MEXICO: VAN BOERENDORP NAAR MAGISCH DORP

Plattegrond van het "park van de Zalm" in San Miguel Regla. Linksonder het grote meer met bootjes en kabelbanen. Rechts het meer voor het kweken van zalm. In de rode cirkel zijn restaurants. Links de zwembaden voor kinderen en ouderen. Daarnaast zijn er nog allerlei kleinere attracties. Entreegeld is ongeveer € 5,- per persoon.

Wat moet een dorpje in de bergen van Mexico doen opdat zijn ongeveer 70 boerengezinnen en nog wat kleine ondernemers het beter krijgen? De landbouw is kleinschalig en als bedrijfsvoering onrendabel. 

Het ontbreekt aan landbouwkennis, geld en kredieten en middelen om de landbouw winstgevender te maken. De stukjes grond zijn goed om er wat voor eigen gebruik op te bouwen (maïs en bonen) maar voor een beter inkomen moet je weg uit het dorp, naar de grootstad of verder weg naar bijvoorbeeld Noord Amerika.

Ik weet niet precies hoe lang geleden, misschien wel 20 jaar, kwam een overheidsdienst van de staat Hidalgo op het idee om in het dorp samen met andere nabij gelegen pitoreske dorpen een project ter bevordering van het toerisme te beginnen. 

Er zijn kleine muziekgroepjes die voor een kleine vergoeding verzoeknummers aan je tafel spelen. 

De omstandigheden waren er naar. De nabij gelegen hoofdstad Pachuca van de staat Hidalgo groeide als kool. De gedachte was dat de nieuwe inwoners in de weekeinden graag de bergen in zullen trekken om zich te ontspannen, frisse neus te te halen en rust te krijgen. 

De menukaart

Het dorpje beschikt over het voordeel dat er al een tot luxe hotel omgebouwde hacienda is, dat het in de bergen ligt met een stuwmeer dat niet meer gebruikt wordt door de elektriciteitsmaatschappij en dat de boerengemeenschap beschikt over een flink bos met twee grote natuurlijke meren.

Jonge - smachtende - liefde in het park.

De dorpsraad stemt in met het idee van het ministerie voor toerisme dat het bos met de meren een park voor toeristen wordt. Vanaf dat moment wordt met hulp van overheidsinstanties het dorp onder de naam “Magisch Dorp” (Pueblo Magico) omgesmeed tot een toeristisch trekpleister met het park als centrum voor recreatie.

Bij Don Gustavo kun je een paard huren voor een rit door het bos.

In het park komen allerlei activiteiten waarbij zoveel mogelijk gebruik wordt gemaakt van de aanwezige natuurlijke mogelijkheden. In een van de meren wordt een kweekvijver voor zalm aangelegd. Er komen in cirkelvorm gebouwde restaurants die gerechten met vers gevangen zalm aanbieden, er komen bootjes op te meren, boven de meren een kabelbaan, er worden paarden verhuurd en motoren op 4 wielen, er komen zwembaden, een kinderbad met gezellige winkeltjes enz. enz.

Het kinderbad is nog weinig bezocht. Het water is nog te koud.

De kleine boeren bouwen her en der op hun land kleine hotelletjes voor de bezoekers van het park. Kortom, het park wordt een centrum voor werk en inkomen voor de plaatselijke bevolking. Met de groei van de nabijgelegen hoofdstad Pachuca komt het toerisme op gang. San Miguel verandert langzaam maar zeker van een boerendorp in een toeristen dorp. De toekomst zal leren of dit een duurzame ontwikkeling is.

Een van de gezellige winkeltjes bij het zwembad waar je ook wat kunt drinken.

63. MEXICAANSE VERTELLINGEN. HET VISIOEN VAN DAVID

Nog altijd rijst de zonnepiramide majestueus en ongenaakbaar op boven de toeristen.

