DE TELOORGANG VAN DE PVDA. DEEL 3. IEN VAN DEN HEUVEL EN MAX VAN DEN BERG

Links, ien van den Heuvel in 1975. Helemaal rechts Max van den Berg, naast hem Joop den Uyl en daarnaast Ed van Thijn. Foto genomen in de jaren '80.

 

In 1974 wordt Ien van den Heuvel tot partijvoorzitter gekozen. Zij introduceert met de Rooie Vrouwen het feminisme in de partij en vernieuwt het vredesactivisme. Zij is actief bij de kerkelijke vredesbeweging IKV (Interkerkelijk Vredesberaad) waarvan ze later voorzitter wordt. 

Met haar komst aan de top van de partij worden nieuwe accenten gelegd op de positie van de vrouw binnen en buiten het gezin. Daarmee wordt het traditionele arbeidersgezin, de belangrijkste pijler onder het kiezersbestand van de PvdA, onderwerp van discussie. Centraal staat dat de vrouw economisch financieel zelfstandig moet worden zodat ze minder afhankelijk wordt van haar man Ze moet  in haar eigen inkomen kunnen voorzien. De individualisering treedt aldus het gezin binnen. 

Door de vredesbeweging begint men in de PvdA anders te kijken naar de Koude Oorlog. Het gelijk komt niet langer van een kant. Het Westers kapitalisme en imperialisme dragen mede verantwoordelijkheid voor het onrecht in de derde Wereld. Niet alles is slecht aan het communisme. De dreiging van een kernoorlog maakt het dringend gewenst dat in plaats van nog meer kernwapens  een dialoog komt tussen Oost en West, wat in de praktijk een dialoog tussen de Sovjet Unie en de VS inhoudt, de twee toenmalige kernmachten.

Den Uyl paste zich zoveel mogelijk aan deze nieuwe linkse koers van zijn partij aan, maar bleef trouw aan de klassieke democratische beginselen van de sociaal-democratie. Den Uyl was en bleef een democraat. Hij bekritiseerde daarom scherp en openlijk Ien van den Heuvel toen zij in 1975 na een bezoek aan Oost Duitsland (DDR) begrip toonde voor de Berlijnse muur. 

In 1979 werd Ien van den Heuvel opgevolgd door Max van den Berg. Radicaal als hij was, zette met zijn voorzitterschap de ‘nederlagenstrategie’ van de partij pas goed in de verf. 

“De ‘nederlagenstrategie van oud-PvdA-voorzitter Max van den Berg houdt in dat een politieke partij principieel blijft vechten voor haar idealen en onmogelijke of compromisloze standpunten handhaaft, ook al is op voorhand bekend dat een nederlaag of verlies in de praktijk onvermijdelijk is. Het doel is om zuiver te blijven op de inhoud en de kiezer helder te tonen waar de partij ten  gronde voor staat, in plaats van te vroeg te bezwijken voor slappe compromissen.” ( ‘Nederlagenstrategie’, Prof. Dr. Joop van den Berg, 11 september 2020), Montesquieu Instituut) 

Maar bij gebrek aan absolute meerderheden in de Tweede Kamer vormt het sluiten van compromissen sluiten het hart van de Nederlandse democratie. Wie dat niet wil, blijft buiten de regeringsmacht en kan zelfs in een politiek isolement terecht komen. 

  

Internationale solidariteit stond ook bij Max van den Berg hoog op zijn politieke prioriteitenlijst. Hij verklaarde zich in de geest van de tijd solidair met links radicale gewapende groepen in Midden Amerika. Dat bracht hem samen met andere linkse partijen in de Tweede Kamer in 1984 in botsing met CDA Minister Hans van den Broek en een deel van zijn eigen Tweede Kamer fractie in het parlement.

De minster was van mening dat het sturen van verkiezingswaarnemers naar El Salvador ter ondersteuning van gematigde krachten vertegenwoordigd door de christen-democratische presidentskandidaat José Napoleon Duarte, zou kunnen helpen om op termijn een einde te maken aan de wrede burgeroorlog tussen gewapend extreem links en de rechtse doodseskaders.

