JESSE NEEMT VAN DE RIJKEN, GEEFT AAN DE ARMEN

 

DEEL 3. BRAM ONDERZOEKT OP CUBA AMERIKAANS IMPERIALISME

 

Amsterdam is ook in 1962 een revolutionaire voorhoede met een demonstratie tegen de Amerikaanse zeeblokkade van Cuba door de Amerikaanse president Kennedy. Foto: Freek Aal, collectie Nederlands Fotomuseum.

Is Cuba altijd al een een prooi voor Amerika geweest zoals Bram Vermeulen in zijn reportageserie “De Prooi”  zegt of liggen de zaken toch wat genuanceerder? Dat Trump het eiland als een prooi voor business ziet, is duidelijk maar voor Trump is alles business, ook internationale politiek. 

Voor hem is kapitalisme hetzelfde als handel, handel en nog eens handel of het nu met Cuba, Venezuela of Rusland is. Sociale rechtvaardigheid, vrijheid, solidariteit, onafhankelijkheid, loyaliteit enz. zijn voor hem en zijn zakenvrienden flauwekul. Die leveren niks op.

Is Trump als maniakaal handelaar in onroerend goed een uitzondering in de Amerikaanse geschiedenis als het gaat om Cuba of is zijn economische wurging van het eiland door een botte olieblokkade van het eiland, een voortzetting van twee eeuwen Amerikaanse politiek?

Voor Trump heeft Amerika al veel pogingen gedaan om het communistische regime van Fidel Castro omver te werpen. Een van de bekendste en de eerste openlijke is de Varkensbaai invasie ten tijde van de progressieve en zo geliefde president Kennedy (1961). 

Bram brengt daarom een bezoek brengt aan de Varkensbaai. Hij toont ons een fragment zwart-wit film van de invasie waarin te zien is hoe de invasie op een grote mislukking uitliep. Het door de CIA getrainde legertje van ongeveer 1500 Cubaanse ballingen, gesteund vanuit zee en in de lucht, werd in de pan gehakt. De meer dan 1000 gevangen kwamen na anderhalf jaar vrij nadat Amerika voor miljoenen dollars voedsel en medicijnen had geleverd.

Wat de ondergang van Fidel Castro had moeten worden, is zijn historische overwinning geworden die hem tot een nog grotere held maakte dan hij al was.  Een klein tropisch eilandje weerstond zomaar de reus Amerika!

De overwinning was te danken aan een fatale onderschatting door de CIA van Castro om een leger te organiseren. Tijdens zijn guerrilla verzet in de bergen had hij daar veel ervaring mee opgedaan. De frappante overwinning maakte Fidel Castro c.s. overmoedig. 

In het kielzog van Castro werd ook Nikita Chroesjtsjov, opvolger van Stalin en als zodanig partijleider en leider van Rusland, overmoedig. De banden tussen Rusland en Cuba werden verder aangehaald. Ze kwamen overeen om raketten op het eiland te installeren ter verdediging van Cuba. Daarmee kwam Amerika in het bereik van Russische raketten te liggen, raketten die uitgerust konden worden met atoomkoppen. 

Dat was voor president Kennedy een stap te ver. Het gevolg was de Cuba crisis (1962). De Amerikaanse marine legde een zeeblokkade om het eiland om te voorkomen dat de Russische schepen die al onderweg waren met de raketten, het eiland zouden kunnen aandoen. Trump’s blokkade is dus niet de eerste al was die van Kennedy meer gericht tegen Rusland dan tegen Cuba.

Er dreigde een rechtstreekse confrontatie op zee tussen de twee wereldmachten. De wereld hield de adem in totdat Chroesjtsjov op het laatste nippertje besloot de schepen rechtsomkeer te laten maken. Volgens kenners was op dat allerlaatste moment hoogst waarschijnlijk een wereldoorlog voorkomen.

Na de Varkensbaai invasie zijn hoogst waarschijnlijk meer pogingen ondernomen om Fidel Castro op de een of andere manier te vermoorden. De bekendste is die van Castro's voormalige geliefde van Duitse afkomst Marita Lorenz. Hoe dat zo gekomen is beschrijft ze uitvoerig in het ook in Nederland verschenen boek “Lieve Fidel, mijn leven, mijn liefde, mijn verraad.” 

Het is in alle opzichten een verbijsterend verhaal dat je het haast niet kunt geloven. Zij geeft met haar levensverhaal een inkijk in het leven van Fidel Castro, van de Amerikaanse politiek en de CIA. Tijdens haar training bij de CIA leert zij Lee Oswald kennen, de moordenaar van president Kennedy. 