Frida laat zich niet kennen. Zo is haar aard. Ze zet de tocht naar de top van de zonnepiramide voort. Ze roept Trotski haar te volgen. Die laat zich dat geen twee keer zeggen. Haar soepel bewegende achterwerk is voor hem een extra aanmoediging. De revolutionair met het ijzeren brilletje smelt voor haar als was.

Maar moeder natuur laat zich niet tot alles dwingen. Zijn leeftijd begint bij de beklimming een danige rol te spelen. Langzaam gaat de klim zijn krachten te boven. Het dringt tot hem door dat hij het altaar van de liefde boven op de zonnepiramide wel kan vergeten.

Frida klimt gestaag verder, niet gehinderd door pijn of vermoeidheid. Ze kijkt om en ziet dat Trotski het opgeeft. Dat geeft haar een dubbel gevoel, een gevoel van triomf en van teleurstelling. 

Ze is sterker dan hij, maar de amoureuze afgang is een teleurstelling. Ze mist nu de revolutionaire liefdesdaad waarmee ze geschiedenis zou schrijven. Het zou haar faam als vrije en revolutionaire vrouw bevestigen en wie weet zou ze ook nog een kind van de revolutie gebaard hebben.

Ondertussen volgt David aan de voet van de piramide samen met Trotski’s vrouw nauwlettend de klim van Frida. Ze wordt alsmaar kleiner en kleiner totdat ze boven staat als een frêle poppetje onder de snel door de strak blauwe lucht zeilende wolken.

Hij knippert met zijn ogen. Ziet hij dat nu goed? Stijgt Frida met geheven armen op naar de wolken? Wordt ze ten hemel geheven door de oude Azteekse goden? Tegelijkertijd ziet hij rode en witte rozen van de trappen van de piramide naar beneden rollen. 

Hij kan zijn ogen niet geloven en blijft maar kijken. Gebeurt dit echt of heeft hij een visioen van wat er met Frida in de toekomst zal gebeuren? Hij kijkt voor de zekerheid naar de vrouw van Trotski maar die staat er nuchter bij. 

Frida begint aan de afdaling zich van geen ten hemel opneming bewust. Ze is teleurgesteld maar dat laat ze niet zien.Ze lacht en doet alsof het allemaal een grap is geweest, een brutale en vrijmoedige grap dat wel.

Trotski is er mismoedig van geworden. Alsof er niet al genoeg grappen met hem zijn uitgehaald. Het is niet niks om van een gevierd legerleider van het Rode leger een balling te worden in een vreemd land als Mexico die ook nog eens voor zijn leven moet vrezen. Verslagen begint hij aan de terugtocht.

Het dringt nu pas tot Frida door dat ze te ver is gegaan. Ze zoekt een weg om het goed te maken. Ze kijkt met grote ogen naar David. Die staat nog te bekomen van verbazing over wat hij net heeft gezien.

Zij ziet zijn verbazing en vraagt hem wat er aan de hand is. Hij knikt afwezig en speurt schielijk naar de rode en witte rozen die hij toch duidelijk van de trappen heeft zien rollen. Ze zijn er niet meer, niks te zien. Hij schudt het visoen van zich af en vraagt haar of hij iets kan doen.

Frida knikt. Ze wil het gezelschap opbeuren. Heeft hij een idee? David denkt even na en zegt haar dat het een ruim uur rijden is naar San Miguel Regla, waar Diego nog steeds met zijn lief Julia is. In het dorp is een tot hotel omgebouwde hacienda. Misschien is het iets om daar naar toe te gaan?

54. MEXICAANSE VERTELLINGEN. TOERISME

Huasca gelegen in de staat Hidalgo, niet ver van San Miguel. Ingekleurde zwart-wit foto van petrus. 1976.

 

Dan schakelt zijn vader als om het verdriet en de tragiek achter zich te laten, over naar een ander verhaal. Er is onlangs een belangrijke vrouw van het ministerie van toerisme op bezoek geweest in het dorp. Ze is begonnen bij de burgemeester waar hij als afgevaardigde van de ejido bij aanwezig was. 

