CUBA EN HET LINKSE GEBAAR

Bovenaan: ter verdediging van de democratie. Onderaan: Mexico, Spanje en Brazilië sturen een berichtje naar Trump: vragen om de territoriale integriteit van Cuba te respecteren.

Half April was er een bijeenkomst in Spanje van socialistische leiders uit de hele wereld onder de naam Global Progressive Mobilisation. Het woord socialisme is blijkbaar electoraal gedegradeerd zodat het meer en meer wordt vervangen door Progressief zoals in Nederland onlangs. In Vlaanderen opereren de socialisten dan weer liever onder de naam Vooruit. Valmingen zijn taalgevoelige voor woorden overgenomen uit den vreemde.

Op de agenda stonden o.a. de hervorming van de VN Veiligheidsraad, intussen een machteloos instrument geworden ter handhaving van de vrede in de wereld, en het belasten van miljardairs. Maar een opvallende punt was toch ook de solidariteit met Cuba.

Dat land wordt door president Trump met een olie blokkade economisch gewurgd al hoewel laatstelijk Trump een Russisch olieschip ongemoeid naar Cuba liet varen. Maar dat is natuurlijk maar een druppel op de gloeiende plaat.

Volgens de socialisten is er als gevolg van deze blokkade sprake van een humanitaire crisis. Het tragische van Cuba is dat deze humanitaire crisis al tientallen jaren aan de gang is zonder dat de socialisten van Spanje en andere landen als Mexico en Brazilië erin geslaagd zijn om ook maar en titel of jota te veranderen aan die crisis die het gevolg is van de communistische dictatuur van de familie Castro cum suis.

Toen ik het eiland in 2008 (50 jaar na de communistische staatsgreep van commandante Fidel Castro)  bezocht was er al sprake van een ernstige crisis. Er was weliswaar geen hongersnood, maar de armoede was schrijnend. Vergeleken met de Dominicaanse Republiek, om maar niet te spreken van andere Caraïbische eilanden waaronder ook Curacao en Aruba, is Cuba een onderontwikkeld en bijna achterlijk eiland.

Schoolklas van kinderen met een beperking in Havana (2008). Er mag dan gebrek aan van alles zijn, de rode das van de revolutie blijft verplicht.

Van de alom geroemde gratis gezondheidszorg is al jaren niets over. Op onze wandeltocht door Havana stuiten we op een schooltje voor kinderen met een beperking. Ik had een zo een armetierig lokaal nog nooit gezien in Latijns Amerika behalve in afgelegen, dun bevolkte gebieden. 

De docenten vertelden dat ze helemaal niets hebben om de kinderen mee bezig te houden.Ze vroegen ons of zij niet konden helpen al was het maar met wat schrijfwaar en papier. Toevallig hadden we wat balpennen bij ons bestemd voor een verboden vakbond van onderwijzers. We hebben de pennen toen maar aan hun gegeven.

Openbaar vervoer in het stadje Viñales

Op onze reis naar het binnenland leerden we dat er nauwelijks openbaar vervoer is terwijl je toch in de rest van Latijns Amerika overal de bus kunt nemen, zelfs in de meest afgelegen streken. Voor toeristen rijden in Cuba speciale, beter onderhouden bussen. De breed aangelegde wegen zijn leeg op een enkele auto na. Langs de weg staan mensen die een lift willen. Ondanks dat het verboden is, neemt de buschauffeur af en toe een passagier mee.

Terug in Havana liepen we uit nieuwsgierigheid een hal binnen. We zagen wat tafeltjes met wat schamele groenten en fruit te koop liggen, resultaat van eigen teelt. Die is eigenlijk verboden maar wordt oogluikend toegelaten zo lang er niet teveel wordt aangeboden.

De verkoop uit eigen teelt wordt op heel kleine schaal toegestaan.

