GOD KAN ZICH NIET VERGISSEN

 

Je kunt een mening hebben over Trump. Met wat je ziet en hoort op de Nederlandse TV is dat niet moeilijk. Daar krijg je voortdurend gratis meningen met bijbehorende gevoelens voorgeschoteld. Je hebt het voor het kiezen op het Nederlandse net maar uiteindelijk komt het allemaal op hetzelfde neer.

Een verademing in dit TV circus is het EO TV programma ‘God, Jesus, Trump’ van Tijs van den Brink. Hij reist door Trump’s own country Texas met de vraag waarom mensen op Trump stemmen waarbij zijn aandacht in het bijzonder uitgaat naar Christenen. Hij komt in de merkwaardigste, soms bijzonder vrolijke kerken terecht met zingende mensen voor wie Jezus een vertrouwde vriend en buurman is.

Al met al krijg je een genuanceerder beeld van Trump stemmers dan je zou verwachten op grond van wat je in Nederland over hem hoort en ziet. Amerikaanse kiezers kijken scherper naar wat Trump doet dan wat hij zegt. Woorden zijn maar woorden, dat geldt voor elke politicus, maar wat doet hij of zij, dat is pas belangrijk.

Met enige verbazing luister ik naar zijn gesprek met een ouder homostel dat vindt  dat Trump meer doet voor hen dan Biden. Het beleid van Biden om zo nadrukkelijk op te komen voor LBTQ+’ers  jaagt de mensen onnodig op de kast. 

Zo komt Tijs van lieverlee in de woke discussie terecht, een beweging in Amerika die bijna dwingend nieuwe normen wil opleggen aan de samenleving over de verhouding man, vrouw, de plaats van de homo’s, de queers en de transgenders in de samenleving. 

Vooral dat laatste blijkt onder gelovigen heel veel verdriet en ellende op te leveren als een van hun kinderen bekent transgender te willen zijn. Tijs heeft in zijn auto een vertrouwelijk en indringend gesprek met een moeder die na zes jaar nog in tranen uitbarst over haar dochter die transgender is.

Die is nog voor haar achttiende het huis uit gevlucht. Na omzwervingen en een operatie na haar achttiende kwam ze bij gebrek aan inkomen en een woning toch weer naar huis. De dochter eiste wel dat haar moeder haar voortaan met haar nieuwe mannelijke voornaam zou noemen en gender neutrale voornaamwoorden zou gebruiken.

Dat kon ze niet over haar hart verkrijgen, niettemin kwam de voormalige dochter thuis wonen bij gebrek aan iets anders. Zij, de moeder snapt nog steeds niet dat ze geopereerd is. Volgens haar is het geen fysieke maar een geestelijk kwestie. Ze had behandeld moeten worden door een psycholoog of therapeut.  

Tijs blijft er rustig onder en vraagt door, waarop de moeder verzucht dat het wel zoiets als een geestesziekte moet zijn “want God kan zich niet vergissen”. Een God waar haar voormalige dochter uiteraard en tot haar grote verdriet niet meer geloofd.

Het is heel tragisch te moeten zien hoe deze vrouw over God en Jezus spreekt alsof het haar buurman is.  Voor haar is God een schepper van de Bestaande Orde. Maar als God zich niet vergist waarom is er dan een atoombom, haat en nijd tot aan oorlog, armoede, lijden en noem al die andere nadelen die verbonden zijn aan het mens zijn maar op?

Misschien heeft God ons op de wereld gezet met de opdracht om het zelf maar uit te zoeken en onze eigen verantwoordelijkheid te nemen. Dat hij zich daarbij druk maakt over homo’s, transgenders en wat dies meer zij lijkt me onwaarschijnlijk. Ik vrees dat we aan onszelf zijn overgelaten, dat we het alleen moeten uitzoeken.

Wat dat betreft heb ik een vriendin gehad, ze is helaas overleden, die met hulp en steun van haar vader het zal heeft uitgezocht. Ze heeft zich op latere leeftijd tot vrouw laten veranderen. Ze was ooit als man getrouwd geweest. Na zijn geslachtsverandering woonde ze tot aan haar dood samen met een vriendin.