Ze vertelde over een plan om in hun streek het toerisme te gaan bevorderen. Pachuca zal uitgroeien tot een miljoenenstad zo wordt voorspeld. De bewoners zullen in de weekeinden zich buiten de stad in de nabije omgeving willen ontspannen. Volgens deskundigen lenen de dorpen hier in de bergen zich daarvoor prima. 

Het idee is om van het grote meer bij de hacienda tezamen met het omliggende bos een recreatiepark te maken dat beheerd wordt door de leden van de ejido. Ideeën over de aanpak en de benodigde investeringen door het ministerie zijn al ver gevorderd.

Een gedeelte van het meer kan samen met de beek gebruikt worden voor een zalmkwekerij. De zalm kan ter plekke worden klaar gemaakt en gegeten in restaurants die aan de oever van het meer gebouwd worden. Het meer is geschikt om er met kleine bootjes en kano’s op te varen.

In het midden van het bos komt een kiosk te staan met daar omheen kleine winkels waar je eten, drinken, souvenirs en zwembenodigdheden kunt kopen. Er komt een groot zwembad met zonneweiden. Wanneer het project eenmaal loopt kunnen er nog altijd nieuwe attracties bijgebouwd worden.

Een deel van de toeristen zal willen overnachten. Het zou daarom goed zijn als het dorp daarin kan voorzien. Het is de bedoeling dat de boeren zelf hotelletjes, B&B's enz. bouwen zodat de opbrengsten bij henzelf terecht komen. Het park zal daarentegen door de ejido beheerd worden.

Ramon vertelt dat hij daarna meteen alle leden van de ejido bij elkaar heeft geroepen om over de plannen te praten. Dat was niet gemakkelijk. Net als hijzelf, wantrouwen de boeren de plannen van de regering. Er zijn al zo vaak beloftes gedaan en er is nooit iets van terecht gekomen. Waarom zou dat nu ineens anders zijn? 

Ze willen boter bij de vis. Het ministerie moet niet alleen met plannen maar ook met geld komen en dan is de vraag in welke vorm komt dat geld. Worden het leningen waar ze vervolgens jaren, zo niet generaties lang over zullen doen om die terug te betalen? Of zijn er nog andere mogelijkheden voor het verstrekken van geld? Niemand die het weet.

De meesten denken ondanks alles dat het een bruikbaar plan. Op die manier kunnen het meer en het bos eindelijk ook wat geld opbrengen voor het dorp. Maar ze willen wel eerst weten wat precies de financiële plannen zijn van het ministerie en welke toeristische voorzieningen zij op het oog hebben. Het besluit is om af te wachten waar het ministerie precies mee komt en dan verder te praten.

MEXICAANSE VERTELLINGEN 53. ZWERFKAT

Pulqueria. Sommigen beginnen al vroeg op de dag. (ingekleurde zwart-wit foto, Mexico 1976)

 Het wordt snel donker, een diepe duisternis die hij kent van zijn jeugd. In de stad wordt het nooit zo donker als in het dorp. Daar is altijd licht en zijn er geluiden. Hoe helderder en warmer de nacht, hoe meer geluiden, soms dichtbij soms ver weg maar het is er altijd.

In het dorp komt met de duisternis ook de stilte. Behalve de natuur, die scharrelt door. Een vogel die over het dak loopt. De honden die gebroederlijk naast elkaar slapen en dan ineens beginnen te snuiven. Soms hoor je het gepiep van een dier in doodsnood.  Misschien heeft een van de katten een muis gevangen of wat anders. De nacht brengt leven en dood.

