LATINA. HET GRAF VAN SINT JAN VAN HET KRUIS

 

petrus nelissen, 'Jezus aan het Gas' , beeldcollage

Staande bij het graf van Sint Jan van het Kruis, komt Frans met een wonderlijke verrassing. Hij haalt een schriftelijke gelofte tevoorschijn waarin we hier en nu bij het bij het graf van Sint Jan van het Kruis plechtig beloven zoveel mogelijk te leven in de geest van de Karmel. 

Ik weet zo snel niet wat ik daarvan denken moet. Ik voel me aangesproken door de gedichten met uitleg van Sint Jan van het Kruis. Ze zijn geestelijk voedsel voor me dat mijn leven beïnvloedt. Dankzij hem sta ik minder krampachtig tegenover het Roomse geloof dan toen ik letterlijk de kerk uitliep. 

Het vertrek voelde toen aan als een bevrijding. Eindelijk verlost van de kerkelijke discipline, de hiërarchische verhoudingen en voorschriften. Ik vond dat ik zelf wel kon uitzoeken hoe het eigenlijk zit met het geloof in God, zijn zoon Jezus en zijn moeder Maria en de hele santenkraam er omheen waarmee ik ben opgegroeid. 

Dat ben ik gaan doen. Sint Jan van het Kruis heeft me met zijn geschriften en gedichten een nieuwe kijk op geloof, religie en zin van het leven gegeven net als Kierkegaard, Sartre, Gabriel Marcel enz. Maar Jan van het Kruis steekt er met kop en schouders bovenuit. 

Ik zal wel extra gevoelig zijn voor religieuze mystiek. Maar om nu een soort fanclub voor hem op te richten, gaat me te ver. Ik hou sowieso niet van fanclubs. Daarvoor wil ik teveel meester blijven van mijn eigen geest en lotsbestemming en mijn eigen weg ontdekken. Volgeling worden, zit niet in mijn aard tenzij op basis van een overdachte overtuiging.

Maar uit respect voor Frans, hij heeft per slot van rekening Sint Jan van het Kruis op mijn pad gebracht, luister ik naar zijn uitleg. De bedoeling van de gelofte is onze bestaande levenswijze te bestendigen, dat wil zeggen dat we niet streven naar grote materiële rijkdom maar ons uit liefde voor de mens bekommeren om onze medemensen en dan vooral de minsten onder hen. 

Ik heb ondertussen genoeg levenservaring om te beseffen dat dit geen gemakkelijke opdracht is maar het is wel de enige die zin aan mijn of liever ons leven kan geven. Dus moeten we het er maar op wagen. Alvaro en ik tekenen de gelofte.

Later blijkt dat zulke geloftes van leken in een lange traditie passen van verschillende kloosterordes. Zij kennen seculiere "derde ordes" die bestaan naast de gebruikelijke mannelijke en vrouwelijke kloosterorde. Leden van een seculiere derde orde leven als normale mensen met een gezin, een baan en al die andere dingen die bij een normaal bestaan horen.

Ik kan me in de regels van de Karmel wel vinden omdat het bij de Karmel gaat om te leven volgens de geest van de regels en niet naar de letter ervan te leven. De Karmelieten is als beschouwende orde maatschappelijk en wereldlijk niet autistisch. Ze sluit zich niet af van de wereld en het praktische leven. De regels zijn geen onbuigzame wetten maar flexibel, in te vullen naar gelang de persoon en zijn leven. 

Sint Jan van het Kruis was geen zweverig type die bij wijze van spreken door het raam zat te staren naar het licht van God. Hij was ook niet op zoek naar zijn hogere zelf. Zijn gedichten zijn geen sentimenteel gezwijmel over liefde. Bij hem kan liefde hard en meedogenloos zijn zoals de schaduwen in de Spaanse zon, de schroeiende hitte en dorre grond op de Spaanse hoogvlakte.