Vlees is voor de gewone Cubaan onbetaalbaar. Alleen in restaurants voor toeristen staat vlees in beperkte mate op het menu. Het meest krankzinnige is dat je op een eiland als Cuba dat midden in de Caraïbische zee ligt nergens vis of garnalen kunt eten. Je ziet ook bijna nergens boten terwijl op elk eiland waar dan ook in de wereld het stikt van vissersboten op stranden en in baaien. Maar op Cuba zijn ze verboden omdat ze gebruikt kunnen worden om het eiland te ontvluchten.

Bonnenboekje winkel in Havanna

Toch hebben we garnalen gegeten. Illegale garnalen want alle officiële vangst wordt geëxporteerd. Die export is net als de productie van rum en sigaren in handen van het leger. De legertop beschikt zo ongeveer over de helft van alle economische activiteiten op het eiland.

Voor zover er op het eiland geld binnenkomt is dat dankzij het toerisme en vooral dankzij gevluchte Cubanen die vanuit Amerika en de rest van de wereld geld en goederen sturen naar familie, vrienden en bekenden. Vanzelfsprekend wordt deze import naar socialistische gewoonte zwaar belast met een tarief van meer dan 50%.

Het communisme heeft het eiland niet alleen armoede gebracht maar vooral ook onderdrukking. Er bestaat sinds de revolutie van 1958 die het eiland heette te bevrijden van de dictatuur van Trujillo, geen vrijheid van meningsuiting of vereniging, geen vrije verkiezingen, geen andere krant dan die van de communistische partij enz.

Dat is het Cuba dat we zagen en dat nu door de olieblokkade in een nog grotere crisis wordt gestort. Dat deugt niet, maar van Trump weten we dat hij als vastgoedhandelaar niet geïnteresseerd is in het lot van de bewoners van vastgoed. 

Maar wat te denken van de socialistische landen Spanje, Brazilië en Mexico die op hun wereldcongres in Spanje verklaren dat ze “tot op de dag van vandaag geloven dat geen enkel volk klein is, maar juist groot en standvastig wanneer het zijn soevereiniteit en het recht op een volwaardig leven verdedigt?”

Maar dat is nu juist waar het de Cubanen al sinds de revolutie aan ontbreekt. Hen wordt door het communistisch regime geen waardigheid, geen vrijheid en geen mensenrechten gegund. Blijkbaar gaat het deze drie landen niet om de mensenrechten van de Cubanen maar om een mooi groot linkse gebaar tegenover president Trump. 

Zie ook de blog "Armoede in Kleur op Cuba" van 26 maart j.l.

 

81. MEXICAANSE VERTELLINGEN. PIJN ALS SCHILDERKUNSTIG THEMA

Frida Kahlo, The Broken Column, 1944

De schilderkunst bevrijdt Frida niet alleen van haar trauma van de miskraam maar brengt meteen ook nieuw leven in de brouwerij. Natuurlijk, haar leven was nooit saai. Leven met schilders, revolutionairen en communisten is niet saai net zo min als haar liefdesleven.

Ze is nu eenmaal gauw verliefd en geeft snel toe aan haar gevoelens. Hoe het dan verder gaat dat ziet ze in de loop van de affaire wel. Leven is een vorm van waaghalzerij. Zelfs haar liefde voor David, met alle zijpaden die ze in loop der tijden zijn ingeslagen, heeft stormen moeten doorstaan. Maar dat maakt hun liefde ook sterker. Tegenslagen kunnen je verder helpen als je er mee weet om te gaan.

Een grote liefde kan daarbij helpen. Kleine liefdes, affaires genoemd in burgerlijke salons,  houden haar grote liefde op scherp. Ze kunnen geen kwaad als het om een echte grote liefde gaat. Daar zijn zij en David het over eens. 

David heeft ook zo zijn liefdes gehad maar is altijd weer bij haar teruggekomen. Thuiskomen noemt hij dat. Trouw betekent bij Frida weg kunnen gaan en weer terugkomen, zodat je nooit eenzaam bent.

Maar nu komt er dankzij de schilderkunst een leven bij. Het leven van een kunstenaar. Ze heeft daar altijd wel op gehoopt maar zonder teveel verwachtingen. Ze zit er ook niet echt verlegen om maar het is mooi meegenomen. Het geeft haar nieuwe mogelijkheden.

