PIET MONDRIAAN, GESCHILDERD IDEALISME

 

Een collage van een foto van Mondriaan en een schilderij van hem.

In het artikel “ De nieuwe beelding in de schilderkunst”  is Piet Mondriaan zo vriendelijk geweest om het hoe en waarom van zijn schilderkunst uiteen te zetten. Hij schildert beter dan hij schrijft. Je moet zijn zinnen soms wel 3 keer lezen om te begrijpen wat er staat. Bovendien zitten er nogal wat onuitgesproken veronderstellingen in de tekst.

Waarom dan al dat lezen? Als je zijn werk bekijkt, word je nieuwsgierig naar het hoe en waarom. Al lezend stuit je op een sober leven, idealisme en doorzettingsvermogen. Mondriaan leeft voor zijn werk.

Mondriaan heeft een lange zoektocht gemaakt die je schilderkunstig gedetailleerd kunt volgen. Dat maakt de kennismaking met Mondriaan extra spannend. Zijn schilderkunst is ook zijn autobiografie.

Uiteindelijk heeft hij wat je een leer over zijn schilderkunst kunt noemen, geformuleerd. Een strakke leer waarin staat wat de schilderkunst kan en moet zijn. Alles begint met het platte vlak. Het enige wat de schilder ter beschikking heeft is immers een plat vlak. Dus daar moet je je ook aan houden, vindt Mondriaan. Niks ruimtelijke illusies en perspectieven. Pretendeer niet meer dan dat platte vlak.

Zijn tweede leerstelling is dat de schilderkunst het individuele moet overstijgen naar het universele, geen navelstaarderij, geen hoogst persoonlijk inkijkjes en geen eigentijds politiek activisme. Mondriaan staat daarmee haaks op de huidige - politiek activistische - trend in de schilderkunst.

Volgens Mondriaan kun je de universele geest alleen maar uitdrukken in horizontale en verticale lijnen en vlakken met de primaire kleuren rood, blauw, geel plus grijs, zwart en wit. Daar is hij stellig in zo blijkt uit zijn teksten en ook uit zijn leven. Zuivere, universele, geestelijke schoonheid in soberheid, zo zou je kunnen samenvatten.

Diagonale lijnen zijn verboden net als cirkels. Toen zijn kunstmakker Theo van Doesburg van deze leerstelling afweek, werd hij door Mondriaan in de ban gedaan.

 

Het zal niet verbazen dat deze kunstopvatting aansluit bij zijn opvattingen over mens, maatschappij en de schilderkunst. Die drie hangen bij Mondriaan ten nauwste samen.  Er zit een hele denkwereld achter zijn schilderkunst (net als trouwens bij Kandinsky, tijdgenoot van Mondriaan en ook voorman van de abstracte schilderkunst). 

Het uitgangspunt van Mondriaan is dat de mens steeds bewuster gaat leven, meer in overeenstemming met zijn geestelijke vermogens tot abstractie.

 “Het leven van den huidige, gecultiveerde Mensch zich langzamerhand afkeert van het natuurlijke; het wordt al meer en meer abstract leven.” Verderop verklaart hij dat de de levensaandacht zich meer en meer in het innerlijk vestigt. Er is sprake van een “zich bewustwordende menselijken geest”. (Piet Mondriaan, “ De nieuwe beelding in de schilderkunst” ). 

Die nieuwe mens heeft een nieuwe beelding nodig, een zuivere beelding, een beelding van universele schoonheid die los staat van het individuele, het materieel bepaalde. Mondriaan streeft aldus naar een puur geestelijke kunst, een zuiver beeldende kunst die vooruit loopt op de komst van die nieuwe mens.

Verderop heet het dat de schilderkunst bij uitstek de kunst is die zuiver beeldend kan zijn. “De nieuwe beelding in de schilderkunst blijft zuiver schilderkunst: het beeldingsmiddel blijft vorm en kleur - in de meeste verinnerlijking; de rechte lijn en vlakke kleur blijven zuiver schilderkundige beeldingsmiddelen.”

Helaas voor Mondriaan komt er tot nu toe in de praktijk niet veel terecht van een meer vergeestelijkt leven. De trend is niet méér spiritualiteit maar méér materialisme wat ook wel consumentisme wordt genoemd. Mondriaan schilderde zijn idealen voor mens en maatschappij.

VENEZUELA'S OLIE

 

De twee dictators Chavez (links) en Maduro die de olie-industrie in Venezuela vakkundig de nek hebben omgedraaid uit naam van de bevrijder Simon Bolivar wiens portret achter hen hangt.