Bovendien kan hij ook nog eens haarscherp en zonder gewichtig doenerij uitleggen waar zijn gedichten over gaan en hoe je ze moet lezen en begrijpen. Dat leverde hem de Roomse eretitel van kerkleraar op. Zo zie je maar, er komen ook wel eens goeie dingen uit Rome.

Of dat allemaal al niet genoeg is om de libris literatuur prijs, de prijs der Nederlandse letteren, de Ida Gerhardt Poëzie prijs, de Nobelprijs voor Literatuur en God weet wat voor prijzen nog meer te ontvangen, heeft hij ook nog het organisatietalent gehad om nieuwe kloosterordes te stichten. 

Had Jan van het Kruis in onze tijd geleefd dan was hij dichter, schrijver en zakenman geweest, in geestelijke zaken wel te verstaan. Wie weet was hij zelfs wel activist geworden, zonder klooster maar als lid van een actiegroep of misschien had hij er zelf wel een opgericht.

33. AMERICA LATINA. GEDICHTEN MAKEN NOG GEEN DICHTER

 

petrus nelissen, "Kleuren Dichter", acrylverf op papier, 57x76 cm, 2011

Dit is een intermezzo over gedichten. Hoewel mijn werk bij CLAT me behoorlijk in beslag neemt is er gelukkig nog tijd over voor mijn gezin en nevenactiviteiten zoals lezen en in mijn aantekenboek schrijven over wat ik gelezen heb. Soms neem ik mijn toevlucht tot een gedicht. Hoewel ik geen dichter ben, niet eens een kenner of groot liefhebber, neem ik af en toe mijn toevlucht tot een gedicht om mijn gedachten en gevoelens te uiten.

De enige dichter waarvan ik kan zeggen dat ik alles van hem gelezen heb, is Jan van het Kruis, de Spaanse 16e eeuwse  mysticus en heilige. Zijn gedichten met uitleg boeiden me van meet af aan. Ondanks dat ik niet gelovig ben in de traditionele zin van het woord, helpen zijn gedichten mij om een beetje dichter bij het mysterie van leven en liefde te komen.

Zijn gedichten gaan over liefde en verliefdheid. Zijn geliefde is God maar dat verandert niets aan de gevoelens die hij over zijn liefde voor Hem deelt. Die zijn net zo aards als die van jou en mij en dat maakt het nu juist zo fascinerend. 

Het zijn geen zweverige gedichten over een Hoger Wezen maar regelrechte liefdesgedichten waar een wereld van gevoel en verstand achter zit en dat maakt het boeiend om ze te lezen. Het is daarbij mooi meegenomen dat hij de moeite heeft genomen om zijn gedichten uit te leggen. 

Dat maakt hem als 16e eeuwse dichter nog steeds toegankelijk. Ze geven meteen ook toegang tot zijn complexe wereld aan gedachten en gevoelens. Hij is niet voor niks door de Roomse kerk niet alleen heilig verklaard (1726) maar 200 jaar later ook tot kerkleraar.

Ik lees uiteraard tussen de bedrijven door moderne Nederlandse dichters, maar het lezen van gedichten van Sint Jan van het Kruis en andere moderne Nederlandse dichters maakt me nog niet tot een dichter laat staan tot een mysticus. 

Maar zoals eerder gezegd, ik gebruik af en toe  intuïtief en nogal vrijmoedig de dichtvorm om mijn gevoelens en gedachten uit te drukken. Zo probeer ik in het onderstaande gedicht het verlies van het geloof van mijn voorvaderen te bevatten.

DRIELUIK

Klanken herinneren aan mijn jeugd

waar engelen waakten

over mijn bestaan.

Maar nu weet ik beter.

Wat me rest

is alleen verder te gaan.

Als de tijd daar is

en hoop ontwaakt,

zal ik dan opstaan?

Er zijn van die momenten in je leven dat je het even niet meer ziet zitten. Een kort gedicht kan je als een soort gebed daarvan bevrijden.

