WAAR IS ONTWIKKELINGSSAMENWERKING GEBLEVEN?

 

Als wetenschapper, sociaal democraat en Nobelprijswinnaar legde Jan Tinbergen de basis voor onze Nederlandse planbureau's die tot op de dag van vandaag een hoofdrol spelen in de Nederlandse politiek en het bestuur. In zijn latere leven wijdde hij zich als voormalig adviseur van de Volkerenbond aan ontwikkelingshulp later genoemd ontwikkelingssamenwerking.

Waar is ontwikkelingssamenwerking gebleven? Het was hét onderwerp van de toekomst in de jaren zestig en zeventig, de tijd dat ik studeerde aan de universiteit en op zoek was naar een levensdoel. Het heeft decennialang op de internationale agenda gestaan. De VN speelde een hoofdrol in het formuleren van doelstellingen en organisatie van de samenwerking.

Een van de grote wetenschappelijke sponsors van het idee van ontwikkelingssamenwerking was de Nederlandse econoom en Nobelprijswinnaar prof. Dr. Jan Tinbergen (1903-1994). Zijn idee was in wezen eenvoudig. Rijke landen voorzien de arme landen van het benodigde kapitaal om zich uit te armoede te werken. 

Op een VN conferentie werd vastgelegd dat de rijke landen jaarlijkse 0,7% van hun bruto nationale inkomen naar ontwikkelingslanden zouden overhevelen in de vorm van projecten, programma’s enz. Nederland liep over van enthousiasme voor het idee. Iedereen deed op de een of andere manier mee.

Het werd een wereldwijde inspanning vol optimisme om de armoede de wereld uit te helpen tot bleek dat het niet eenvoudig een kwestie van geld is. Regeringen in Derde Wereld landen zijn instabiel, onervaren en hebben gebrek aan kennis. Er zijn grote en kleine uitbraken van burgeroorlog en conflicten. Er is omvangrijke corruptie. Iedereen kan dat dagelijks zien op het NOS journaal.

Maar sommigen zijn hardleers. Zo zag ik in de Volkskrant een oproep om de superrijken meer te belasten en dat te geven aan de armen. Alsof geld uitdelen ook maar iets uithaalt. Als geld niet productief besteed wordt dan verandert er niks. Dan blijven de armen afhankelijk van de geldgevers. De ellende is nu dat in veel landen geld, ook ontwikkelingsgeld, niet productief besteed wordt. Het verdwijnt in de verkeerde zakken.

Het aanvankelijke optimisme over de ontwikkeling van Suriname nadat het in 1975 onafhankelijk was geworden, verdween snel toen bleek dat het land er niet in slaagde op eigen benen te staan, ondanks de hulp die het uit Nederland had gekregen. De broodnodige politieke stabiliteit werd ondermijnd door een militaire staatsgreep. Er was geen gemeenschappelijke visie op de toekomst. Corruptie, gebrek aan fatsoenlijke wetgeving en kennis deed de rest.

Andere voormalige koloniën kenden hetzelfde lot. Landen als Mozambique, Angola en Congo kwamen terecht in langdurige burgeroorlogen waardoor economische en sociale ontwikkeling onmogelijk werd. De Arabische wereld bleek niet in staat zich te bevrijden uit oude, paternalistische structuren, de corruptie en het gebrek aan transparantie.

Zuid Afrika had na de afschaffing van de apartheid in 1994, gevolgd door vrije verkiezingen waarbij Nelson Mandela president werd, een prima uitgangspunt om te behoren tot de ontwikkelde landen. Helaas, bleek na verloop van tijd de ANC niet in staat om het land verder te ontwikkelen. Zuid Afrika werd armer in plaats van rijker.

Ondertussen heeft ook de VN, ontwikkelingssamenwerking als maakbaar ideaal voor de toekomst laten vallen. Daarvoor in de plaats is klimaatverandering en opwarming van de aarde gekomen. 

Er zijn ondertussen meer dan 25 jaarlijkse klimaat-wereldconferenties geweest, die van alles hebben opgeleverd behalve waarvoor ze bedoeld zijn namelijk de vermindering van de uitstoot van CO2 zijnde het broeikasgas dat de wereldtemperatuur gevaarlijk zou opdrijven.

Zou het kunnen dat de VN de maakbaarheid van de wereld of het nu om armoede of klimaat gaat, overschat? 