Diego ziet bij de invallende duisternis dat zijn vader oud begint te worden. Drukken er meer lasten dan vroeger op hem, lasten die hem ouder maken? Doña Maria heeft hem bijgepraat over Rosa. Ze weigert naar huis te komen. Ze schaamt zich voor haar lot. Maar, zo zegt zijn moeder, je kunt je niet schamen voor je lot. Ja, ze is er met de verkeerde jongen vandoor gegaan, maar dat gebeurt vaker zelfs bij vrouwen die ouder zijn dan Rosa. Met vijftien jaar heb je nog maar weinig ervaring met mensen.

Nu is zijn eens zo mooie en veel belovende zus, ze was slim en leergierig, in een zwerfkat veranderd. Ze slaapt her en der en leeft van karweitjes voorde dorpelingen. Die kennen haar lot maar al te goed. De meesten hebben medelijden, vooral vrouwen. Zij weten vaak uit eigen ervaring of van horen zeggen wat het betekent om een man te hebben die drinkt, slaat en je uiteindelijk in de steek laat. Het is een ongeluk dat bijna elk gezin kan overkomen, zeker als er tegenslagen zijn.

Tegenslagen heeft iedereen wel eens, de kunst is om ze op te vangen. Maar soms wordt het een man teveel en dan is er de ontsnappingsroute van de drank. Het verhaal is altijd hetzelfde. In het begin blijft hij wat langer in de pulqueria hangen. Na verloop van tijd wordt het elke avond laat. De vrouw weet dan hoe laat het is. Ze kan proberen hem uit de kroeg te halen maar dat kan de boel erger maken. Een vrouw die je komt halen is vernederend en dus wacht haar misschien een pak slaag.

Raymundo vertelt Diego dat hij Rosa wel eens ziet. Als het kan, probeert hij met haar te praten maar dat lukt nooit. Ze ontwijkt hem, ze loopt langs hem heen alsof hij lucht is. Of ze draait zich om en loopt weg. Hoe hij ook zijn best doet, hij krijgt haar niet te spreken. Don Ramon zucht diep. “Dat doet pijn, pijn die nooit went," zo vertrouwt hij Diego toe.

Het tragische daarbij is dat ze niets wil weten van haar zoon Adam. Ze zouden een steun voor elkaar kunnen zijn. Adam gaat intussen naar school. Hij helpt doña Maria in het huishouden en gaat mee  om te helpen op het land. Hij voert de varkens. Hij zorgt voor eten en drinken voor de katten en de honden. Hij helpt doña Maria met eieren zoeken die de loslopende kippen her en der leggen. Adam weet niets van zijn afkomst, dat hij de zoon is van een van hun dochters en dus een kleinzoon die bij zijn opa en oma woont.

Ze laten hem voorlopig in onwetendheid omdat ze eenvoudigweg niet de moed hebben het hem te verleen en ook geen idee hebben wat de gevolgen ervan zijn. Kan zo een jongen aanvaarden dat zijn moeder als een zwerfkat door het dorp sluipt? 

Don Ramon denkt erover om Adam naar Mexico-stad te sturen, weg uit het dorp waar hij zijn moeder tegen het lijf kan lopen en waar iedereen zijn verhaal kent. De kans dat het een keer uitkomt, wordt met het ouder worden van Adam steeds groter. Hij wil de mogelijke ellende die daarop volgt zijn kleinzoon en zijn dochter besparen.

MEXICAANSE VERTELLINGEN 52. AMERIKA

'Wetbacks' of in het Spaans 'Mojados' herken je bijna altijd aan hun zelfverzekerde houding en de pick-up die ze gekocht hebben met het inde VS verdiende geld. (foto: petrus)

Diego vraagt hoe het gaat met de ejido. “Niks nieuws behalve dat er altijd te weinig geld is. Het is moeilijk om het land te bevloeien zonder extra leidingen maar het interesseert ze niet. Als het niet genoeg regent, dan is dat maar zo. Zo denken ze erover,” aldus don Ramon.