Anderen gaan je zien als kunstenaar. Ze kijken anders naar je. Ze wikken en wegen wat je werk betekent, of ze het kunnen waarderen of dat het toch niet zo goed is. Nu wordt ze voortaan als vrouw én als kunstenaar bekeken. Als vrouw heeft ze al een plek gekregen tussen familie, vrienden en bekenden nu nog als kunstenaar. 

Wat voor kunst maakt ze? Ze wil geen politiek kunstenaar zijn zoals David. Ook al is ze overtuigd communist, ze is niet geïnteresseerd om schilderkunstig de komst van de nieuwe mens aan te kondigen zoals David met zijn muurschilderingen. 

Als je kinderverlamming hebt gehad, als je bekken en rug worden gebroken in een zwaar ongeluk op je achttiende en miskramen krijgt dan is de nieuwe mens ver weg. Haar leven is van jongs af aan een van pijn lijden, lichamelijk én geestelijk. Daarom zal pijn haar belangrijkste schilderkunstige thema zijn.

 

79. MEXICAANSE VERTELLINGEN. DE MENS, HEERSER OVER HET UNIVERSUM

Diego Rivera, "De Mens, Heerser over het Universum", 1933. Muurschildering te zien in het Paleis voor Schone kunsten in Mexico-stad

David trekt zich weinig aan van de felle kritiek dat hij op zijn werk  voor Ford en nu voor Rockefeller krijgt. Hij zou zijn ziel verkocht hebben aan de kapitalistische bourgeoisie. Dan moeten ze maar eens beter kijken naar zijn muurschilderingen, is zijn antwoord. Ze zijn een ode aan de fabrieksarbeiders en ze getuigen van een communistisch optimisme over de toekomst van de mensheid. Wat wil je nog meer? 

Er moest natuurlijk wel onderhandeld worden met de Rockefeller familie en het bouwbedrijf dat belast is met de bouw maar zijn aanpassingen zijn kunstzinnig en praktisch, nooit inhoudelijk. 

Centraal staat de technische mens. Op de muurschildering heeft hij veel weg van een piloot met vier vleugels op zijn rug waarmee hij mensheid naar de toekomst vliegt. Hij staat op het kruispunt tussen kapitalisme en communisme. 

De vier vleugels tonen de mogelijkheden van de technische mens om zich te bevrijden van zijn noden: genoeg eten, gezond leven, voldoende energie en ontdekking van het kleine en het grote in het universum.

Maar de mensheid moet wel kiezen tussen kapitalisme of communisme. Op het linker paneel wordt het kapitalisme gesymboliseerd door oorlog en een schandalig feestende bourgeoisie. Op het rechterpaneel wordt het communisme verbeeld door een massa mensen met rode vlaggen en hoofddoeken die langs de muren van het Kremlin marcheren. Daaronder doen sportieve vrouwen gymnastische oefeningen. 

Lenin omringd door arbeiders van alle rassen en kleur op het rechterpaneel vormt het compositorische tegenwicht van de feestende bourgeoisie op het linker paneel. David had gehoopt het portret van Lenin een tijd verborgen te kunnen houden totdat het werk af is. Maar het wordt eerder ontdekt en meteen ook de steen des aanstoots voor diverse kranten. De gemoederen lopen hoog op.

Hoewel de Rockefellers bij hoog en laag volhouden dat ze pal staan voor de artistieke vrijheid van de kunstenaar, stellen ze aan David voor om het portret van Lenin van het fresco te halen. 

Maar dat kan David niet over zijn hart verkrijgen. Dan zou hij alsnog zijn ziel voor kapitalistische zilverlingen verkopen, precies ook wat zijn linkse critici beweren. Het zou zijn reputatie verder beschadigen. Bovendien vindt hij Lenin een revolutionaire held die het verdient om als leider van de toekomst der mensheid te worden afgebeeld.  

Er is geen weg terug, niet voor de Rockefellers en niet voor David. Het bouwbedrijf dat David onder contract heeft, legt het werk aan de fresco’s stil en laat ze een paar dagen laten definitief van de muur schrapen. 