OORLOGSBULLETIN 61. WAAR STAAT DE BRAZILIAANSE PRESIDENT LULA IN DE OEKRAÏNE OORLOG?

 

De Braziliaanse President Lula houdt wel van rode laarsjes maar hij betwijfelt of ze hem wel zullen staan.

President Zelenski is een charme offensief begonnen met de pas verkozen Braziliaanse president Lula. Niet onbelangrijk want Brazilië hoort bij de zogenaamde BRICS landen, een groep landen die naast Brazilië bestaat uit Rusland, India, China en Zuid Afrika.

Lula stond tijdens zijn eerste presidentschap (2003-2011) aan de wieg van BRICS. In 2009 vond de tweede bijeenkomst plaats in Brazilië met als toegevoegde gast Zuid Afrika. Hun gemeenschappelijke noemer is mee te tellen in de huidige westers georiënteerde wereldorde en liefst een nieuwe wereldorde te scheppen.

Lula is als socialist en medeoprichter van de Arbeiderspartij PT historisch een tegenstander van Noord Amerika en alleen al daarom ook een vriend van de (linkse) tegenstanders van Amerika zoals o.a. het communistische Cuba, het socialistische Venezuela en het linkse Mexico van president Obrador.

Maar intussen zijn we 15 jaar verder. De BRICS landen zijn niet meer wat ze geweest zijn. Rusland is op eigen initiatief in een Europese oorlog van ongekende omvang in hoeveelheid doden, vluchtelingen en vernietiging begonnen. China wil als werkplaats van de wereld supermogendheid nummer een van de wereld worden. India probeert als grootste democratie in de wereld met China mee te komen in economische ontwikkeling maar zit vast in interne tegenstellingen. Zuid Afrika is weg gezakt in corruptie en polarisatie.

Wat nu is de plaats van Brazilië in dit gezelschap? Sluit Brazilië als BRICS land aan bij de strategische partners China en Rusland met als doel om een nieuwe niet-westerse wereldorde te scheppen of kiest het een andere weg nu Rusland een grote oorlog is begonnen?  Ik denk dat ondanks de oorlog Lula graag bij het anti-westerse front zou willen blijven maar dat hij zich tevens afvraagt wat Brazilië dat oplevert.

De Amerikaanse president Biden heeft deze aarzeling van Lula begrepen en hem gebeld na de bestorming van het parlement door aanhangers van de voormalige rechtse president Bolsonaro. Een charme offensief van Biden om Brazilië alsnog aan de goede kant te brengen?

Voor Lula geldt  dat anti-Amerikanisme een ding is en anti-EU een ander ding. De EU is de belangrijkste handels- en investeringspartner van Mercosur een mede door Brazilië opgericht handelsakkoord tussen Brazilië, Argentinië, Paraguay, Uruguay en een aantal geassocieerde Latijns Amerikaanse landen.

In 2021 bedroeg de EU-uitvoer naar Mercosur 45 miljard euro aan goederen en 17 miljard euro aan diensten. De EU is de grootste buitenlandse investeerder in Mercosur met in totaal 330 miljard euro in 2020. Brazilië heeft de EU nodig als afzetmarkt en voor nieuwe investeringen. Wil Lula dat in gevaar brengen door aan de verkeerde kant van de oorlog te gaan staan?

Dat zal niet gemakkelijk zijn en dat weet president Zelensky van Oekraïne ook. Vandaar dat hij in het voetspoor van president Biden een charme offensief is begonnen naar Lula. Hem en Biden is er alles aan gelegen om Lula uit het kamp van Rusland-China te houden.

Aan deze hele zaak zit nog een staartje voor Nederland. De in 2019 gesloten overeenkomst tussen de EU en Mercosur valt slecht bij diverse partijen in de Tweede Kamer. Zij staan bijvoorbeeld erg kritisch tegenover de invoer van landbouwproducten uit Latijns Amerika. 

De vraag is of dit Nederlandse eigenbelang stand houdt tegenover het geopolitieke belang om Brazilië en in het kielzog daarvan andere Latijns Amerikaanse landen in het westerse kamp te houden.
 

HEEFT SHELL VUILE HANDEN IN AFRIKA?

Illegale benzinehandel bij nacht langs de grote weg tussen Lomé, de hoofdstad van Togo en Cotonou, de hoofdstad van Benin (foto 2014).