35. TERUG NAAR NIJMEGEN. LOF DER LIEFDE

 

"Liefde is overal"

De les van Jan van het Kruis is duidelijk. God is liefde, liefde die bevestigt wordt door de menswording van zijn zoon Christus om het offer van zijn kruisdood te brengen uit naam van die liefde. Rationeel totaal onbegrijpelijk maar een ijzersterk beeld van de liefde van God voor de mensen. Vandaar dat het kruis tot in alle hoeken van de wereld is doorgedrongen. 

Jan van het Kruis bevestigt wat ik intuïtief als puber heb bedacht. Sindsdien heb ik mij God en zijn zoon Christus tezamen met zijn  moeder Maria als Goden die liefhebben voorgesteld. Ze zijn geen heersers over mens en dier, geen grootgrondbezitters, groot-ondernemers of CEO's van het heelal. Als Hij, Zijn Zoon en diens Moeder bestaan, dan zijn zij goddelijke liefde.

Hoe ik daar op ben gekomen? Geen idee. Is het mijn  katholieke opvoeding? Is het een soort ingebouwde intuïtie of is het zo maar aan komen waaien? Hoe dan ook, ik wissel als puber van gedachten met de Zoon over mijn door de Roomse kerk verboden liefde voor een protestants meisje met blonde krulharen en blauwe ogen. Ik vraag aan Hem waarom Hij en mogelijk Zijn Vader het niet eens zouden zijn met mijn liefde, weliswaar aards maar wel liefde?

Zijn antwoord is duidelijk. De kerkelijke geloofsrichting is geen enkele belemmering om elkaar lief te hebben. Ontrouw aan de opvattingen van de kerk is geen ontrouw aan God. Integendeel, liefde gaat boven alles.  Gerustgesteld door deze gedachte maak ik met een gerust gemoed het protestantse meisje het hof. Dat mislukte overigens, wat mijn gevoelens voor haar niet meteen minder heftig maakt maar na verloop van tijd wordt het dan toch een onmogelijke liefde. Liefde moet wel van twee kanten komen en dat is helaas niet het geval.

Maar dankzij de liefde voor een protestants meisje heb ik geleerd dat God synoniem is aan liefde. Dat is voortaan mijn leidraad in het leven en niet de teksten van het Oude of Nieuwe Testament of de regelgeving van de Roomse kerk. Voor zover ik de Bijbel lees, lees ik die symbolisch en niet letterlijk. Het is door God geïnspireerde poëzie. Het maakt daarbij niet uit of God en Zijn Zoon Christus al dan niet bestaan. Het leven draait hoe dan ook om liefde. Daarop moet het bestaan gericht zijn, alle andere zaken zoals macht, geld, schoonheid, seksualiteit enz. zijn bijzaken, belangrijke zaken maar geen hoofdzaak.

Liefde heeft aan zichzelf genoeg. Ze is niet te vatten in voorschriften of geboden ook al is zij gebonden aan het aardse bestaan. Zelfs de tien geboden, die een handige richtlijn zijn voor het leven, zijn ondergeschikt aan de liefde. Of na mijn dood nog sprake van liefde zal zijn, is ook al niet belangrijk. 

De liefde volstaat nu. Liefde is op zichzelf genoeg om de kelk van het leven te vullen. Als ik na mijn dood in Goddelijke liefde zal worden opgenomen dan is dat mooi meegenomen maar ik geloof er niet in en reken er niet op. De liefde als zodanig is mij genoeg.

Liefde is waar geest en lichaam elkaar in harmonie kunnen ontmoeten zonder onpraktisch te worden. Wie de liefde kent, doet niet moeilijk, zoekt geen uitwegen, maakt er zich niet gemakkelijk vanaf en is trouw. Vandaag geen liefde, morgen wel dat kan niet. Liefde is er voor altijd en eeuwig. Liefde is een sprookje dat bestaat.