De olie mijnheer, het gaat Trump om de olie en niets anders. En niet om de drugssmokkel en de narcostaat die dictator Maduro met zijn generaals van Venezuela heeft gemaakt. Is het Trump uiteindelijk te doen om de olie en is de narcostaat slechts een excuus? Dat moet haast wel. Trump is een zakenman die geld wil verdienen voor hemzelf en dan zijn land, in die volgorde.

Nu is de Venezolaanse olievoorraad ook de grootste in de wereld en altijd de basis geweest voor de welvaart van het land net als trouwens in Rusland en vele andere landen. Maar het socialistische Venezuela van Chavez en Maduro is er heel dom mee omgegaan, niet door er oorlog mee te voeren zoals Rusland maar door eenvoudigweg de olie-industrie te verwaarlozen. 

Wie Venezuela goed gekend heeft, weet hoe vernietigend het optreden van de socialistische bevrijder Chavez (dictator van 1999 tot 2013)  en daarna zijn opvolger Maduro voor de welvaart van Venezuela is geweest. Voordat de twee schurken aan de macht kwamen, was Venezuela op weg een welvarend land te worden. 

Geen ideaal democratisch land, zeker niet. Een corrupte elite van sociaaldemocraten en christendemocraten stak veel geld in eigen zak maar hield zich min of meer aan democratisch spelregels en heel belangrijk, het land ging vooruit. Het kon beter maar dankzij de olie-industrie, de bauxiet, het goud en de landbouw ging het langzaam vooruit. Onder de bevrijder Chavez kachelde het land daarentegen hard achteruit en niet alleen materieel. 

Was Venezuela voor het socialistische tijdperk een land met vrijheid van meningsuiting, vrije verkiezingen, vrije vakbonden enzovoort, onder hen werd het een keiharde dictatuur en zoals altijd in Latijns Amerika met hulp van de generaals. Of het nu een linkse of een rechtse dictatuur is, de generaals zijn beslissend.

Stel dat dit socialistische koppel de olie-industrie niet naar de vaantjes had geholpen maar had behouden voor de staatskas met hulp van de grote nationale en internationale oliebedrijven? Dan waren de inkomsten van drugs om de generaals en de hofhouding van Maduro te onderhouden niet nodig geweest! Dan had Trump niet voor de poorten van Venezuela gestaan en zat Maduro nu niet in de gevangenis.

Maar nee, de olie-industrie moest er aan geloven. Dat begon in 2002-2003 met een grote staking in het nationale oliebedrijf tegen het regime van Chavez, een politieke staking om een einde te maken aan de opkomende dictatuur naar Cubaans model. Chavez had vlak daarvoor massale demonstraties tegen zijn nog corruptere bewind dan dat van zijn voorgangers, met geweld onderdrukt.

Chavez ontsloeg tijdens de staking maar liefst 18.000 werknemers in de olie industrie, van hoog tot laag en verving ze door militairen. Het gevolg van dit massa ontslag was de feitelijke ontmanteling van de olie industrie in Venezuela, de belangrijkste basis voor de opbouw van de welvaart in het land.

Een jaar later sprak ik een Venezolaanse ingenieur in Mexico. Hij was na het massa ontslag met veel collega’s uitgeweken naar Mexico waar zij naar tevredenheid werkten bij de oliemaatschappij PEMEX. Ze hadden hun gezinnen al naar Mexico over laten komen. 

In zijn strijd om de macht was Chavez daarbij geholpen door zijn Cubaanse vrienden, bereid om de kip met de gouden eieren te slachten. Of Chavez dat toen ook besefte, is de vraag. Het probleem van ideologisch bevlogen politieke leiders is dat ze geen besef hebben van wat er komt kijken om een industrieel productieproces op te bouwen en te behouden. 

Zij denken dat zij zelf het moeilijkste werk doen, de verdeling en behoud van de macht. Het ontgaat hen dat het vele malen moeilijker is om een Philips, Unilever, Akzo, Shell of een ASML tot een succesvol bedrijf te maken. Daar komt heel wat meer bij kijken dan bij het voeren van een verkiezingscampagne en het aansturen van ambtenaren.

GEOMETRISCHE COMPOSITIE IV

 

petrus, Geometrische Compositie IV, acryl en olieverf op mdf paneel (80x80 cm), 2025
Te Koop

69. MEXICAANSE VERTELLINGEN. MISKRAAM

 

Frida Kahlo,(1932): Een zeldzame lithografie (een van de eerste en de enige die lukte), gemaakt kort na de miskraam. Het is verdeeld in een lichte en een donkere helft, waarmee het verlies van haar kind wordt gecontrasteerd met de 'geboorte' van haar artistieke identiteit. (Banco de Mexico, Diego Rivera Frida Kahlo Museum, Mexico D.F.