De linkse oppositie waaronder ook een deel van de PvdA fractie in de Tweede Kamer, meende echter dat het sturen van verkiezingswaarnemers een dictatoriaal regime zou legitimeren en dat de verkiezingen niet democratisch konden zijn omdat de linkse guerrillabeweging (FMLN) en haar politieke tak (FDR) niet konden deelnemen.

Uiteindelijk stemde de fractie onder leiding van buitenland woordvoerder Relus ter Beek in met het sturen van waarnemers en aldus de deelname van een partijgenoot aan de waarnemingsmissie goed te keuren.

De felle Kamerdiscussie doofde pas enigszins nadat de twee waarnemers (CDA'er Kerstiëns en PvdA'er Nelissen ) na terugkomst een genuanceerd rapport uitbrachten. Hoewel zij de enorme chaos en de repressieve omstandigheden beschreven, concludeerden zij dat de massale opkomst van de Salvadoraanse bevolking liet zien dat de verkiezingen onder de burgers wel degelijk leefden en dus niet als een "totale schijnvertoning" vanuit Washington konden worden afgedaan. 

Dit leidde later dat jaar (eind 1984) tot een vergelijkbare discussie in de Kamer toen dezelfde waarnemers naar de verkiezingen in het Sandinistische Nicaragua moesten worden gestuurd.

DE TELOORGANG VAN DE PVDA. DEEL 2: JAN PRONK EN PIET RECKMAN

 

Links Jan Pronk (1940), econoom en leerling van de internationaal vooraanstaande macro-econoom, ontwikkelings-econoom en Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen. Piet Reckman (1928-2007) stond bekend als politiek activist, docent en publicist en was symbool voor de radicalisering in het maatschappelijk werk.

Jan Pronk, zelf geen Nieuw Linkser,  voerde als minister van Ontwikkelingssamenwerking in de regering Den Uyl (1973-1977) en later in Lubbers III (1989-1994) en Kok I (1994-1998) het eerste punt van het tien punten plan van Nieuw Links uit. Op die post groeit hij uit tot een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de linkervleugel in de PvdA.

Door de combinatie van internationale solidariteit met socialisme oefende de partij aantrekkingskracht uit op radicale activisten en actiegroepen  die geïnspireerd werden door met name Latijns-Amerikaanse bevrijdingsbewegingen. Een van de boegbeelden van Derde Wereld activisme was Piet Reckman.

Piet Reckman was met pater Simon Jelsma in 1954 medeoprichter van de Pleingroep, de basis voor veel politiek activisme rond internationale solidariteit. De groep stond aan de basis van organisaties voor internationale solidariteit als NOVIB, de Wereldwinkels, en de XminY beweging. In 1967 kreeg de PvdA met de Evert Vermeer Stichting zijn eigen baken voor internationale solidariteit met bijbehorende projecten.

Piet Reckman was lid van de PvdA partijraad en voorzitter van de Latijns Amerika commissie. Latijns Amerika was sinds de Cubaanse revolutie in 1958 het continent geworden waar de radicale bevrijding van het kapitalisme en het anti-imperialisme en de komst van het socialisme spoedig werd verwacht.

Linkse intellectuelen, studenten enz. werden door de Cubaanse revolutie en de bevrijdingsstrijd in Latijns Amerika (Che Guevara en Camilo Torres) geïnspireerd. In de Latijns Amerika commissie troffen de Latijns Amerika activisten elkaar. Zij hadden vaak ook banden met een actiegroep.

De naam van Piet Reckman blijft voorgoed verbonden aan een motie van afkeuring die  25 oktober 1977 met 53 tegen 35 stemmen werd aangenomen in de partijraad. Met die motie stuurde de partijraad partijleider Joop den Uyl en zijn Ed van Thijn terug naar de onderhandelingstafel over een regeringscoalitie met  CDA en D66. 

De partijraad meende dat met het door Joop den Uyl behaalde historische resultaat van 53 zetels, de partij meer macht moest krijgen in de coalitie, dan Den Uyl en van Thijn voor elkaar hadden gekregen. De motie van afkeuring van Reckman maakte een tweede kabinet Den Uyl zo goed als onmogelijk.