MAANDAGMORGEN

Druppels op de ramen,

nergens daglicht,

Maken alles zó gewoon

Dat vandaag te sterven

niks betekent

dan de was doen 

op maandagmorgen.

Met het ouder en wijzer worden vallen de romantische schellen van verliefdheid van je ogen. Het gevolg is verbazing en een glimlach.

VERVREEMDING

Eens schreef ik 

dat ze ogen had

zo bruin

als die van een ree.

En dan te weten

Ik heb nooit 

een ree

in haar ogen gekeken. 

30. AMERICA LATINA. LIEFDE IS ELKE DAG EEN GOEDE DAAD

West Side Story is de Amerikaanse versie van Shakespeare's Romeo en Julia. De Jets en de Sharks zijn twee rivaliserende jeugdbendes uit New York met elk een andere etnische achtergrond. Tony behoorde ooit tot de Jets, terwijl Maria de zus is van Sharks-leider Bernardo. Ondanks de rivaliteit tussen de twee bendes worden Tony en Maria verliefd op elkaar en beginnen ze aan een verboden romance.

Dat Sartre zich herkende in Sint Jan van het Kruis zoals Frans in zijn brief van 25 oktober schrijft, is mij niet bekend. Ik ben het niet tegengekomen, niet in geschriften over Sartre en ook niet in die over Jan van het Kruis. 

Dankzij Frans ben ik Jan van het Kruis gaan lezen. Hoewel geen dichter en geen mysticus had ik gek genoeg geen moeite om de gedichten met uitleg en teksten van deze Spaanse mysticus te lezen.  Het was tegelijk thuis komen en en toch anders. Zou dat door mijn katholieke opvoeding komen en mijn romantische instelling? 

Jan van het Kruis heeft mij op de gedachte gebracht dat liefde tegelijk kernwaarde en beginsel kan zijn voor mijn leven. Het klinkt gewichtiger dan ik het bedoel. Het komt er op neer dat alleen liefde het leven de moeite waard maakt. De rest is bijzaak. 

Dit is overigens gemakkelijker gezegd dan gedaan. Bij JvK kom je alle praktische problemen van de liefde tegen: de twijfel of je liefde beantwoord zal worden, de onzekerheid die soms zo maar ineens kan binnensluipen als een dief in de nacht, de extase als de liefde beantwoord wordt, het raadsel van de eenwording in liefde, de ander als object en subject van liefde, de overgave aan en van de geliefde. 

Tussen twee mensen of in gezinsverband is dit allemaal nog wel te doen, al gaat het ook daar met horten en stoten. Liefde is nu eenmaal geen sinecure. Het is niet voor niets het meest bezongen onderwerp in klassieke of populaire muziek, zijn er dikke boeken over geschreven en staan de damesbladen er wekelijks vol mee. Liefde is alom begeerd en tegelijk een mysterie.

Maar wat moet je met liefde aan in de maatschappij? Is dat niet iets voor watjes en doetjes? Toch niet, zo leerde ik van jongs af aan. Als goed katholiek moet je je naasten lief hebben. Dat betekende bij de verkenners dat je elke dag een goede daad moest doen. 

En was het vakbondswerk van mijn vader ook geen vorm van naastenliefde? Het was in ieder geval sociaal werk. Opkomen voor de rechten van de werknemers op loon, vakantiedagen, vakantiegeld, vrije dagen en ziekteverlof is voor de meeste werknemers van levensbelang. 

En als de katholieke grondslag voor dit alles wegvalt zoals bij mij het geval was, wat dan? Daar had ik nog geen helder antwoord op en dus doe ik voort alsof er niks aan de hand is zoals mijn werk bij CLAT. Het is de voortzetting van wat ik thuis geleerd heb en waar ik hoe dan ook in wilde geloven, of ik me nu wel of niet bekende tot de Roomse kerk. 

In de paar maanden dat ik een werkeloze afgestudeerde student was, probeerde ik het geestelijke gat over de verhouding tussen mens en maatschappij en de rol van de liefde op te vullen met het lezen van de Jonge Marx. Mijn belangstelling daarvoor was gewekt tijdens het college “Sociale Wijsbegeerte”. Daar werden klassieke katholieke ideeën over mens en samenleving besproken maar ook die van de Jonge Marx.