Al het werk voor niks geweest of toch niet? Een jaar na de ongelukkige gebeurtenissen wordt David uitgenodigd om een nieuwe versie van de gewraakte muurschildering op een muur in het Paleis voor Schone Kunsten in Mexico-stad aan te brengen. Hij verandert meteen ook de de titel in die van “De Mens, Heerser over het Universum”.

 

2. KANDINSKY. INNERLIJKE KLANKEN

Wassily Kandinsky, Compositie VII, olieverf op canvas, 1913 ( 200 x 302 cm). Te zien in de Tretyakov Galerij in Moskou.

Kandinsky leefde in een verwarrende tijd, de jaren voor de communistische revolutie van Lenin in 1917, een pre-revolutionaire tijd waarin verschillende, soms schokkende gebeurtenissen elkaar snel opvolgden. Het eeuwenoude autoritaire Tsarenregiem wankelde, liberale, anarchistische en communistische ideeën waarden rond, aanslagen werden gepleegd.

Tussen de liberale, marxistische, materialistische en anarchistische ideeën ideeën zocht Kandinsky een geestelijke uitweg die vooruitgang beloofde zonder verlies aan geestelijk leven. Zo loopt hijj net als tijdgenoot en kunstenaar Piet Mondriaan tegen de theosofen aan. Hij noemt het een spirituele beweging die een verlossend geluid laat horen voor menig vertwijfeld hart dat in duisternis en nacht gehuld is. (blz.36)

Hij onderzoekt de relatie van het woord tot de werkelijkheid. Hij betoogt dat het woord enerzijds dient om dingen te benoemen en anderzijds om een geestelijke werkelijkheid aan te geven. Het woord heeft een eigen klank, een innerlijke klank die het plaatst tegenover de waarneembare werkelijkheid.

“En het woord, dat dus twee betekenissen heeft - een directe en een andere, innerlijke - is het zuivere materiaal van dichtkunst en literatuur, is het materiaal dat alleen door deze kunst kan worden toegepast en door middel waarvan zij spreekt tot de ziel” (blz 39)

Muziek is nog meer dan het woord geschikt om een innerlijke klank weer te geven. Muziek spreekt direct tot de ziel. Debussy componeert muzikale vormen die tot “spirituele schilderingen” worden. Debussy’s muziek wordt vergeleken met schilderijen van impressionistische schilders.

De atonale componist Schönberg laat het uiterlijk schone voor wat het is en bekommert zich nog slechts om het innerlijke schone.“De muziek van Schönberg voert ons in een nieuwe wereld waar de muziek niet meer een akoestische ervaring is maar zuiver een zielsbelevenis. Hier begint de ‘muziek van de toekomst’. (blz 42)

De neo-impressionisten volgens een gelijksoortige weg die uitmondt in de abstracte schilderkunst. Zij gebruiken het uiterlijk om tot bij de innerlijke klank te komen, een universele klank volgens K.

De verst gevorderde onder deze schilders is Cézanne. “…hij wist in een theekopje een wezen te zien. Bij hem wordt het ‘nature morte’  zodanig bezield dat de uiterlijk ‘dode’ dingen een innerlijk leven krijgen.” (blz.43)

De volgende is Matisse voor wie de objecten, de mens of iets anders, als uitgangspunt dienen om het goddelijke weer te geven door middelen die de schilderkunst eigen zijn, kleur en vorm. Bij Matisse is sprake van grote innerlijke levendigheid ontstaan uit innerlijke noodzaak. (blz.44)

Zijn tijdgenoot Picasso laat zich niet door uiterlijke schoonheid betoveren maar laat zich door de dwang tot zelfexpressie meesleuren van de ene na de andere vorm en kleur. 

Soms maakt hij een sprong naar de tegenover gestelde kant, tot ontzetting van navolgers die dachten hem te hebben ingehaald. (blz. 45) Picasso gaat zo ver met met het kubisme dat hij het materiële in zijn schilderijen vernietigt, in stukken hakt en het reconstrueert.