In plaats dat de politieke winst van 53 zetels werd omgezet in een tweede kabinet Den Uyl, kwam tot verontwaardiging van links Nederland, de regering van Agt tot stand. Van Agt had met VVD partijleider Wiegel in enkele dagen een coalitie weten te smeden, een coalitie die Van Agt wellicht ook persoonlijk goed uitkwam. Hij en Den Uyl waren in veel opzichten elkaars tegengestelden. Voor Den Uyl moet het een Grieks drama geweest zijn dat hij zijn grootste verkiezingsoverwinning ooit niet kon omzetten in een premierschap. 

Toch was den Uyl dapper en/of eigenwijs genoeg om door te gaan als partijleider of was het om de partij te behoeden voor een verder afglijden naar links? Zijn strategie was om de linkervleugel op te nemen in de partij. In sommige kringen heette dat inkapselen om het op die manier politiek onschadelijk te maken.

De rechtervleugel was al in 1970 afgehaakt.  Ironisch genoeg werd de daaruit ontstane nieuwe partij DS’70 geleid door Willem Drees jr. de zoon van de grootste en bekendste naoorlogse PvdA leider Willem Drees. Die werd liefkozend vadertje Drees genoemd vanwege de onder zijn regie tot stand gekomen AOW regeling.

De motie van Piet Reckman was de eerste stap in de nederlagenstrategie die de PvdA later zou gaan volgen. Reckman zelf stapte ruim tien jaar later over  naar Groen Links, een fusiepartij van radicaal linkse partijen als CPN, PSP, PPR en EVP. De overstap van Reckman kan achteraf gezien worden als een voorbode van wat nu ruim 30 jaar later gebeurt, de fusie van de PvdA met Groen Links tot Progressief Nederland.

DE TELOORGANG VAN DE PVDA. DEEL 1: NIEUW LINKS

 

De teloorgang van de PvdA is weergegeven in de bovenstaande grafiek. De PvdA behaalde in 1977 met partijleider Joop den Uyl het record aantal van 53 zetels. Dat aantal is nooit meer geëvenaard. Opvolger Wim Kok tevens voormalig FNV voorzitter, kwam met 52 zetels  in 1986 dicht in de buurt van dit record. Daarna is het alleen maar bergafwaarts gegaan.

Er zijn meerdere verklaringen voor de neergang van de PvdA zoals bijvoorbeeld de overgang van fabrieksarbeider naar consument. De partij kreeg stapsgewijs ander kader: hoger opgeleiden met andere, nieuwe opvattingen en levensstijl dan hun voorgangers Willem Drees en Joop den Uyl. De nieuwe generatie ontwikkelde een meer liberaal individuele  (meer feminisme, minder gezin) en kosmopolitische levensstijl, was internationaal gericht, anti-koloniaal enz. 

De generatie van Joop den Uyl was groot geworden in een sobere levensstijl die aansloot bij de leef en denkwijze van de werkenden in Nederland. Zij kenden het arbeidersgezin van dichtbij met hun noden, belangen en wensen. 

Het toenmalige PvdA kader was voor de Tweede Wereldoorlog  opgegroeid in een autoritaire, hiërarchische en sobere samenleving waar de sociale en economische tegenstellingen tussen arbeiders, middenstand en welgestelden nog groot waren en het internationale uitzicht koloniaal. Premier Drees was de perfecte vertegenwoordiger van deze doe maar gewoon “koekje bij de thee” generatie. 

De daarop volgende generatie was niet alleen hoger opgeleid, ze stonden aan de wieg van de afbraak van de autoritaire en hiërarchische verhoudingen op de universiteit en in de samenleving (provo’s versus regenten). Ze waren de generatie van de veranderende sociale verhoudingen dankzij de vakbeweging, de beloften van welvaart en consumptie (stofzuiger, koelkast, auto) en in het algemeen een gevoel van bevrijding (de schaamte voorbij) en vooruitgang met vrijgevochten jongeren die op brommers (Zundapp en Puch) reden.  