Kun je boos zijn en toch liefhebben. Natuurlijk kan dat. Kun je vechten en liefhebben? Ja ook dat kan. De vijand van de liefde is het kwaad. Waaraan kun je het kwaad herkennen? Aan zijn liefdeloosheid, zijn verraderlijke liefde, zijn ontrouw, zijn gemakzucht, jaloezie en materialisme. 

Liefde kan niet zonder de vrijheid om te kiezen voor het goede of het kwade. Dat maakt het leven soms moeilijk. Maar zonder kwaad geen goed en zonder goed geen liefde. Zo staan wij mensen ervoor.
 

29. TERUG NAAR NIJMEGEN. JAN VAN HET KRUIS

 

Schilderij (olieverf, 1951) van de kruisiging door de surrealist Salvador Dalí. Het is een voorstelling van Jezus Christus hangend aan een kruis van bovenaf gezien in een donkere lucht, zwevend boven het water compleet met boot en vissers. Het is het landschap van de baai van Port Lligat (Catalonië), een landschap dat Dalí vaker heeft gebruikt in zijn werken. Hoewel het een afbeelding is van de kruisiging, is het verstoken van spijkers, bloed en doornenkroon, omdat Dalí door een droom werd overtuigd dat deze eigenschappen de afbeelding zouden ontsieren. Volgens Dalí werd hem in een droom het belang om Christus in een extreme hoek te schilderen geopenbaard.

De compositie van de gekruisigde Christus is geïnspireerd op een tekening die werd gemaakt door de 16e-eeuwse Spaanse monnik en mysticus Johannes van het Kruis tijdens een visioen in extase, waarbij hij de kruisiging van bovenaf aanschouwde. De tekening wordt nog steeds bewaard in het klooster van Avila.

Bron: Tilburg School of Catholic Theology

Tijdens onze wandelingen vraag ik Frans of zijn zoektocht naar Gods’ afwezigheid ook niet een zoektocht was naar de afwezigheid van God bij hemzelf. Hij vindt van niet. Hij ziet God in de grootsheid van de natuur of misschien beter gezegd in die van de schepping. 

Terwijl hij om zich heen wijst naar de bomen, de struiken en de wolken boven ons, nodigt hij mij uit om me te verwonderen over de schepping. Voor Frans openbaart God zich in de schepping. Daar valt wat voor te zeggen maar het blijft moeilijk. De schepping is niet alleen maar schoonheid, er is ook veel lelijkheid en rotzooi. Natuurrampen zijn er altijd wel ergens. 

Maar ik moet zeggen dat ik ook wel eens zo een wonderlijke schoonheidservaring heb gehad. De wereld op z'n mooist alsof hij volmaakt is. Door de schoonheid van de natuur, een ondergaande zon is het meest gebruikelijke cliché, krijg je dan het gevoel dat de wereld met jou zelf daarin volmaakt is. Heel bedrieglijk want al snel komt de lelijke kant weer tevoorschijn. Het is een betovering van korte duur.

Wat blijft is het gevoel dat de wereld ondanks alle wetenschappelijke verklaringen een mysterie blijft, een niet te verklaren raadsel met het al even grote raadsel waarom jij er bent. We weten niet waartoe we op aarde zijn en we weten ook niet waarom de aarde en het universum er zijn, hoe we ook ons best doen om het te verklaren.

Ik kan niet geloven dat een God of noem het een Opperwezen het sluitstuk van het mysterie van mijn bestaan en dat van het universum is. Naar mijn idee is dat te gemakkelijk. Het voelt kunstmatig aan en nogal vaag. God zelf is immers niet te vinden in de wereld en ook niet in het universum. Waarom is hijzelf niet in de wereld? 

Dan waren de Oude Grieken slimmer. Hun goden zaten op een berg en gingen zelfs met aardse vrouwen van stand naar bed. Aan zo een menselijke God heb je wat maar veel verklaren doet het ook niet. Dat soort Goden zijn een afspiegeling van onszelf, een ideaalbeeld geïnspireerd op onszelf. Daar schieten we uiteindelijk ook niet zoveel mee op. Het mysterie mens en universum wordt er niet echt mee opgelost.