Waar Cezanne, Matisse en Picasso nog altijd vasthouden aan het uiterlijke, het figuratieve  als basis voor hun innerlijke klank, gaan Kandinsky en Mondriaan over tot puur vorm en kleur, de basis van alle schilderkunst, om hun innerlijke klanken (ziel) vast te leggen.

GEERT MAK'S 'DE WISSELWACHTER' EN DE ACTUALITEIT

 

De ontmoeting tussen de 3 wereldleiders vond plaats in Teheran in november 1943.

In het boek “De Wisselwachter” van Geert Mak over president Roosevelt en zijn onmisbare rechterhand Harry Hopkins tijdens de New Deal en de Tweede Wereldoorlog, staan gebeurtenissen die hun weerslag tot op de dag van vandaag hebben.

Zo lees ik dat Roosevelt in tegenstelling tot Churchill, in het kader van het bondgenootschap met Rusland tegen Hitler nogal gemakkelijk, om niet te zeggen lichtzinnig, heenstapt over Stalin als dictator die miljoenen slachtoffers heeft gemaakt onder zijn eigen burgers. 

Dat het bondgenootschap noodzakelijk was om Hitler te kunnen verslaan, de Russen hebben de meeste offers gebracht in de oorlog tegen Duitsland, is duidelijk maar Roosevelt vertrouwde tegen het advies van experts in op de toezeggingen van Stalin over de na-oorlogse vrede.

Zo trok Stalin al meteen na de oorlog zich niks aan van de afspraak vrije verkiezingen in Polen te houden. Integendeel, hij arresteerde de leiders van de Poolse ondergrondse vrijheidsstrijders. Na aandringen liet hij er later een aantal vrij maar een bijna even groot aantal verdween voorgoed. Polen kwam onder communistisch bestuur. Hetzelfde gebeurde in de andere Oost Europese landen. Van vrije verkiezingen is nooit iets terecht gekomen.

Dit doet denken aan hoe Trump nu met Poetin onderhandelt over vrede in Oekraïne. Trump negeert dat Poetin een onbetrouwbare dictatoriale president is die elk tegengeluid met gevangenisstraf en zelfs moord in de kiem smoort. Had Roosevelt nog het excuus dat hij Stalin nodig had voor de strijd tegen Hitler, Trump verkeert in de situatie dat hij Poetin niet nodig heeft. 

Trump lijkt niet te beseffen of hij vindt het niet van belang dat voor Putin een handtekening onder een afspraak, verdrag of overeenkomst deel uitmaakt van het spel om de macht en dat derhalve alles geoorloofd is. Tot tweemaal toe heeft Poetin afspraken over Oekraïne genegeerd, de eerste was veiligheidsgarantie bij inlevering van de atoomwapens van Oekraïne, de tweede was de overeenkomst van Minsk. Precies dat is de reden waarom president Zelensky hecht aan veiligheidsgaranties van Europa en de VS. 

Vanwaar die coulante opstelling van Trump tegenover Poetin? Herkent Trump met zijn autocratische aanleg en hang naar macht zijn gelijke in Poetin? Kijkt hij naar internationale politiek als een vastgoedhandelaar zonder enig moreel besef of politieke beginselen gebaseerd op democratische waarden? Of wordt hij zoals sommigen beweren gechanteerd door het Kremlin met zaken van welke aard ook? Het meest waarschijnlijke is dat hij op de eerste plaats een machtspoliticus is en dat democratische waarden en normen hem niet interesseren.

Het is duidelijk dat de krachtmeting tussen de de Europese landen en Rusland nog altijd niet tot een einde is gekomen en de vraag is of met een eventuele vredesregeling tussen Oekraïne en Rusland het einde betekent van die krachtmeting.

Een tweede kwestie is die van de jodenvervolging. Ondanks dat Roosevelt wist van de ongenadige jodenvervolging en moorden in concentratiekampen heeft hij geen speciale acties ondernomen om die jodenvervolging tegen te houden of op zijn minst te belemmeren. Het bombarderen van spoorlijnen en kampen is nooit overwogen. Waarschijnlijk gaven Roosevelt en Hopkins prioriteit aan de militaire strijd en het breken van de Duitse gevechtskracht door o.a. massabombardementen op steden. 