Diego weet maar al te goed dat plannen maken niet de sterkste kant is van de dorpelingen. Ze zijn geneigd om af te wachten waar het commissariaat mee komt en dat is meestal niet veel. En als een van hen toch iets bedenkt dan beginnen anderen bezwaren te maken, zeker als het geld kost. Ze vinden dat ze niks kunnen missen, ook niet als het om verbeteringen gaat.  

Ze leggen zich liever neer bij het lot. Hun ervaring is nu eenmaal dat je daar toch niet aan kunt ontsnappen. Plannen lopen dood of het nu om een huis gaat of om land. Dat is de les die ze al generaties lang krijgen. Waarom al die moeite doen? Een revolutie verandert daar niks aan, zo bedenkt Diego.

"Er wordt dus niks gedaan met het bos en het meer," vraagt Diego? "Nee, helemaal niks," antwoordt zijn vader. "Het is nog een geluk dat de hacienda gasten heeft die af en toe geld uitgeven in het dorp."

Het hotel geeft gelukkig werk aan enkele dorpelingen, mannen en vrouwen. Anderen uit het dorp verhuren hun paarden aan gasten om er een ritje mee te maken rond het hotel of een eindje de bergen in te rijden. Zonder het hotel zou het dorp armer zijn. 

Een geluk is dat er nog mannen zijn die net als zijn broer Lorenzo die het aan durven om naar Amerika te vertrekken om er te werken. Hoeveel mannen het zijn weet niemand maar er zijn heel wat gezinnen in het dorp die maandelijks dollars uit Amerika ophalen bij het kantoor van Western Union, gestuurd door hun zonen of mannen. 

Amerika helpt het dorp te overleven als de oogsten slecht zijn. Diego vraagt zijn vader of Lorenzo ook regelmatig geld stuurt naar zijn vrouw? Hij denkt van wel. Zijn vrouw helpt doña Maria af en toe met boodschappen. Dat zal met geld van Lorenzo zijn. 

Diego gaat in gedachten naar zijn jongere broer die al een paar jaar in Texas is. Hij is daar al langer dan hij van plan was. Toen leek hem een jaar genoeg om het geld bij elkaar te krijgen verdienen voor een groter huis. Dat zijn al twee jaar geworden en Diego denkt dat het er nog wel meer worden. Zo gemakkelijk krijg je het geld voor een huis niet bij elkaar.

Misschien moet hij hem eens bezoeken in Amerika of met semana santa naar San Miguel komen, want dan komt ook Lorenzo naar huis. Met de paasweek komen ze allemaal uit Amerika op vakantie naar huis, naar hun vrouw of hun ouders. Diego wil van hemzelf horen hoe hij maakt en wat zijn plannen zijn, zo die er zijn. 

Diego weet dat er mannen zijn die in Amerika aan een tweede gezin beginnen. Een jaar alleen zijn is natuurlijk ook niet niks. Dat begrijpt Diego ook wel maar een tweede gezin is een hele verantwoordelijkheid en niet in de laatste plaats, het kost geld. 

Dan blijft er minder over om te sparen of om naar huis te sturen. Amerika wordt dan een val waar je niet zomaar meer uitkomt. Vrouw en kinderen hier in het dorp blijven verweesd achter. "Je hoort hier en daar van gezinnen die onder die gedachte gebukt gaan," zegt zijn vader zuchtend.  

Sommige vrouwen zien hun man dan ook liever niet gaan. Liever armoede dan in eenzaamheid met kinderen. Maar je houdt ze ook niet tegen als ze hun zinnen er op gezet hebben. Alleen werk kan hun tegenhouden en dat is er te weinig. Diego hoopt maar dat zijn broer niet in de val van een tweede gezin in Amerika trapt. Dat zou voor de hele familie een ramp zijn.  