Ik wilde hem in zijn eigen taal lezen waardoor ik beter in zijn hoofd kon kruipen. Dat is, mag ik wel zeggen, een heksenkarwei. Het Duits van Marx is geen gewone mensentaal, het is Duits grondig en gecompliceerd en ook nog eens filosofisch. Je raakt gemakkelijk verdwaald in zijn lange zinnen met bijzinnen en vooral ook wat hij bedoeld kan hebben met dit of dat woord. Tussen 1850, de tijd waarin Marx zijn polemieken heeft geschreven, en 1970 zitten bovendien ruim honderd jaar. In zo een lange tijd verandert er veel in een taal. 

 

27. AMERICA LATINA. MODERNE EGYPTISCHE SLAAF

Fernando (rechts) was een van de studenten die meewerkte aan het onderzoek in de armenwijk Meissen in Bogotá.  Deze foto (1971) is gemaakt tijdens ons bezoek aan Fernandoin het het dorpje Chocontá alwaar hij in het kader van zijn antropologie studie onderzoek deed naar leven en werken van de dorpsgemeenschap. In het hoog in het Andesgebergte gelegen dorpje gebruikten we in een plaatselijk restaurantje een eenvoudige maaltijd van soep met brood. Links Frans Rosier die met ons meereisde. 

Tussen zijn beslommeringen over het einde van zijn contract met den Haag en de vraag hoe het nu verder moet in zijn leven, krijg ik van hem soms adviezen over mijn leven en toekomst.

“We zitten beiden in hetzelfde schuitje, overladen met werk, met als gevolg dat vele dingen niet op tijd afkomen of dat men het een en ander moet afzeggen, wat dan gemakkelijk geïnterpreteerd wordt als gebrek aan belangstelling of verantwoordelijkheidsbesef. Al meer dan 25 jaar ben ik bezig mij te verzetten tegen de druk van de wereld om mij tot een machine of een robot om te vormen. Ik neem eigenlijk alleen maar tijd voor mijzelf om te slapen. Niemand betaalt een zestienurige werkdag en niemand snapt wat ik nu eigenlijk uitvoer. Vele bezoeken, niet de jouwe, maken mij nerveus omdat stapels werk te wachten liggen. Iedereen die beslag op mij legt schijnt te denken dat ik niets anders te doen heb dan te luisteren naar drama waarin weinig of niets aan kan doen….

Beste Piet, ik spoor je niet aan tot egoïsme als ik je aanraad om te trachten menselijk te leven ondanks je drukke bezigheden. Met enige uitzonderingen voor zeer goede vrienden moet je je huisgezin als een kleine oase behouden om de kracht te behouden om je in te zetten voor anderen. Mijn doktoren zeggen, ofschoon ik geen huisgezin heb, dat ieder normaal mens rondom zeven uur ’s avonds zijn privé leven begint. Dat is existentieel even noodzakelijk als ademhalen en eten. Maak je geen moderne Egyptische slaaf. Ik mag dat wel zijn, omdat het ergens mijn roeping is en ik geen gezin heb. Men mag mij ook onnodig vermoorden, maar jou niet. En in feite, is het resultaat van je arbeid wellicht beter als je enige tijd uittrekt voor je zelfverwerkelijking, welke onmogelijk abstract kan zijn in je inzet voor noden van miljoenen op afstand. Blijf optimistisch, al zie je geen resultaten. Al je doen is waardevol, al bouw je geen klokkentorens, ziekenhuizen of scholen. Ik hoop dat het geen zelfmisleiding is als ik je zeg dat ik op deze wijze praktisch heel mijn publieke leven verwerkelijk. Ik zaai soms iets verstandigs vaak wellicht dwaasheden, wie weet het, als de boer uit het Evangelie. Een gedeelte van het zaad viel in vruchtbare aarde, een gedeelte op rotsen, een gedeelte tussen doornen. Als iemand alleen maar successen wil zien frustreert hij zichzelf omdat hij geen notie heeft van de menselijke existentie. Dit soort lieden zal je wel bij bosjes omringen. Ondanks hun zogenaamd succes zijn ze massa gris of “das Man” in de terminologie van Heidegger. Je brieven zijn voor mij een een verkwikking. Hoewel je het misschien niet altijd met me eens bent, hoe zou je het kunnen en ik vraag je dat ook niet, weet ik of ervaar ik hoever we aan elkaar gelijk zijn. Jij een jongere editie van iemand die op het punt staat te verdwijnen.” (passages uit brief van Frans Rosier, 25 oktober 1973)