Een opmerkelijk detail in het boek is de eerste en enige ontmoeting van Roosevelt met de Saoedische koning Saoed op de kruiser US Quincy. Na het overleg op Jalta liet Roosevelt de koning met een torpedobootjager ophalen. Van onderhandelen was volgens het verslag van Mak geen sprake. Er stonden twee zaken op de agenda: de Saoedische olievelden en de Joods- Palestijnse kwestie, of Palestina niet opengesteld kon worden voor 10.000 overlevenden van de Holocaust.

“Over de olie werd nauwelijks een woord gerept, wel kreeg Amerika kort daarna dankzij de charmes van de president een gegarandeerde toegang tot de olievelden, in ruil voor alle mogelijke militaire steun. De persoonlijke charmes van Roosevelt was en bleef een verbluffend smeermiddel. Maar toen hij voorzichtig de Palestijnse kwestie aan de orde stelde antwoordde de koning met een simpel:’Nee.’ (Blz. 525 in genoemd boek)

Er waren twee redenen voor dat nee van de koning. Ten eerste, de Europese joden zouden met hun technische vaardigheden en kennis de arabieren verdringen en ten tweede waarom zouden de arabieren compensatie moeten betalen voor wat de Duitsers de joden hebben aangedaan? 

Europa is sinds de Tweede Wereldoorlog niet in staat geweest om bij te dragen aan een oplossing van het conflict over de Joodse Staat in het nabije Oosten. Het lijkt er zelfs op dat oude anti-semitische reflexen in Europa weer de kop opsteken.

Er is veel meer te vertellen over het ruim 600 pagina’s tellende boek van Mak, zoals bijvoorbeeld de steun van de VS aan het Verenigd Koninkrijk, de verhouding tussen Churchill, Roosevelt en Hopkins, de rol van Eleonore Roosevelt bij de New Deal en tijdens de oorlog of het overspel van Roosevelt, iets wat nu weer in de Amerikaanse politiek speelt met de Epstein files. 

61. MEXICAANSE VERTELLINGEN. DE DAG VAN DE DODEN

Ook Frida Kahlo was bezig met de dood zoals blijkt uit deze tekening. Het schilderij is te koop aangeboden op een veiling bij Bremo Auctions in Charlottesville, Noord America in augustus 2018 onder lotnummer 190 met de volgende beschrijving: "Frida Kahlo (Mexico, 1907 - 1954) unframed drawing signed titled and dated to top "Frida Kahlo Dia de Muertos Mexico, 1938" and measuring 14" in height with width of 11". Executed in rich autumn toned hues and complete with certificate of authenticity/letter of provenance by Ruth Alvarado Rivera, please see photographs. (Bidsquare) 

De verkopers druipen een voor een af. Ze beseffen dat er niks meer te verdienen valt. Ze zwerven uit over het immense terrein. Het gezelschap besluit onder leiding van Frida om in de richting van de zonnepiramide te lopen.

Hoe dichterbij je komt, hoe indrukwekkender de piramide met de omliggende ruïnes wordt. De stad is gebouwd aan de breed aangelegde straat en moet eens van een indrukwekkende allure zijn geweest zoals nu Reforma of Insurgentes in het centrum van Mexico Stad. 

Er moeten duizenden mensen gewoond hebben die allemaal moesten eten en drinken. Er zal iets van een markt geweest zijn waar de inwoners voedsel en andere levensbenodigdheden konden kopen. Het moet een goed georganiseerde stad zijn geweest met regelmatige levering van voedsel en gewassen uit de omgeving van de stad. 

Trotski vraagt of het net als de Egyptische piramides reusachtig  graftombes zijn ook al is dat geen afdoende Als het graftombes zijn waarom dan van dit formaat want de inspanning om dit soort piramides te bouwen moet enorm geweest zijn. Daar is waarschijnlijk tientallen jaren door honderden of misschien wel duizenden mensen, waarschijnlijk ook slaven, aan gewerkt. 