David besluit om naar don Ramon te gaan alvorens op zoek te gaan naar Diego in Huasca. Frida gaat niet mee. Ze blijft bij doña Maria om een praatje met haar te maken. Ze wil meer weten over haar leven na de verhalen die ze van Diego kent.

Doña Maria vraagt of ze een kop koffie lust. Dat slaat Frida niet af. Ze gaat met haar rug tegen de muur aan de keukentafel zitten en volgt de bezigheden van doña Maria. Het is voor het eerst van haar leven dat ze een vrouw in zo een keuken aan het werk ziet. Zelf houdt ze niet van koken. Als het even kan laat ze het over aan het dienstmeisje.

Ze vraagt aan doña Maria of zij van koken houdt. Die haalt haar schouders op en zegt dan dat het geen kwestie van houden van is. Er wordt van haar verwacht dat ze eten kookt, het huis op orde houdt, voor de dieren zorgt en duizend en een andere kleine en grote dingen doet en dus doet ze dat ook. Het is haar plicht als vrouw en, zo voegt ze er aan toe, het is haar manier om haar liefde voor man en kinderen te tonen.

Sinds de kinderen het huis uit zijn, is het allemaal minder vermoeiend al valt er natuurlijk altijd wat te doen in en rond het huis. Gelukkig is ze nog goed ter been. Het leven is op dat punt tot nu toe goed voor haar geweest. 

Haar enige verdriet is wat Rosa is overkomen. Ze neemt het zichzelf nog altijd kwalijk dat ze niet aan heeft zien komen dat haar dochter zo verliefd was dat ze wel eens het huis uit kon vluchten, een huis waar ze altijd een veilig leven vol warmte had.

Ze had nog zo gehoopt dat moeder Maria en haar Zoon Jezus meer medeleven zou hebben gehad met het lot van Rosa en haar kind. Gelukkig hebben zij het kind van Rosa op kunnen vangen maar ze vreest dat het met Rosa nooit meer goed zal komen. De wond van de mislukte liefde is te groot om nog genezen te kunnen worden. 

Rosa ziet haar kind niet staan, het herinnert haar teveel aan de pijn in plaats van het geluk van de liefde. Ze hebben er met de pastoor van Huasca over gesproken maar die kon niks voor Rosa doen. Hij heeft te weinig ervaring met dit soort zaken, zo zei hij. Bovendien wil Rosa niet naar hem luisteren.

Diego is altijd hun steun en toeverlaat geweest in het hele drama, als het zo uitkwam samen met Julia. Maar als Diego er niet is en dat is vaak zo, dan staan ze er alleen voor. De andere kinderen willen ze niet belasten, die hebben recht op hun eigen levensgeluk en dat vinden is al moeilijk genoeg.

Terwijl ze de hete koffie direct uit de kan voor Frida en haarzelf inschenkt, kijkt ze Frida aan en vraagt of ze kinderen wil. Frida knikt zo heftig dat doña Maria haar vragend aankijkt waarna Frida besluit om geen geheimen te hebben voor haar, waarom zou ze en misschien kon doña Maria hier nog goede raad geven.

Ze vertelt dat ze van jongs af een kind wil. Een kind zou haar leven niet alleen vullen maar ze vindt ook dat het een bevestiging van de liefde is tussen man en vrouw en het haar tot vrouw maakt. Wat Rosa is overkomen is vreselijk en ze kan zich goed voorstellen dat dit een zo diep trauma is geworden dat het nooit meer goed kan komen.

Zijzelf is bang dat ze nooit kinderen zal kunnen krijgen. Haar enige zwangerschap is geëindigd in een miskraam, weliswaar een niet zo diep en ingrijpend trauma als dat van Rosa maar diep genoeg om haar soms het gevoel te geven dat haar leven zinloos is. 

Het verloren kind is een gemis geworden waarvan ze niet weet of dat nog goed kan komen. De artsen in het ziekenhuis zijn er niet gerust op. Ze denken dat vanwege het ongeluk, haar lichaam haar weinig kans zal geven een kind te krijgen.

Dona Maria had met toewijding geluisterd. Ze had niet meer van haar koffie gedronken, bang dat ze Frida’s verhaal zou verstoren. Ze kijkt naar Frida en ziet het diepe verdriet dat vanuit haar ziel opstijgt naar haar donkere doordringende ogen. Ze knikt naar Frida, een bemoedigend knikje. Ze beseft dat de last die Frida draagt niet met een enkel troostend woord kan worden opgevangen. Ze zwijgt en blijft roerloos zitten.

HAPPY NEW YEAR

 

ZELENSKY, DE MAN VAN 90 MILJARD

 

Wat is nu eigenlijk 90 miljard Europese steun voor Oekraïne ofwel 45 miljard per jaar? De rekensom is gauw gemaakt. Het komt neer op ongeveer € 100,-  per inwoner behalve dan Hongarije, Slowakije en Tsjechië, die doen niet mee. Dat is een vorm van verraad. Willen zij weer Russische tanks in Praag (1968) en Boedapest (1956)?