Frans legt verderop in de brief uit waarom ik geen brieven meer krijg van Fernando.

“Het is begrijpelijk dat Fernando je niet schrijft. Niet dat hij iets tegen je heeft. Integendeel, we hebben samen je artikels in het Spaans vertaald. Maar hij leeft in een enorme frustratie omdat hij geen perspectieven heeft voor de toekomst. Hij lijdt aan een soort psychische verlamming, wat je hem natuurlijk niet moet schrijven. In het leven van vele begaafde mensen komen momenten voor die St. Jan van het Kruis donkere nachten noemt. En in een donkere nacht schrijf je geen brieven. Merkwaardigerwijs zegt Sartre dat Sint Jan van het Kruis de enige auteur is die geheel in zijn denkwijze ligt, hoewel de een atheïst is en de ander heilige.” (idem 25 oktober 1973)

De brief gaat verder over de nog staats gaande beslommeringen als gevolg van het einde van zijn contract met Den Haag. Hij heeft weinig vertrouwen in een commissie van het ministerie die half november naar Colombia zal komen en bestaat uit hooggeleerde heren, “die waarschijnlijk alleen maar uitgaven weten op te tellen en af te trekken.”

Aan het eind van zijn brief kondigt hij zijn komst naar Nederland aan in verband met een medische keuring. Dit is de tweede keer dat hij sinds ik terug ben uit Colombia, naar Nederland komt. De eerste keer was in 1971 op doktersadvies. Hij kwam toen volledig uitgeput aan en is met een ambulance van Schiphol direct naar het ziekenhuis Dekkerswald in Groesbeek gebracht. Na een paar maanden is hij weer teruggegaan naar Colombia om zijn professoraat en werk te hervatten.

De reden van zijn komst nu is dat zijn contract met Den Haag stopt en hij geen idee heeft hoe het nu verder moet. Het liefst zou hij met zijn werk doorgaan in Colombia maar of dat financieel mogelijk is, is maar zeer de vraag. Hij schrijft dat hij uitgenodigd is om naar Amerika te komen, maar hij zou niet weten wat hij daar moet doen en “in Nederland ben ik ook welkom, maar wat ik daar moet doen is mij evenmin duidelijk.” 

Dat laatste begrijp ik goed. Sinds ik terug ben uit Colombia heb ik het idee dat Nederland zo goed als af. Natuurlijk, er moeten hier en daar nog details worden bijgewerkt maar het grote geheel is gedaan. Dijken, rivieren en wegen, boerderijen en hun land, steden en dorpen liggen er verzorgd bij. Niemand hoeft te leven in armoede. Daarentegen is er in de rest van de wereld nog veel te doen.

34. TERUG NAAR NIJMEGEN. ROMEO EN JULIA

 

Liefde wordt op duizend en een manieren uitgebeeld. Hierboven Matthew Ball and Lauren Cuthbertson in Romeo and Juliet van de Royal Opera op muziek van de Russsische componist Prokofiev.  Photograph: Tristram Kenton/Guardian

Jan van het Kruis lezen is vanwege zijn symboliek niet gemakkelijk, zijn lessen in liefde moeilijk. Liefde is bij Jan van het Kruis alles behalve oppervlakkig. Geen feel-good-lovestory die na wederzijdse misverstanden eindigt met het ik hou van je, de bijbehorende ring, de trouwdag van je leven en ze leefden nog lang en gelukkig.  