Dat  roept dan weer de vraag op of er toch geen verband is tussen Cuba en de moord op Kennedy? Zou het geen wraak van Cuba zijn geweest voor de Varkensbaai invasie, misschien wel geholpen door de lange arm van de KGB? Kortom, een verhaal waar je nog wel tien Jason Bourne films van kunt maken.

FOTOMUSEUM AAN HET VRIJTHOF. 1 NOVEMBER 2026.

De ontvangst in de hal.

 

De leeszaal.

Begroeting vanuit de leeszaal.

De entreehal met koffiebar

Het gesprek

Bezoekster in rood.

Samen de foto's bekijken.

DE KUNST VAN FOTOGRAAF EVE ARNOLD

Eve Arnold: Hollywoodster Joan Crawford krijgt een gezichtsbehandeling van een schoonheidsspecialiste van Elisabeth Arden. 1959.

Als ik de foto’s van Eve Arnold in het Fotomuseum van het Vrijthof in Maastricht zie, dan weet ik weer waar het in de fotografie om draait. De kunst om mensen te fotograferen, een kunst die zeldzaam is en blijft.

Ze was van alle markten thuis als het om mensen gaat, of het nu Hollywoodsterren waren, de zwarte verzetsbeweging in Amerika, gesluierde vrouwen in het Midden oosten, modeshows in Harlem of zwangere vrouwen in een ziekenhuis. Eve Arnold wist ze allemaal voor de lens krijgen.

Eve Arnold. Bijeenkomst van Black Muslims. Drie paar handen (van links naar rechts): een blanke Amerikaanse nazi, een lid van de black Muslims en een geldinzamelaar. (1961). Nazi's en Black Muslims werkten politiek samen aan machtsvorming om Amerika op te delen in een Zwart en een Blank Amerika.

Hoe haar dat lukte, heeft ze opgeschreven en uitgelegd. Maar ook zonder die uitleg kun je aan haar foto’s zien hoe ze te werk ging. Het komt er op neer dat ze de mensen waarmee ze werkt respecteert en vertrouwt, ze niet beoordeelt of veroordeelt. 

Ze ziet ze niet als objecten van een reportage waarmee ze goede sier in een tijdschrift, krant of boek kan maken maar als medemens. Dat precies en haar diepe besef van de condition humaine, dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten en er maar het beste van moeten zien te maken, maakt dat ze dicht bij haar onderwerp kan komen, geestelijk en fysiek.

Eve Arnold zag bij haar bezoek aan het China van Mao al meteen hoe de persoonsverheerlijking van Mao gestalte kreeg.

Eve Arnold (1912-2012) was de eerste vrouwelijke fotograaf die volwaardig lid werd van Magnum (1957) een coöperatie van eminente vooral mannelijke topfotografen uit de hele wereld. Naar het schijnt worden de laatste jaren meer vrouwen volwaardig lid van de club.

Elliot Erwitt (1928-2023), fotograaf en voormalig voorzitter van Magnum, omschreef haar in het grote Magnum boek als een fotograaf met een humanistisch engagement, die op een bescheiden doch treffende manier haar onderwerpen wist te fotograferen.

Eve Arnold zag de mannenblik waar op haar beurt Marilyn Monroe als Hollywoodster gebruik van maakte.

Volgens hem observeerde ze met een groot hart en een bijzonder invoelingsvermogen. Ze was een zeer grote figuur in een kleine verpakking aldus Elliott.

Haar foto’s `zijn tegelijk journalistiek en documentair. Haar nieuwsgierigheid en betrokkenheid bracht haar in onderling heel verschillende milieu’s. Ze had kennelijk geen moeite om zich daaraan aan te passen zodat de mensen haar vertrouwden en soms zelfs bevriend raakten met haar.

De fototentoonstelling "Eve Arnold - All about Eve" is tot 31 januari volgend jaar te zien in F/M -Fotomuseum aan het Vrijthof, Maastricht.