34. MEXICAANSE VERTELLINGEN. DE MUUR

 

Een moeder met haar twee zonen zaait bonen in. (foto: petrus nelissen 1976)

Het zint de boeren van San Miguel helemaal niet dat de nieuwe eigenaren van de hacienda, die er een hotel voor toeristen uit de hoofdstad van hebben gemaakt, het meer met het omringende bos als hun eigendom beschouwen. Nu ze er een twee meter hoge en een halve meter dikke muur omheen hebben laten zetten, ergeren de dorpeling zich nog meer aan dit onrecht want dat is het. Ze spotten met de revolutie die zoveel mensenlevens heeft gekost. Al het land van de hacienda zou immers het dorp ten goede komen.

Er is al verschillende malen een delegatie van het dorp bij de burgemeester geweest, maar die zegt dat hij niks kan doen. Het zit er dik in dat hij zijn positie niet in de waagschaal wil stellen voor een paar boeren ergens achteraf.  

Daarop zijn ze naar de gouverneur in Pachuca getrokken. Ook dat haalt niks uit. Die verklaart zich om dezelfde reden als de burgemeester onbevoegd in de zaak. Ze moeten bij het ministerie van landbouw zijn.

Daar lukt het hen zowaar een afspraak te maken met de ambtenaar van dienst. Die haalt er dikke dossiers bij en belooft de zaak ten gronde te bestuderen. Zodra hij meer weet zal hij de boeren informeren. Tot nu toe hebben ze geen bericht ontvangen. De revolutie lijkt op dood spoor te zijn geraakt in de catacomben van de bureaucratie.

Het is het bekende verhaal. Politici komen naar hun dorp als ze hun stemmen nodig hebben. Dan krijgen ze pulque, tequila, kip en worst. Als de geachte afgevaardigde eenmaal gekozen is, dan zien ze hem nooit meer terug. Pas bij de volgende verkiezingen laat hij zich weer zien en dan begint het verhaal weer van voren af aan. Verkiezingen zijn een terugkerend ritueel waarbij altijd de gevestigde revolutionaire partij aan de macht komt. Dat is het lot van San Miguel en het vaderland.

Nu zijn boeren geduldig. Dat heeft de natuur ze geleerd. Regen en zonneschijn komen nu eenmaal niet op commando. Soms regent het weken lang niet, zo lang dat de beken uit de bergen onooglijke straaltjes water worden. Dan zit er niks anders op dan te wachten tot de weergoden of welke goden hen gunstig gezind zijn. 

Maar op een dag raakt hun geduld met de muur op. De muur is geen natuurverschijnsel. Die is met mensenhanden gemaakt en kan dus ook met mensenhanden worden afgebroken. Ze besluiten de muur te slopen ondanks hun huiver voor de autoriteiten. Ze rapen de moed die her en der verspreid in het dorp nog rest bijeen en maken een heimelijk sloopplan.

Op het afgesproken uur van de afgesproken nacht sluipen ze als een groep kwajongens naar het noordelijk deel van de muur, het deel dat het verste weg ligt van de gebouwen en beginnen met de sloop. Dat valt tegen. De sloop gaat moeizamer dan ze gedacht hadden. Met veel moeite en zonder onderbreking, niemand van het hotel laat zich zien, hebben ze tegen de ochtend een gat van ongeveer 80 meter lang gemaakt.

Bij het aanschouwen van de ruïnes in het zonlicht voelen ze zich  trots dat ze het gedurfd hebben. Tegelijk slaat de schrik hen om het hart. Ze moeten er niet aan denken dat ze opgepakt worden door politie of wie weet het leger. Wat zal er dan van hun terecht komen?

Hun trots wint het van de angst. Ze besluiten om de overwinning op de muur en hun angst te vieren met een feestmaal. Ze beginnen met pulque. Daarna wordt de traditionele barbecue met de intussen geslachte geit klaar gemaakt. 

Met pulque bij de hand is het wachten tot het vlees gaar gesmoord is in de verhitte grond. Naarmate ze meer pulque drinken stijgt de moed hun naar het hoofd. Ze voelen zich helden van de revolutie, kleine helden want bang voor de autoriteiten blijven ze. 