Shell wordt opnieuw beschuldigd van ernstige wandaden -zelfs oproep en aanmoediging tot moord- in Nigeria, daarin gesteund door Amnesty International. Nigeria is het land waar ik jarenlang frauduleuze emails uit kreeg van oplichters. 

Hun verhaal was simpel. Zij, familieleden van een overleden minister, hadden enkele miljoenen op een rekening in Nigeria staan die zou gauw mogelijk naar het buitenland gesluisd moesten worden. Of je bereid was jouw rekening ter beschikking te stellen om het geld door te sluizen naar het buitenland? Aan het eind van de rit wacht je dan een vette beloning.

In de kranten las ik het ongelooflijke verhaal dat er mensen waren die er intuinden. Die hadden blijkbaar nog nooit gehoord van grootschalige oplichting tegen de achtergrond van al even grootschalige corruptie. Als ze ook maar een klein beetje Afrika ervaring hadden gehad dan hadden ze dat geweten. Hoe komen ministers anders aan zoveel miljoenen?

In Afrika en helaas niet alleen daar, is corruptie normaal. Het gaat van de politie agent die (oneigenlijke) boetes in eigen zak steekt tot de hoogste autoriteiten die miljoenen verdienen met deals waarbij hun handtekening en/of invloed nodig is.

Ik heb meegemaakt hoe VN instellingen gedwongen werden de douane om te kopen met cadeau’s om meubels van projectmedewerkers te kunnen importeren terwijl daar officiële akkoorden over waren. Hoog geplaatste autoriteiten tot aan de president eisten ontwikkelingsprojecten op voor hun familie waaronder bijvoorbeeld studiebeurzen.

Welke Afrika reiziger heeft niet meegemaakt dat de douane bij controle niet vroeg om een cadeau? Natuurlijk, dit is ongevaarlijke corruptie van kleine en miezerige mannetjes die het voorbeeld van de groten volgen. Het principe is duidelijk. Als je wat wil dan moet je op de een of andere manier dokken. En dat is corruptie.

Corruptie is per definitie gekoppeld aan macht. Kijk naar Zuid Afrika waar de huidige president Zuma nu al enkele jaren beschuldigd wordt van grootschalige corruptie. Zo lang zijn partijkliek hem steunt zal hij aan de macht blijven om met zijn mensen nog meer geld te verdienen met corruptie, wat tegenstanders ook beweren.

In een land als Congo gebeurt hetzelfde of in Rusland waar potentiële tegenstanders van president Putin langs corrupte weg worden uitgeschakeld. In Afrika en elders in de wereld is bij gebrek aan een stabiele en ontwikkelde rechtsstaat de corruptie veel meer aanwezig en bijna onvermijdelijk vergeleken met een ontwikkelde en stabiele rechtstaat als Nederland. 

De vraag is of je de beginselen van onze rechtsstaat kunt toepassen op bijvoorbeeld een zo door en door corrupt land als Nigeria zoals nu de aanklagers van Shell willen? In beginsel moet dat kunnen maar in de praktijk is dat zo goed als onmogelijk gezien de corruptie van hoog tot laag. Voor een bedrijf dat zoiets wil vermijden, zit er niets anders op dan uit zo een land weg te blijven of te gaan. 

In de praktijk heeft dat tot gevolg dat veel bedrijven zich bijvoorbeeld terug zouden moeten trekken uit Zuid Afrika of Congo want het kan niet anders of ook zij worden op een gegeven moment besmet met corruptie van hogerhand met het gevaar zelf gecorrumpeerd te worden en voor de rechter te moeten verschijnen zoals nu met Shell gebeurt.

Het misschien onbedoelde gevolg daarvan is dat vele duizenden mensen hun toch al schamele inkomen kwijt raken, dat de armoede in het land groter zal worden en het land nog minder kansen heeft zich te ontwikkelen want zonder particuliere investeringen is ontwikkeling onmogelijk. De rijke bovenlaag redt zich natuurlijk altijd desnoods met hulp van grootschalige oplichters.