Bij Sint Jan is liefde geestelijk opgaan in de ander. In een van zijn toelichtingen werkt hij het idee uit dat je als minnaar zo helder en doorzichtig als glas moet worden zodat de ander, in zijn geval God er in volle glorie dwars doorheen kan schijnen.

Zo een staat van liefde bereiken is geen peulenschilletje. Het zal weinig mensen gegeven zijn om zover te komen. Aardse liefde loopt vast in dagelijkse beslommeringen en routine. Als het feest van de lichamelijke vereniging, de seks voorbij is dan blijft er bij veel mensen weinig meer over. Vandaar ook de verwarring tussen liefde en seks.

Bij Sint Jan zitten we in een heel ander verhaal. Daarin is geen sprake van lichamelijke liefde. Het draait om ziel en geest en dat maakt het nog een stuk moeilijker. Hoe je geest te verenigingen met God? Dat is het mysterie van het geloof waar geen algemeen geordend, overzichtelijk en rationeel antwoord op mogelijk is. Je gelooft of je gelooft niet.

Sint Jan twijfelt niet. Als rechtgeaard Spanjaard beleeft hij zijn geestelijke liefde voor God met passie en hartstocht en dus ook met hetzelfde lijden als de afgewezen minnaar in een liefdesdrama. Wie gepassioneerd -op het ziekelijke af- liefheeft, is bang afgewezen te worden. Hij of zij leeft in de voortdurende angst zijn geliefde te verliezen. Hij of zij heeft het gevoel zonder de geliefde niet volledig meer te zijn.

Liefde verwondt de ziel waardoor je de pijn van de liefde steeds opnieuw voelt, een pijn die groter wordt bij verlies van de geliefde. Het gedicht “Een Herdersknaap” ofwel “Lofzang van goddelijke inspiratie op Christus en de ziel (1582 -1584) begint met een verwoording van deze liefdespijn.

Een herdersknaap, alleen en ongelukkig
- niets was hem wel en niets kon hem bekoren -
was bij zijn herderin met zijn gedachten
en met zijn hart, gepijnigd door de liefde.

Hij treurde niet, omdat de liefde hem kwelde,
het hinderde hem ook niet dat hij pijn had,
al was hij dan ook diep gewond van harte, -
maar treuren deed hij, daar hij werd vergeten.

Niet de pijn van de liefde is het ergst maar het vergeten worden. Het niet meer gezien worden door de geliefde dat is het allerergste wat een geliefde kan overkomen. Op zo een moment hou je geestelijk op te bestaan. Je bent er niet meer. Wie verlaten wordt door zijn geliefde gaat dood. 

Wie vindt dat Jan van het Kruis overdrijft, moet er de wereldlitteratuur erbij pakken. Het stikt in alle culturen en volkeren van de verhalen, gedichten en liederen waarin de geliefde sterft of wenst te sterven zodra de ander hem of haar geestelijk of lichamelijk verlaten heeft.

De beroemdste liefdestragedie in de wereld is het verhaal van de ongelukkige liefde van Romeo en Julia van Shakespeare. Een verhaal over liefde dat de mensen tot op de dag van vandaag in duizend en meer vormen beroert en bezighoudt. De liefde blijkt bestand tegen de tijd. 

Liefde is net als de dood tijdloos. In het verhaal van Shakespeare en alle daarop volgende verhalen en gedichten overwint liefde de dood of ze wordt tijdloos door eeuwig in de dood te stollen. Dat is wat ook gebeurt in de vijfde en laatste laatste strofe van “Een Herdersknaap”.

Na lange, lange tijd is hij gestegen
hoog op een boom, oop’nend zijn schone armen,
an daaraan hangend is hij doodgebleven,
zijn borst ten einde gepijnigd door de liefde.