Op dit punt aangekomen in ons gesprek komt Frans met zijn verhaal dat God liefde is. Hij heeft uit liefde de wereld en de mensen geschapen. God wil liefhebben en dat kun je niet alleen. Daar heb je een ander voor nodig en daarom zijn wij mensen er. Hij verwijst naar de heilige Jan van het Kruis een Spaanse karmeliet en mysticus die zijn ervaringen met de liefde van God heeft uitgedrukt in liefdesgedichten.

Geen vage, zweverige of zwijmelden gedichten over het grote geluk van de liefde maar krachtige poëtische beelden waarin de liefde gepaard gaat met eenzaamheid, tederheid, angst en onzekerheid. Liefde zoals liefde hoort te zijn en dat is geen eeuwigdurende zonsondergang. Liefde gaat met veel pijn en moeite gepaard en dat is wat Jan van het Kruis ons leert volgens Frans. Ik besluit om Jan van het Kruis te lezen. Baat het niet, schaadt het niet.
 

35. HET BELOOFDE LAND. DE KARMELIET EN DE HUISHOUDSTER

 

Doña Isabelle in het appartement van Frans Rosier dat grenst aan het Nationaal Park

Frans Rosier, kloosternaam Ireneus, heeft als karmeliet gekozen voor leven in armoede of misschien meer toepasselijk soberheid. 

“Onze officiële benaming is Orde van de Broeders en de Zusters van Onze Lieve Vrouw van de Berg Karmel. Wij zijn een religieuze orde van broeders, zusters en leken, die is ontstaan in het begin van de dertiende eeuw op de berg Karmel in het heilig land. Net zoals andere orden die in die tijd zijn ontstaan, zijn wij een bedelorde. We leiden een vita mixta, dat wil zeggen dat ons leven bestaat uit een contemplatieve en een actieve component. In het charisma van de orde wordt een belangrijk accent gelegd op de relatie met God. Die wordt zichtbaar in gebed, in onderlinge zuster- en broederschap en in openheid naar de samenleving.” ( www.karmel.nl)

Je relatie met God zichtbaar maken in je leven, zo heb ik Frans nooit over God horen praten. Tijdens onze schaarse gesprekken over God, we hebben veel andere zaken aan ons hoofd, verwijst hij naar de Natuur en Medemens met een hoofdletter. Voor hem openbaart God zich in de schoonheid van de natuur en de liefde voor de medemens. Voor het overige vindt hij dat we er niet al te gewichtig over moeten doen. Je zou wel eens kunnen bezwijken onder zoveel gewicht en daar zit je dan. 

Tijdens die gesprekken raadt hij me onder verwijzing naar zichzelf  dringend aan, niet al te serieus en ingewikkeld te doen in mijn scriptie. “Toen ik nog studeerde wilde ik vooral gewichtig doen met citaten van allerlei belangrijke geleerden en wetenschappers”, zo zei hij me herhaaldelijk. Waarschijnlijk omdat hij mijn neiging ziet om het mezelf, zoals gebruikelijk in academische kringen, moeilijk te maken, wil hij me gerust stellen met door te benadrukken dat ik  mezelf moet blijven en niet te vervallen in dikdoenerij.  

Frans woont en leeft sober. Als professor met een Nederlands salaris in Colombia (suppletie deskundige) kan hij zich het een en ander veroorloven, maar zijn appartement is bescheiden en sober ingericht met versleten meubelen, een oude radio, een oude platenspeler met een kleine collectie langspeelplaten.  Aan de muren hangen goedkope reproducties van onder andere Picasso en een indiaanse pijl en boog, zodat ook de pre-Colombiaanse bevolking aanwezig is.