In 1966, ruim 20 jaar na de Tweede Wereldoorlog, presenteerde de nieuwe generatie zich onder de naam Nieuw Links. Hun ideeën legden ze vast in de brochure “Tien over Rood”. Zij vonden dat het tijd werd voor een nieuw socialistische elan, dat de partij onduidelijk was over haar beginselen, conservatieve kenmerken vertoonde en de democratie binnen en buiten de partij onvoldoende recht deed. Het waren immers de jaren van democratisering en inspraak.

Opvallend is dat ontwikkelingssamenwerkingen het tienpunten plan op de eerste plaats staat. “De PvdA neemt niet deel aan een regering, tenzij vaststaat dat de ontwikkelingshulp in 1970 2% van het nationale inkomen bedraagt.” (Blz 9.) Een zeer radicaal standpunt. De VN doelstelling voor ontwikkelingshulp was toen 0,7% van het BNP.

2 X 7 IN ROOD-ZWARTE CIRKEL

 

petrus, "2 x Zeven in Rood-Zwarte Cirkel", acryl en olieverf op recycled doek, 80 x 80 cm.
Te Koop: € 1500,-

102. MEXICAANSE VERTELLINGEN. SLOT

Mexico-stad 1979

Sara overdenkt dat alles terwijl ze nog steeds het geërfde huis bewaakte als een kloek. Eindelijk komt Diego in het weekeinde met goed nieuws. De burgemeester van het dorp zegt dat de oud-commissaris die schriftelijk heeft verklaard dat Don Francisco huis en grond beloofde aan oplichter Aurelio Diaz, die verklaring intrekt. 

Daarmee wordt de eis van Diaz ongeloofwaardig, na deze verklaring van de burgemeester, wordt de zaak bij de rechtbank in Pachuca geseponeerd waardoor de weg vrij is voor Diego en Sara om de erfenis van Don Francisco op te eerstkomende vergadering van de dorpsraad van boeren te bevestigen.

Voor Sara is het een hele opluchting dat ze terug kan naar Mexico-stad om haar vroegere leven met de kinderen weer op te nemen. Ze hoopt dat als de erfenis eenmaal bevestigd zal zijn, Diego het zo spoedig mogelijk zal proberen te verkopen waardoor ze misschien wel een een wat ruimer appartement in een betere wijk kunnen gaan wonen. 

Ze denkt dat een stapje hoger op de sociale ladder haar leven meer kleur zou gaan geven niet beseffend dat er meer komt kijken voor een trapje hoger op de sociale ladder dan een iets groter appartement in een iets betere wijk. 

Diego beseft dat daarentegen maar al te goed. Hij probeert haar duidelijk te maken dat je beter iets kunt maken van je leven met wat je al hebt dan naar iets te verlangen wat uiteindelijk onmogelijk is.

Onmogelijk omdat Diego niet van plan is de erfenis van zijn oom te verkopen. De hele affaire heeft hem duidelijk gemaakt dat hij zodra hij het zich kan veroorloven, Mexico-stad definitief zal verlaten om in zijn geboortedorp te gaan wonen.

Hij stelt dat vertrek uit totdat de twee kinderen hun eigen weg in het leven gevonden hebben. Al die tijd zal hij met Sara in de stad blijven wonen en het er het beste van proberen te maken. 

Sara beseft dat er voor haar ook niks anders op zit. Ook zij zal er het beste van maken maar ze weet wel zeker dat ze straks met Diego niet zal teruggaan naar het dorp. Daar heeft ze haar buik meer dan vol van.

JEFF KOONS, DE SCHAAMTE VOORBIJ

Dit enorme beeld maakte deel uit van de expositie "Made in Heaven" die in in de jaren tachtig en negentig in diverse musea werd gehouden waaronder in het Guggenheim in Bilbao en het Stedelijk Museum in Amsterdam (1994). Het is nu te zien in het Forum Ludwig te Aken. Ik zag het daar voor het eerst. Ik zag het meteen als een soft porno droom van de kleinburger maar dat is natuurlijk ene grove misvatting over dit kunstwerk. Koons zou met de expositie taboes doorbreken als schaamte, seksualiteit en burgerlijke moraal. Waar dat goed voor is, wordt nooit ergens uitgelegd. Zijn beelden zouden ons uitdagen om beter na te denken over lichamelijkheid, seksualiteit, schoonheid en liefde. De liefde tussen de twee echtelieden liep echter al snel uit op een vechtscheiding. Een als klap op de vuurpijl laat de tentoonstelling ons ook nadenken over de plaats van de kunst in de samenleving.

