Posts tonen met het label de goede wilde. Alle posts tonen
Posts tonen met het label de goede wilde. Alle posts tonen

vrijdag 1 maart 2024

31. AMERICA LATINA. DE GOEDE WILDE

J.J.Rousseau schreef over "de Goede Wilde" in het hierboven afgebeelde boek dat in 1755 in Amsterdam is verschenen met als titel 'Verhandeling over de oorsprong en fundamenten van de ongelijkheid onder mensen.'

 

Uiteindelijk lukt het me een rode draad te vinden. Dat is bevrijdend en teleurstellend tegelijk. Bevrijdend omdat ik de kern van het mensbeeld van Marx meen te hebben gevonden. Teleurstellend omdat zijn mensbeeld niet echt nieuw is maar slechts aangepast aan een "materialistische" visie op de werkelijkheid die daarmee meteen ook wetenschappelijk zou zijn. Ik zal jullie de details besparen en me beperken tot de hoofdzaak anders bezwijkt het verhaal aan teveel ballast.

Geen verrassing maar Marx ontdekt dat de egoïstische mens de oorzaak is van maatschappelijke ellende. Egoïsme is het begin van alle ellende waardoor de mensheid er niet aan toekomt samen te leven in een gemeenschap van vrijheid, gelijkheid en broederschap, de drie beginselen van de Franse revolutie die in de tijd van Marx nog nazindert.

De tragiek is volgens Marx dat de staat de verdediger is van de burgerlijke maatschappij met als spil het egoïsme . Burger- en mensenrechten zoals geformuleerd door de Verlichtingsdenker Rousseau overstijgen dat egoïsme niet, integendeel ze geven dat egoïsme een blijvende plek in samenleving, maatschappij en staat.

“Geen van de zogenaamde mensenrechten gaat verder dan de egoïstische mens, voorbij de mens als lid van de burgerlijke maatschappij, dit is een individu dat op zichzelf is, met zijn privébelang en zijn privé-willekeur, een van de gemeenschap gescheiden individu. Deze rechten zijn ver verwijderd van de opvatting dat de mens zelf in zijn soort een sociaal wezen is, ze verschijnen als een maatschappelijk raamwerk dat buiten het individu staat ter beperking van zijn oorspronkelijke vrijheid. De enige band die de mensen bij elkaar houdt is hun natuurlijke noodzaak, behoefte en privébelang, het behoud van hun bezit en hun egoïstische persoon. (blz. 194 in Karl Marx Die Früschriften, herausgegeben von Siegfried Landshut, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 1971)

De mensenrechten heffen de scheiding tussen individu, gemeenschap en staat niet op.  De staat is een “Not- und Verstandesstaat” zoals Hegel vaststelt. Het is een staat die doet denken aan een verstandshuwelijk. Er komt geen liefde bij kijken. Zo is het ook met de samenleving en de staat gesteld. Niet liefde en solidariteit worden verondersteld, maar egoïstische belangen en wantrouwen. 

Daarmee legt Marx de vinger op de zwakke plek van de burgerlijke maatschappij en de staat. Marx wil het herstel van maatschappij en samenleving op basis van liefde en solidariteit, een herstel naar wat het oorspronkelijk geweest zou zijn. Hier stuiten we op de mythe van het paradijs. Een mythe die we ook aantreffen in het Christendom en staat voor het blijkbaar onuitroeibaar verlangen naar een volmaakte mens in een volmaakte samenleving. 

Vervolgens onderzoekt Marx op - volgens hem - wetenschappelijke wijze, d.w.z.  het historisch materialisme, wat de ontwikkeling van een dergelijke ideale maatschappij in de weg staat. Hij komt uit bij het kapitaal en het privé bezit, samengevat als het kapitalisme dat de grondslag is voor het egoïsme. Bij het verdwijnen daarvan komt als het ware vanzelf de originele staat van de mens, die van sociaal en solidair wezen in gemeenschap, tot stand. 

Volgens het historisch materialisme zou dat kapitalisme vanwege zijn interne tegenstelling tussen kapitaal en arbeid min of meer als vanzelf verdwijnen. Marx ontdekt hier de tot dan onderbelichte rol van arbeid voor het voortbestaan van mens en gemeenschap. Hij is daarmee de grondlegger van een materialistische sociale leer.

Hoewel het kapitalisme aan zijn eigen tegenstellingen ten onder zal gaan, kan het geen kwaad om die ondergang een handje te helpen. Volgens Marx is het communisme georganiseerd in een communistische arbeiderspartij het ideale instrument om de grafdrager van het kapitalisme te worden en meteen ook de spil voor de opbouw van de nieuwe solidaire gemeenschap. De staat als toezichthouder op mensen en burgerrechten wordt dan overbodig.