PI

petrus, "Pi", acryl en olieverf op doek, 100x100 cm
Te Koop € 2000,-

 

DEEL 2. BRAM'S HEIMWEE NAAR DE CUBAANSE REVOLUTIE

Een prachtig voorbeeld van de de begeestering van linkse intellectuelen voor Cuba en zijn grote held Che Guevara was zo groot dat er een heuse opera van werd genaakt. De opera 'Reconstructie" werd in 1969 in het kader van het Holland Opera Festival opgevoerd.  De opera is het resultaat van veel subsidie en samenwerking tussen 5 componisten (Reinbert de Leeuw, Peter Schat, Louis Andriessen, Jan van Vlijmen en Misha Mengelberg) en twee schrijvers (Harry Mulisch en Hugo Claus). De opera is gebaseerd op Mozarts Don Giovanni. "De titelheld is symbool voor de uitbuiting van de derde wereld door de eerste, toegespitst op het Noord-Amerikaanse kapitaal dat Latijns Amerika als en groot opgemaakt bed beschouwd. Don Giovanni vermoordt de Commandeur, zijnde Che Guevara, die aan het eind van het stuk terugkeert als een enorme, het hele toneel beheersende Stenen Gast en op zijn beurt Don Giovanni doet verdwijnen. Steeds klinkt het koor: "in Latijns Amerika sterven per minuut vier mensen van gebrek en honger." ( John Jansen van Galen, De gouden jaren van het linkse levensgevoel, het verhaal van Vrij Nederland, blz.252 e.v.)

Progressieve mensen hebben nog altijd heimwee naar de Cubaanse revolutie, zo zien we ook terug in de VPRO reportage “de Prooi” van Bram Vermeulen. Een revolutie met als achtergrond een prachtig romantisch tropisch droomeiland met palmbomen, goudgele stranden en blauwe luchten waar vriendelijke, mooie mensen van allerlei kleur wonen waaronder ook afstammelingen van de Afrikaanse slaven die op de tabaks- en suikerriet-plantages hebben gewerkt.

Mijn generatie, tegenwoordig ‘boomers’ genoemd, was er zo weg van dat de ene na de andere linkse intellectueel en journalist naar het eiland afreisde om met eigen ogen de geboorte van de nieuwe revolutionaire mens te aanschouwen. Na de Franse revolutie van Robespierre, de Russische van Lenin en de Chinese van Mao laaide met de Cubaanse revolutie opnieuw de hoop op dat de droom van vrijheid, gelijkheid en broederschap bewaarheid zou worden.

De progressieve schrijver Harry Mulisch deed er indertijd opgewonden verslag van in zijn boek “Het Woord bij de Daad”. Het roemruchte Franse vriendenpaar, de schrijfster Simone de Beauvoir en de filosoof Jean PaulSartre vereerden het eiland met een geruchtmakend bezoek. Hun voorbeeld werd gevolgd door schrijvers, journalisten en academici uit de hele Westerse wereld.

De aantrekkingskracht van de revolutie zat hem niet alleen in de charismatische figuur van Fidel Castro, een held waar jongens en meisjes van kunnen dromen, of het decor van palmen en tropische stranden maar ook in de heldhaftige confrontatie met Amerika als een kapitalistische wereldmacht en is volgens de klassieke leer van Marx armoede in de wereld niet ook de schuld van het kapitaal? Vooral dat legitimeerde de revolutie en niet of het democratisch is of niet. Zie de in Nederland gecomponeerde en geschreven opera “Reconstruction” (zie bovenaan de blog).

Dat verzet tegen Amerika als het land van het Kapitaal was voor deze bewonderaars veel belangrijker dan het democratische manco van Cuba. Dat werd Fidel maar wat al te graag vergeven. Bram is een erfgenaam van deze opvatting. Hij heeft meer oog voor de rol van Amerika op Cuba dan de communistische dictatuur met zijn verantwoordelijkheid voor de armoede, het verval en de ellende op het eiland.

Ontegenzeggelijk is de rol van Amerika op Cuba sinds zijn onafhankelijkheid in 1902 altijd groot geweest, maar is het daarmee ook verantwoordelijk voor alle ellende en de communistische dictatuur? Hadden Fidel Castro, zijn broer en legerleider Raoul en hun kameraden niet van meet af aan het plan om een communistische dictatuur te vestigen? 

Dezelfde vraag deed zich goed 20 jaar later voor met de overwinning van de Sandinistische revolutie op dictator Somoza (1979). Ook dat was een revolutie tegen een door Amerika gesteunde dictator onder leiding van een charismatische Daniel Ortega. 

Net als indertijd Fidel Castro op Cuba zette Daniel Ortega samen met zijn broer en legerleider Humberto alle stukken klaar om van zijn land een communistische dictatuur te maken. En net als toen hadden westerse linkse journalisten, politici en  intellectuelen het volste vertrouwen in de goede bedoelingen van Ortega en zijn kameraden. c.s.