Het feestje van de dapperen groeit uit tot een klein dorpsfeest. Politie of andere overheidsdienaren zijn in geen velden of wegen te zien. De actie is voorlopig geslaagd maar of die ook wat oplevert is de vraag. 

MEXICAANSE VERTELLINGEN 30. DE REVOLUTIE IS GEEN VETPOT

Voor sommige haciënda's is na een halve eeuw nog geen goede bestemming gevonden.

 

Sara werkt als dienstmeisje bij een bekende familie. Een oudere zus heeft haar aan de betrekking geholpen. Die werkt al langer als dienstmeisje. Als oudste was zij de eerste die uit huis ging en voor zichzelf zorgen. Dat was meteen een mond minder te voeden en dat scheelt in een huishouden met zeven kinderen. Een groot gezin onderhouden met een paar stukken grond waar je niet veel meer kunt zaaien dan bonen en mais, enkele stuks vee houden en af en toe hier of daar wat bijverdienen is zwaar.

Sara is gewend aan een sober en eenvoudig leven, min of meer hetzelfde leven als dat van Diego. Hij is ook in zo'n gezin opgegroeid totdat hij bijna per abuis revolutionair werd. Die revolutie heeft hem meer veranderd dan zijn dorp als is er daar ook wat veranderd, niet veel maar het zijn veranderingen.

Het was niet meteen vooruitgang toen de eigenaar van de haciënda in zijn dorp vluchtte. Die zag de bui hangen en wilde niet het risico lopen er met geweld uitgejaagd te worden of erger. De revolutie kent geen pardon voor de grootgrondbezitters behalve dan degenen die het met ze op een akkoord gooiden. Maar uiteindelijk moest je de boel toch wel opgeven want dankzij de revolutie zijn haciënda’s een aanklacht geworden tegen armoede. Ze moesten teruggegeven worden aan de gemeenschap dat wil zeggen aan de boeren in het dorp.

In de ogen van Diego zijn de grootgrondbezitters een soort landadel die nooit genoeg grond hadden. Meer grond betekende meer profijt en landarbeiders waren er altijd genoeg voorhanden. De meeste boeren in het dorp verhuurden zich noodgedwongen als landarbeiders om hun karige inkomsten aan te vullen. Daar heeft de revolutie een einde aan gemaakt maar of dat ook een verbetering was voor de dorpelingen, is nog maar de vraag. 

De gebouwen van de haciënda staan sindsdien leeg. Soms schuilen er mensen in, vluchtelingen van elders, op drift voor de revolutie. Ze hebben hun hele hebben en houden moeten achterlaten. Ze zijn bang voor de revolutie. Er zwerven roversbenden van voormalige soldaten, deserteurs vaak ook,  die geen pardon met je hebben. Ze laten je voor dood aan de kant van de weg of in het bos liggen. 

De dorpelingen houden een oogje in het zeil. Ze jagen de vluchtelingen niet meteen weg, dat zou onmenselijk zijn maar ze waken ervoor dat er geen brand uitbreekt of de boel wordt geruïneerd. Dat laten ze aan de tijd over maar ze hopen dat zij ooit de gebruik kunnen maken van de gebouwen. 

Ze durven de gebouwen niet op te eisen. Je weet maar nooit of niet een of andere gouverneur of andere hoog geplaatste politicus er zijn oog op heeft laten vallen.Nee, als ze iets geleerd hebben van de geschiedenis, dan is het om politici voor de voeten te lopen. Dat kan je zomaar de kop kosten.

Ze hebben we toestemming om de intussen braak liggende grond van de haciënda voor het dorp te gebruiken. Dat is tenminste iets. Iedereen heeft nu een beetje meer grond. In de praktijk betekent dat  iets meer bonen en mais voor het gezin. De revolutie is geen vetpot.