Nee, ik wil het niet hebben over de in 1976 verschenen feministische bijbel “De Schaamte voorbij” van Anja Meulenbelt (geboren 1945) maar over de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons (geboren in 1955). De meesten van jullie zullen wel van hem gehoord hebben. Ik kwam hem tegen in het Ludwig Forum te Aken zoals je op bovenstaande foto kunt zien.

Een typisch beeld van Koons. Bij al zijn kunst vraag je je af of het kitsch is of kunst? Valt het in de categorie pop-art? Is het een soft porno beeld dat niet zou misstaan in een villa met een grote inkomsthal met kroonluchter en een Hollywood trap naar boven? Of komt het te staan aan de rand van het azuurblauwe zwembad met palmbomen? 

Om het beeld nog ambivalenter te maken dan het al is, heeft hij het beeld van hemzelf en de Hongaars-Italiaanse Cicciolina, omgeven met een reusachtige slang als een verwijzing naar de zondeval zoals opgeschreven in het boek Genesis van het Oude Testament.

“En de vrouw zag, dat die boom goed was tot spijzen, en dat hij een lust was voor de ogen, ja, een boom, die begeerlijk was om verstandig te maken; en zij nam van zijn vrucht en at; en zij gaf ook haar man met haar, en hij at. Toen werden hun beider ogen geopend, en zij werden gewaar, dat zij naakt waren; en zij hechtten vijgenboombladeren samen, en maakten zich schorten.” (Genesis 3, vers 6 en 7).

Van Koons is bekend dat hij opereert op de grens van kitsch en kunst. Hij schuwt de banaliteit niet. De kleinburgerlijke smaak is zijn inspiratiebron bij veel beelden of het nu hondjes of puppy’s zijn, fel gekleurde bloemen, konijntjes of andere sierlijke dieren waar de mensen van houden.

Hij blaast de kleinburgerlijke liefde voor kitsch op tot monumentale proporties om het vervolgens met bravoure aan de man te brengen als kunst. Koons is goed in marketing van zijn neo-pop-art. 

De kunstwereld omarmde de kunst van Koons maar al te graag. Zijn kunst levert geld op, veel geld. De vraag of het ook daadwerkelijk kunst is, is dan niet meer belangrijk. Als het in musea hangt of staat, in galeries te koop wordt aangeboden en bij veilingen tientallen miljoenen opbrengt dan is het hoe dan ook kunst. Wie daaraan twijfelt is een zeurpiet, jaloers of denkt dat kunst alleen maar over verheven zaken mag gaan.

De vraag of het ook daadwerkelijk kunst is, is moeilijk te beantwoorden. Kunst moet niet alleen de zintuigen bedienen maar ook de geest. Dat weet de kunstwereld ook wel daarom het verhaal dat deze kunst ons vragen stelt over lichamelijkheid, schoonheid, seksualiteit en liefde.

Vragen stellen doen de beelden zeker, maar dat kun je ook zeggen van andere soft-porno plaatjes, foto's enz. Voegen de beelden van Koons daar wat aan toe behalve dan soft porno beelden museaal zijn geworden? Misschien is dat vooruitgang of zelfs bevrijding als we Koons moeten geloven.

 

NATUUR VOLGENS DE VOLKSKRANT

 

Dit plaatje met tekst stond dus in de Volkskrant. Toen ik het plaatje zag, dacht ik als ik in de stad zou wonen tussen al die stenen, beton, verkeersdrukte zou ik ook ieder bloempje en grassprietje natuur noemen. Je moet toch wat. En dan ook nog eens natuur zonder bestrijdingsmiddelen.

De boodschap van de VK is duidelijk. Stadse natuur is echte natuur, natuur op het platteland deugt niet. Toch fiets ik liever op het platteland. Rara hoe kan dat?