Het appartement ligt aan het Nationaal Park, aan de voet van de bergen die Bogotá omringen. De eenvoudige, niet inwonende huishoudster op leeftijd, Doña Isabelle zorgt voor de schoonmaak en het eten. Ze komt ’s morgens vroeg en vertrekt rond het schemeruur van zes. Met een onregelmatige en slordige eter als Rosier beleeft ze weinig plezier aan haar eenvoudige kookkunst. 

Door de voorzichtige bemoeienis van Dora met het koken en samenstellen van het menu voelt Doña Inez zich aangemoedigd om wat meer aandacht te geven aan het koken. Ze wordt er zelfs verlegen van. Dat wordt ze altijd als je haar aanspreekt. Voor haar komen wij net als Frans van een andere planeet. Ze kan zich geen idee vormen wat Dora en ik in Colombia komen doen. Uit gesprekken maak ik op dat ze nauwelijks weet heeft van de geschiedenis en geografie van haar land. Ze heeft nog nooit gehoord dat Colombia grenst aan twee oceanen. Het is kennis waar ze in haar dagelijkse bestaan niks aan heeft.

Rosier trekt zich weinig aan van haar gemopper op zijn slechte eetgewoonten. Hij beseft dat hij onregelmatig en ongezond eet met te weinig groenten maar eten is voor hem een onbelangrijke levenskunst. Groenten vindt hij zelfs verspilde kookkunst al zal hij dat nooit zeggen. Hij leeft op een goed stukje vlees, een glas wijn en minstens een pakje sigaretten per dag. Als je Frans ziet, zie je een sigaret. Pas na verloop van tijd zie ik aan zijn gulzige manier van roken dat hij een zenuwlijder is, ondanks de rust die hij ogenschijnlijk uitstraalt.

(wordt vervolgd) 
 

SPROOKJESJAREN 60 (VOORHEEN: MAKE LOVER, NOT WAR): 30, ANATOMIE VAN HET SOCIAAL GEDRAG

Rembrandt, 'Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp, Mauritshuis, 1632.

Natuurlijk is het verhaal over Eva en de boom van kennis van goed en kwaad een sprookje maar wel een wijs sprookje. Het is een waarschuwing. Kennis heeft goeie en kwaaie kanten, ook al willen veel mensen dat liever niet weten. Net als Eva sussen ze zich met de gedachte dat het helemaal geen kwaad kan om God te willen zijn en over Zijn schepping te heersen. Sommigen worden zo overmoedig en arrogant dat ze zichzelf een God wanen ook al weten ze niet waar de schepping vandaan komt, waar die voor bedoeld is en wat de zin ervan is.

Zij denken dat het een kwestie van tijd is dat de mens een God zal zijn. Dat heet vooruitgang maar waar naar toe weten ook zij niet. Naar een langer leven, een meer comfortabel leven, een leven zonder ziekte en uiteindelijk een zonder dood? Er zijn er die daar oprecht in geloven. Eens zal de dag komen dat de mens onsterfelijk zal zijn of tenminste daar ergens in de buurt zal komen. Zo zal hij ook eens door het heelal zwerven zoals hij door de bossen zwerft. In onze verbeelding zijn we al zover met films als Star Trek en Star Wars. Het geeft te denken dat die films over strijd tussen goed en kwaad gaan. Blijkbaar zal dat onderscheid ook in de verre toekomst niet zijn uitgebannen. De boom van kennis van goed en kwaad blijft voor eeuwig onder ons?

Met de dood weten we ons geen raad.Voor de een is de dood het einde waar het Grote Niets wacht waarvan we ons geen voorstelling kunnen maken. Een groot zwart gat zoals die pas ontdekt zijn en waar alle licht genadeloos in wordt opgeslorpt en er geen ontsnapping meer mogelijk is? Zogezegd gaten van de dood?  Voor de ander is de dood daarentegen een nieuw begin, de voltooiing van ons mens zijn waarin we alle mysteries zullen leren kennen. En alsof dit allemaal al niet genoeg is, ligt daar ook nog de kwestie van de zin van dat alles? Waarom een leven dat verdwijnt in een groot zwart gat of dat opgaat in een onbekend ander leven? 