Maar wat is 100 € per jaar voor de verdediging van de vrijheid van Europa? Een peuleschil vergeleken met de offers die Oekraïne brengt! Er zijn mensen die denken dat Rusland ons vrijheid brengt of een beter leven. Wel als je toestand beziet in Rusland, zowel materieel als geestelijk, dat weet je wel beter. Maar sommigen willen niet zien tot dat het te laat is.

Het leven voor Zelensky moet erg zwaar zijn. Terwijl elke dag burgers omkomen bij bombardementen en soldaten sneuvelen aan het front moet hij voor de overleving van zijn land vertrouwen op mensen die je in wezen nooit kunt vertrouwen. Ik bedoel politici. 

En dan heb ik het niet over Trump of de met zichzelf ingenomen Hongaarse onderkruiper Orban, of over de Tsjechische miljardair premier Babis of de Slowaakse wegkijker premier Fico maar ook over bijvoorbeeld de Franse president Macron, de Duitse Bondskanselier Merz, de Engelse premier Starmer, de Italiaanse premier Meloni en ja ook de Nederlandse toekomstige premier. Zij allemaal staan onder druk van kiezers en niets zo wispelturig als kiezers. Vandaag hosanna, morgen kruisig hem. 

Putin en Trump willen beiden niet voor niks verkiezingen in Oekraïne. Zij willen van Zelensky af. De man is hun veel te groot geworden en doet alsmaar niet wat zij willen, vrede sluiten ten koste van zijn land. Sterker nog, hij weet ze tot nu telkens via de Europese band te weerstaan.

Maar hoe lang nog? Zal Europa het vol houden? Is Europa in staat weerstand te bieden aan het koppel Trump-Putin? Voorlopig zijn er Europese leiders die  bereid zijn om te doen wat nodig is voor Oekraïne maar voor hoe lang nog? In Nederland lopen politieke leiders rond die het met Putin op een akkoordje willen gooien (Wilders) zo ook in België (Vlaams Belang), Frankrijk (Le Pen), Spanje (toch al een zwakke broeder), Italië enz. 

De vraag is of  Europa stappen durft zetten om een echte grootmacht te worden? Als de voormalige Europese grootmachten en oorlogvoerenden - Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk - elkaar kunnen vinden dan zou er wel eens een einde kunnen komen aan de politieke agenda van Trump en Poetin. President Zelensky heeft alvast veel voorwerk gedaan, nu nog doorzetten.

Dat Zelensky intussen overeind blijft is op zich al een God’s wonder. Dat maakt zijn tegenstanders alleen maar kleiner en onbeduidender. 

FRIDA KAHLO

Als je door het centrum van Mexico-stad wandelt of in de wijk Coyoacan, waar het Frida Kahlo museum Casa Azul staat (haar voormalige woonhuis), dan zie je overal op straat haar beeltenis. Haar portret met de bloemenkrans maakt deel uit van de Mexicaanse souvenirs meestal gebaseerd op de Mexicaanse folklore. Dat is geen wonder want Frida Kahlo was een van de eerste vrouwen die zich liet inspireren door de inheemse klederdracht.

 

Frida Kahlo, zelfportret geschilderd in 1940 en opgedragen aan dokter Leo Eloesser, haar arts. Dit is een van de bekendste zelfportretten van Frida Kahlo waarop ze is getooid met een bloemenkrans. De bloemen symboliseren haar liefde voor de natuur en de Mexicaanse identiteit  overgenomen van de Tehuana-cultuur.  

Kahlo liet zich inspireren door de klederdracht van de Tehuana vrouwen in de staat Oaxaca ten zuiden van Mexico-stad. Ze heeft ook een zelfportret gemaakt met de hoofdtooi van de vrouw rechts boven. 

Frida Kahlo, Zelfportret als Tehuana (Diego spookt door mijn hoofd). 1943.

Deze jonge Mexicaanse laat zich bij haar opmaak voor de Dia de La Muerte (dag van de doden op 1 en 2 november) inspireren door Frida Kahlo en de Tehuana cultuur.

Even verderop in het park van Coyoacan trof ik deze verkoopster aan. Zij vertelde me dat dit de typische haartooi past bij de gebruikelijke klederdracht in haar dorp.

Deze jonge vrouw met een op Kahlo geïnspireerde haardracht stond bij het Frida Kahlo museum Casa Azul in Coyoacan, Mexico-Stad.

Haartooi van een dode, Mexico-stad, centrum op 3 november 2025.

Tijdens de "dia de los muertos" in Mexico-stad, 3 november 2025