Arbeiders zijn de "natuurlijke" leden van de communistische partij omdat zij als slachtoffers van het kapitaal, de zogeheten "verworpenen der aarde", het beste zijn toegerust om die nieuwe maatschappij op te bouwen. De arbeiders als klasse (d.i.een groep op basis van een gemeenschappelijk belang) is uiteindelijk de redder van mensheid en samenleving. Zij zijn de broeders of kameraden die de nieuwe vrije en gelijke gemeenschap zullen opbouwen.

Marx vertaalt aldus het idee van “de edele wilde” (bon sauvage) van de Verlichtingsfilosoof Rousseau naar de arbeidersklasse. Volgens Rousseau is de mens van nature goed. Alleen door ervaringen in de maatschappij wordt hij gecorrumpeerd. Welnu, bevrijd de arbeiders van het kapitaal en het privé bezit en zij zullen niet langer gecorrumpeerd zijn maar als vanzelf het goede in de wereld terugbrengen. 

Een mooie gedachte maar een die niet strookt met de praktijk waarin goed en kwaad door elkaar lopen, egoïsme bestaat naast altruïsme, solidariteit naast onderdrukking, liefde naast haat, uitbuiting naast generositeit. De mens is een gecompliceerder wezen dan Marx ons wil doen geloven. De geschiedenis van de Franse revolutie levert op dat punt overtuigend bewijs.


maandag 23 mei 2016

BEFORE THEY PASS AWAY

De voorkant van het boek, een uitgave van teNeues, november 2013.
Het boek weegt ruim 5 en een halve kilo. (63x396x317 mm).
Op de foto een Maasai uit Tanzania (blz.394) 

Het hierboven afgebeelde indrukwekkende fotoboek (424 pagina’s) heb ik gekregen voor mijn verjaardag. Het staat vol met prachtige foto’s van volkeren die dreigen uit te sterven. Fotograaf Jimmy Nelson legt hun kleding en natuurlijke omgeving fotografisch vast met oog voor detail voordat het te laat is. Het is dus eigenlijk een tragisch boek want je weet dat de afgebeelde volkeren het uiteindelijk zullen moeten afleggen tegen de moderne wereld. Dat is de tragiek van de vooruitgang die blijkbaar niet is te stoppen.

De foto’s zijn zorgvuldig gemaakt en met veel gevoel voor de waardigheid van de poserende mensen en hun omgeving waar ze al honderden jaren in overleven. Je zou het een ode kunnen noemen aan deze mensen die weliswaar niet tot de moderne wereld behoren maar die net zo goed de menselijke waardigheid hebben als wij  van de moderniteit en de vooruitgang zijn. Je kunt je zelfs afvragen of ze niet waardiger en menselijker zijn dan wij in ons comfortabele en vaak gemakzuchtige bestaan. 

Papua New Guinea, blz.60/61

Door de wijze van fotograferen van Nelson krijgen we als het ware een beeld van de laatste “goede wilden”, de nog niet door de maatschappij verdorven (Rousseau) of vervreemde (Marx) mens. Een romantisch idee dat leefde bij de eerste ontdekkingsreizigers en negentiende eeuwse filosofen. Het idee van de onbedorven mens gaat terug naar de Bijbelse mythe over het aardse paradijs waar de eerste mensen vrij en zonder zonden leefden. In tegenstelling tot wat de Christelijke Kerk predikt dat met de zondeval een einde zou zijn gekomen aan het paradijs, meenden zij dat het paradijs nog wel degelijk bestond.

In werkelijkheid heeft de goede en onbedorven wilde natuurlijk nooit bestaan. Als fotograaf Jimmy Nelson een tijdje zou hebben opgetrokken met de verdwijnende stammen dan zou hij met heel andere foto’s zijn thuis gekomen. Nu zijn het voornamelijk ceremoniële foto’s die hij gemaakt heeft, foto’s waarin de mensen zich van hun mooiste en beste kant laten zien zoals wij dat doen op bijvoorbeeld trouwfoto’s. In werkelijkheid is het leven van deze mensen in stam of groepsverband een harde strijd om het bestaan met veel onzekerheden, conflicten, ziekten en soms honger. Bij enkele foto's, zoals die waar een groepje poseert met geweren of  pijl en boog of waar ze vis slachten op het ijs, kun je je goed voorstellen dat hun leven niet benijdenswaardig is.

Ethiopia, blz.341


Ondertussen is het idee van de onbedorven en vrije mens nog steeds niet verdwenen en ik denk ook niet dat het met het verdwijnen van deze stammen zal uitsterven. We hebben als mensen nu eenmaal een houvast nodig in ons leven, wat de wetenschap ons ook leert. Het idee dat de mens ooit onbedorven en vrij is geweest, is te mooi om los te laten en het is ook meteen een fascinerend idee om naar toe te werken. Die stammen mogen dan verdwijnen, de gedachte blijft bestaan dat wij mensen ooit weer vrij van zorgen zullen zijn, onbedorven levend zoals Marx al beweerde, ’s morgens vissen, ’s middags jagen en ’s avonds TV kijken.