MANDELA

Nelson Mandela en Frederik de Klerk tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van het World Economic Forum in Davos in januari 1992

Ik heb er weinig over gehoord en gelezen in de media maar voor mij is Mandel vooral groot omdat hij als vrijheidsstrijder koos voor de democratie in de brede betekenis van het woord. De meeste vrijheidsstrijders, zeker als ze gewonnen hebben, kweken een ego zo groot als de Eiffeltoren en denken dat ze voor eeuwig het recht hebben hun land te besturen. Als ze al voor democratie zijn dan wel in aangepaste vorm zodat ze zo lang aan de macht kunnen blijven als ze willen. Niks van dat alles bij Mandela. Hij liet zich niet corrumperen door macht net zo min trouwens als geld. Misschien omdat hij in de gevangenis geleerd had wat de echte waarden in het leven zijn?

Vergelijk Mandela eens met Raoul Castro, de broer van Fidel Castro, die bij het eerbetoon voor Mandela aanwezig was. Beide broers zijn niet van de macht weg te slaan. Of Mugabe die zijn volk alleen maar geleerd heeft wat rancune is, onderdrukking, geweld en intolerantie. Zij hebben zich gewend aan de macht en het geweld, ooit in een ander leven gelegitimeerd door hun bevrijdingsstrijd. Als bevrijders mochten ze geweld gebruiken om de macht te verkrijgen en dat zijn ze nadat ze de macht hadden veroverd, blijven doen. In plaats van over te schakelen naar een democratische gezindheid met waarden als vertrouwen, verzoening, verdraagzaamheid, compromis bereidheid enz., klampten ze zich vast aan de macht desnoods met geweld.

Mandela daarentegen stapte zonder dralen over naar geweldloosheid, naar compromis, naar vrede, verzoening, verdraagzaamheid, tolerantie, vergevingsgezindheid en vertrouwen. Mandela begon daarmee onmiddellijk na zijn vrijlating uit de gevangenis door vertrouwen te geven aan de Zuid Afrikaanse President Frederik de Klerk en diens voorstellen.Vergelijk dat eens met de nalatenschap van leiders als Raoul en Fidel Castro of Mugabe. Ze passen geen van allen voor geen meter bij Mandela. Mandela gaf vertrouwen aan wat eens zijn tegenstander was, werd zelf president en gaf daarna die presidentiële macht af en hoe! Met vrije en eerlijke verkiezingen, al zullen er hier en daar wel beginnersfoutjes en kleine vlekjes hebben gezeten maar een kniesoor die daar op let. Mandela heeft een voorbeeld gegeven wat geen enkele Zuid Afrikaanse politieke leider na hem, blank of zwart, kan negeren al zou hij of zij dat willen. Zijn volk zal hem er aan herinneren.

Met zijn optreden heeft Mandela democratische deugden of waarden als bescheidenheid, verdraagzaamheid, vrijheid en openheid, vergevingsgezindheid, compromisbereidheid en vertrouwen in de harten van de Zuid Afrikanen gegrift. Zonder die waarden is geen enkele vorm van democratie mogelijk. Democratie is niet alleen een kwestie van geheime en eerlijke stemprocedure, van vrijheid van meningsuiting en vereniging. Dat zijn de basisvoorwaarden voor uitoefening van de politieke democratie. Zonder dat is democratie niet mogelijk.

Maar veel belangrijker voor een samenleving en zijn politiek zijn de onderliggende waarden die je zou kunnen samenvatten onder het begrip democratische gezindheid. Zonder die gezindheid geen echte of misschien beter uitgedrukt levende democratie. Het is mooi dat er democratische regels zijn die in wetten zijn vastgelegd. Dat er mensenrechten zijn die het democratische bouwsel ondersteunen, maar dat hele bouwsel is zinloos als er geen mensen in wonen met een democratische gezindheid. Daarom is democratie ook zo moeilijk. Een gezindheid kun je immers nooit afdwingen. Een gezindheid moet deel van jezelf zijn, het moet vanzelfsprekend zijn zoals de lucht die je inademt.

In onze tot het uiterste opgerekte liberale samenleving beschouwen we gezindheid als een strikt individuele verantwoordelijkheid en niet langer als een gedeelde, gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. Deze vorm van individualisme, het idee dat ieder het maar voor zichzelf moet uitmaken, knaagt aan de wortels van de democratische samenleving. Dit soort liberalisme maakt dat we op den duur niet meer met elkaar kunnen samenleven. Wie alleen maar de ander wantrouwt, wie alleen maar aan zichzelf denkt, wie alleen maar het onderste uit de kan wil, wie alleen denkt aan zijn eigen vrijheid en zijn rechten, maakt uiteindelijk de democratie kapot.