Volgens Frida is daar weinig over bekend. Er zijn tot nu toe geen koningsgraven in gevonden. Misschien zijn ze zo hoog om zo dicht mogelijk bij de goden daarboven in het hemelgewelf te komen zodat ze de erediensten en offers goed konden zien. 

Er werden  daar, boven op het topje van de piramide mensenoffers gebracht, het grootste offer dat je de goden kunt aanbieden om ze gunstig te stemmen. Leven en dood kwamen samen onder het alziend oog van Tlaloc en alle andere goden. De dood van de een, betekende leven voor de ander, althans dat dachten en hoopten de inwoners van  de stad. 

Zo’n offerritueel moet een huiveringwekkend schouwspel zijn geweest, een theater van de dood begeleid door wie weet gezang en muziekspel gebracht door priesters in indrukwekkende gewaden en met ontzagwekkende hoofdtooien op. Alleen al bij die gedachte  gaat een mens huiveren van angst en vrees. 

Door de enorme omvang en hoogte van de piramide moeten de mensen zich nog nietiger gevoeld hebben dan ze al zijn, onderworpen aan goddelijke machten en onbegrijpelijke natuurkrachten die hij alleen met hulp van de goden kan beheersen. 

Trotski is nieuwsgierig wat Frida ervan vindt. Die haalt haar schouders op. De doodscultus is nooit weg geweest uit Mexico. Zelfs het rigoreuze optreden van de Spanjaarden en hun katholicisme hebben daar geen eind aan kunnen maken. Integendeel, misschien hebben ze het wel nieuw leven ingeblazen met hun gekruisigde Christus, naast het zwaard het symbool van hun kruistochten.

De oude Mexicaanse doodscultus heeft zich verenigd met de katholieke feestdag van Allerzielen. Op 1 november wordt de Dag van de Doden ( el Dia de los Muertos) gevierd. Op die dag omarmt men de dood als vanzelfsprekend, met spot maar ook met verering, als om mee te lachen maar ook om te vrezen. 

"We leven nog altijd in de tijd van het primitieve geloof, het geloof in goden en lotsbestemming, maar daar zal eens een einde aan komen", aldus Frida. "Eens zullen de mensen hun lot volledig zelf in handen hebben. Ze zullen voortaan hun eigen goden zijn. Er zal geen God meer nodig zijn om hun bestaan te verklaren en hun lot te bepalen. De mensen zijn goden geworden. Dat zal het einde van de geschiedenis zijn en het begin van de glorie van de mensheid. Tot die tijd aanbreekt moeten wij als communisten de geschiedenis op weg helpen."

Trotski is verbaasd over en tegelijk blij met haar rotsvaste geloof in het communisme als de weg naar bevrijding van de mensheid. Hij vraagt haar of zij net als hijzelf gelooft dat die strijd wereldwijd en permanent gevoerd moet worden en niet zoals zijn grote tegenstrever en intussen doodsvijand Stalin beweert, dat communisme in een land kan worden gevestigd.

Daar heeft Frida nog niet over nagedacht. Het communisme is voor haar vanzelfsprekend universeel. Hoe zou het zich anders in Mexico en andere landen kunnen vestigen? 

Nou, daar denkt Stalin heel anders over, vindt Trotski. Die vindt uiteindelijk ook dat het communisme universeel is maar alle inspanningen moeten nu eerst gericht zijn op de vestiging van het communisme in Rusland. De wereldwijde revolutie moet volgens Stalin even wachten. Dat nu, zo benadrukt Trotski, is verraad aan de wereldrevolutie waartoe Marx heeft opgeroepen. 

Maar Frida is in zulke details niet geïnteresseerd. Zij volgt het grote verhaal van de geschiedenis van de mensheid en die is onverbiddelijk op weg naar de algehele bevrijding van het mensdom en of die nu in Rusland begint of ergens anders, dat maakt toch niet uit? Als het maar begint!