Ben ik blij dat ik als socioloog niet in mensen - dood of levend -  hoef te snijden. Sociologie is in ieder geval mensvriendelijk. Ik leer dat sociologie de anatomie van het menselijke gedrag is door waarneming. De stille hoop is dat die waarnemingen net als in de natuurwetenschappen ons inzicht verschaffen in het hoe en waarom van het menselijke gedrag en wetmatigheden opleveren die gedrag voorspelbaar maken. Ik geloof daar niet zo in maar dat is wetenschappelijk onverantwoord. Waarom doe je het anders? Overigens is sociaal gedrag moeilijk waar te nemen en ook nog eens onbetrouwbaar.
 
Hoe je het ook keert of wendt waarnemingen zijn subjectief ook al probeer je nog zo objectief te zijn. Je kunt niet opgemerkt toeschouwer zijn in het theater van de mens. Of je wilt of niet, je speelt ook een rol in hetzelfde toneelstuk, toneelstukken die telkens veranderen. Vandaag wordt dit gespeeld, morgen dat, vandaag zeggen de acteurs dit, morgen dat. Niks zo veranderlijk als de mens en zijn toneelstukken. Het is varieté theater van de hoogste klasse en we zijn allemaal geacht publiek.  Sociologie is en blijft daarom behelpen.

(verschijnt elke vrijdag)

DE EENZAAMHEID VAN DE ONGELOVIGE 45

Diny op de fiets, 1964

Het enige echte antwoord op eenzaamheid is liefde en vriendschap en zelfs dat is zelden afdoende. Ook in liefde en vriendschap kun je bij tijd en wijle eenzaam zijn. Maar beide zijn nog altijd de beste medicijnen tegen eenzaamheid. De rest is vermaak en tijdverdrijf,  afleiding van de eenzaamheid. Hopeloos natuurlijk want eenzaamheid is net als de dood die achtervolgt je ook tot aan je dood.

Maar hoe en waar vind ik liefde of vriendschap? Een volkse wijsheid zegt dat op ieder potje een deksel past. Maar vindt die deksel maar eens. Denk je hem gevonden te hebben, past hij niet of wil niet passen. Gelukkig is het met mij tot nu toe meegevallen dus een goede kans dat het op de dansles wat gaat worden.

Dankzij het dansen, de gesprekken en de wandelingen naar haar thuis raken we vertrouwd met elkaar. Verliefdheid is betovering. Het is alsof je in een hogere vorm van bewustzijn hebt gekregen waardoor al je zintuigen strak staan en je veel gevoeliger bent voor alles om je heen, speciaal voor haar. Misschien zelfs wel overgevoelig. Ik begin van de weeromstuit nog meer gedichten te schrijven. Zo probeer ik onder woorden te brengen wat me sprakeloos maakt: het wonder van onze ontmoeting.

Zij had bijvoorbeeld net zo goed thuis kunnen blijven toen haar vriendinnen voor de dansles afhaakten. En als ik niet met mijn vrienden naar van Rongen’s dansschool zou zijn gegaan, zou ook ik haar nooit ontmoet hebben. Wat je ook verzint; toeval, het lot, de sterrenbeelden, de stand van de planeten, het is en blijft onverklaarbaar. Dan is God misschien nog wel de beste optie voor een verklaring én voor dankbaarheid. Hem kun je bedanken voor het geschenk van de liefde. Liefde is een Godsgeschenk. Ook daarover schrijf ik in mijn gedichten aan haar.

Sommige van mijn klasgenoten zijn net als ik verliefd, het hoort bij de leeftijd. Ook zij willen gedichten schrijven voor hun lief maar ze weten niet hoe. Ik bied me aan als dichter. Ik krijg een kort en overzichtelijk verslag van hun liefde, haar uiterlijk -bijvoorbeeld kleur haren en ogen - tezamen met wat ze graag zelf zouden schrijven in zo een gedicht aan haar. Mijn klanten zijn tevreden. Misschien moet ik maar dichter worden? 

(verschijnt elke dinsdag)

GOD