Zijn anti-democratische opstelling en maatregelen (inperking van vakbondsvrijheid en vrijheid van meningsuiting) werden net als bij Fidel Castro vergoeilijkt als schoonheidsfoutjes terwijl je met het blote oog kon zien dat het fout ging. Fidel Castro is uiteindelijk als een levenslange dictator gestorven. Het valt te vrezen dat Daniel Ortega net als Fidel Castro, bij leven al zijn grote voorbeeld, ook als dictator zal sterven.

DEEL 1. DE VERWARRING VAN BRAM OP CUBA

 

Bram Vermeulen op Cuba met op de achtergrond Che Guevara, de held van de Cubaanse revolutie die in de jaren zeventig op menig studeerkamer hing.

Tot op de dag vandaag bestaat in linkse kringen heimwee naar de Cubaanse revolutie (1958). Er is geen revolutie die zoveel linkse intellectuelen heeft geïnspireerd en gefascineerd als de Cubaanse revolutie van Fidel Castro en zijn bebaarde mannen. 

Dat heimwee proef je terug in de driedelige reportage “De Prooi” die Bram Vermeulen voor de VPRO maakte. Bram zwerft als een Kuifje in Afrika over het eiland op zoek naar de restanten van de eens zo glorieuze revolutie die zoals de titel al zegt een prooi is van Amerika, de grote boze buurman aan de overzijde van de zee.

In het Engels of in steenkolen Spaans, zoals hij zelf zegt, spreekt hij met mensen van allerlei slag. Als een goed journalist steekt hij zijn voelhorens onder alle lagen van de bevolking uit. 

Hij spreekt met echt arme mensen (mensen die honger hebben en niet naar een voedselbank kunnen), met doorsnee Cubanen die proberen er het beste van te maken onder de miserabele omstandigheden, met oud-revolutionairen die in hun glorieuze verleden zijn blijven steken, met een Russische kapitein die tot grote verbazing van Bram ondanks de blokkade van Trump vanuit Florida goederen aflevert op het eiland, een Amerikaanse avonturierster, een Cubaanse die jaagt op rijke toeristen, en als klap op de vuurpijl met Sandro Castro, een kleinzoon van Fidel Castro. 

Het interview met uitzicht zoals de kleinzoon zegt, loopt op niks uit. In feite lacht deze nazaat van dictator Castro, influencer en playboy op Instagram, Bram in zijn gezicht uit door net als in zijn filmpjes op Instagram, de mallotige paljas uit te hangen. In De Volkskrant van 3 april dit jaar vind je een profiel van hem. 

Zodra Bram probeert een inhoudelijk vraag te stellen, houdt hij  het voor gezien, Bram in verwarring achterlatend. Hij weet niet wat hij er mee aan moet. Wij kijkers ook niet. De enige troost is dat zoals  mijn moeder zei, Onze Lieve Heer nu eenmaal rare kostgangers heeft.  

Bram raakt gaandeweg steeds meer in verwarring. Nee, op Cuba is niks wat het lijkt, zo bekent hij in de reportage. Maar wat wil je in een land waar de kleinste verspreking in de openbaarheid kan leiden tot een veroordeling of een heuse gevangenisstraf? 

De mensen hebben geleerd om nooit het achterste van hun tong te laten zien, zeker niet in het openbaar of in een TV interview. Als je dan de taal niet spreekt, de cultuur niet door en door kent dan kun je ook de gebruikelijke codetaal die men in een dictatuur gebruikt om toch nog met elkaar te kunnen praten, niet vatten. 

Waarom heeft een goed bedoelende journalist als Bram Vermeulen dat niet door? Beschikt hij niet over de gave van reflectie of komt het omdat hij democratische vrijheden zoals de vrijheid van meningsuiting, als zo vanzelfsprekend beschouwd dat hij niet weet wat het gebrek aan die vrijheden met je doet?

Misschien is de laatste verklaring de beste maar meteen ook een belediging want Bram hoort dat besef wel te hebben. Een journalist die achtergrond reportages wil maken in landen die geen open democratische cultuur hebben moet zich daar bewust van zijn.

Vragen stellen aan mensen is zo moeilijk niet, maar vragen stellen die er toe doen als je wil weten wat er aan de hand is in een land is moeilijker. Nog moeilijker is het om de antwoorden, als je die krijgt, in hun context te plaatsen. Daarvoor moet je vertrouwd zijn met de taal en de cultuur. 

Met journalistieke nieuwsgierigheid alleen kom je er niet. Dan ben je niet veel meer dan een veredeld toerist. Met alleen ideologische en/of politieke betrokkenheid kom je er helemaal niet. Die worden voor het karretje van de propaganda van het regime gespannen zoals de geschiedenis ons vele malen leert.