MANDELA

Nelson Mandela en Frederik de Klerk tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van het World Economic Forum in Davos in januari 1992

Ik heb er weinig over gehoord en gelezen in de media maar voor mij is Mandel vooral groot omdat hij als vrijheidsstrijder koos voor de democratie in de brede betekenis van het woord. De meeste vrijheidsstrijders, zeker als ze gewonnen hebben, kweken een ego zo groot als de Eiffeltoren en denken dat ze voor eeuwig het recht hebben hun land te besturen. Als ze al voor democratie zijn dan wel in aangepaste vorm zodat ze zo lang aan de macht kunnen blijven als ze willen. Niks van dat alles bij Mandela. Hij liet zich niet corrumperen door macht net zo min trouwens als geld. Misschien omdat hij in de gevangenis geleerd had wat de echte waarden in het leven zijn?

Vergelijk Mandela eens met Raoul Castro, de broer van Fidel Castro, die bij het eerbetoon voor Mandela aanwezig was. Beide broers zijn niet van de macht weg te slaan. Of Mugabe die zijn volk alleen maar geleerd heeft wat rancune is, onderdrukking, geweld en intolerantie. Zij hebben zich gewend aan de macht en het geweld, ooit in een ander leven gelegitimeerd door hun bevrijdingsstrijd. Als bevrijders mochten ze geweld gebruiken om de macht te verkrijgen en dat zijn ze nadat ze de macht hadden veroverd, blijven doen. In plaats van over te schakelen naar een democratische gezindheid met waarden als vertrouwen, verzoening, verdraagzaamheid, compromis bereidheid enz., klampten ze zich vast aan de macht desnoods met geweld.

Mandela daarentegen stapte zonder dralen over naar geweldloosheid, naar compromis, naar vrede, verzoening, verdraagzaamheid, tolerantie, vergevingsgezindheid en vertrouwen. Mandela begon daarmee onmiddellijk na zijn vrijlating uit de gevangenis door vertrouwen te geven aan de Zuid Afrikaanse President Frederik de Klerk en diens voorstellen.Vergelijk dat eens met de nalatenschap van leiders als Raoul en Fidel Castro of Mugabe. Ze passen geen van allen voor geen meter bij Mandela. Mandela gaf vertrouwen aan wat eens zijn tegenstander was, werd zelf president en gaf daarna die presidentiële macht af en hoe! Met vrije en eerlijke verkiezingen, al zullen er hier en daar wel beginnersfoutjes en kleine vlekjes hebben gezeten maar een kniesoor die daar op let. Mandela heeft een voorbeeld gegeven wat geen enkele Zuid Afrikaanse politieke leider na hem, blank of zwart, kan negeren al zou hij of zij dat willen. Zijn volk zal hem er aan herinneren.

Met zijn optreden heeft Mandela democratische deugden of waarden als bescheidenheid, verdraagzaamheid, vrijheid en openheid, vergevingsgezindheid, compromisbereidheid en vertrouwen in de harten van de Zuid Afrikanen gegrift. Zonder die waarden is geen enkele vorm van democratie mogelijk. Democratie is niet alleen een kwestie van geheime en eerlijke stemprocedure, van vrijheid van meningsuiting en vereniging. Dat zijn de basisvoorwaarden voor uitoefening van de politieke democratie. Zonder dat is democratie niet mogelijk.

Maar veel belangrijker voor een samenleving en zijn politiek zijn de onderliggende waarden die je zou kunnen samenvatten onder het begrip democratische gezindheid. Zonder die gezindheid geen echte of misschien beter uitgedrukt levende democratie. Het is mooi dat er democratische regels zijn die in wetten zijn vastgelegd. Dat er mensenrechten zijn die het democratische bouwsel ondersteunen, maar dat hele bouwsel is zinloos als er geen mensen in wonen met een democratische gezindheid. Daarom is democratie ook zo moeilijk. Een gezindheid kun je immers nooit afdwingen. Een gezindheid moet deel van jezelf zijn, het moet vanzelfsprekend zijn zoals de lucht die je inademt.

In onze tot het uiterste opgerekte liberale samenleving beschouwen we gezindheid als een strikt individuele verantwoordelijkheid en niet langer als een gedeelde, gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. Deze vorm van individualisme, het idee dat ieder het maar voor zichzelf moet uitmaken, knaagt aan de wortels van de democratische samenleving. Dit soort liberalisme maakt dat we op den duur niet meer met elkaar kunnen samenleven. Wie alleen maar de ander wantrouwt, wie alleen maar aan zichzelf denkt, wie alleen maar het onderste uit de kan wil, wie alleen denkt aan zijn eigen vrijheid en zijn rechten, maakt uiteindelijk de democratie kapot.

PANIEK IN VENEZUELA

President Hugo Chavez op bezoek bij Fidel Castro net als Chavez een typische Latijns Amerikaanse caudillo die aan de macht blijven met behulp van een mix aan volks charisma, legersteun en uitschakeling van politieke vijanden. Fidel Castro ging met dat laatste veel verder dan Chavez. Die is in grote lijnen binnen de door hemzelf opgestelde grondwettelijke lijnen gebleven. De foto is trouwens meteen ook een voorbeeld van 'ideologische constructie'. Castro zit voor een groot portret van de Cubaanse opstandelingenleider, dichter en schrijver José Marti (1853 -1895). Naast Marti het portret van generalissimo Simon Bolivar (1783 - 1830), de man die Venezuela, Colombia (inclusief Panama), Peru, Bolivia en Ecuador bevrijdde van de Spaanse koloniale macht. Bolivar was de grote politieke inspirator van Chavez. Tijdens zijn bewind werd Venezuela een Bolivariaanse Republiek.

Je mag dan vinden dat de zopas gestorven president Chavez van zijn land een puinhoop heeft gemaakt, een geruïneerde economie, almaar stijgende criminaliteit, polarisering tot op het bot, confrontatie met de Westerse wereld, een verwaarloosde infrastructuur enz., hij zou de armen in de sloppenwijken dan toch maar waardigheid en respect hebben gegeven. Maar als ik de beelden zie van de huilende, krijsende en paniekerige volgelingen van Chavez dan zie ik daarin maar weinig waardigheid. Integendeel, het doet me denken aan TV beelden die we wel vaker zien bij de dood van dictators zoals bijvoorbeeld de Noord Koreaanse president Kim Il Sung en niet te vergeten vadertje Stalin van Rusland.

Die huilende en krijsende aanhangers bij de dood van Chavez getuigen eerder van angst en verlatenheid dan van waardigheid. Nu ook hun vadertje is gestorven, zijn ze doodsbang voor hun toekomst want zonder vadertje immers geen toekomst. Dat is de tragiek van Latijns Amerikaanse caudillo's als Chavez. Zij maken van hun volk hun kinderen en dan vooral van de kwetsbaren – de sloppenwijkbewoners, de werklozen en de sloebers – onder hen. In plaats van te zorgen dat ze waardigheid en respect krijgen door werk en inkomen, worden ze tot bedelaars gemaakt met gaarkeukens, gesubsidieerde supermarkten voor de trouwe volgelingen, gratis gezondheidszorg, urenlange toespraken in de gelijkgeschakelde media enz. De kritici worden geïntimideerd en verstoten. Hij predikt liefde voor zijn volgelingen maar haat tegen degenen die het niet met hem eens zijn in binnen en buitenland.

Socialisme van de 21^ste eeuw noemde Chavez dat maar in de praktijk was het ouderwets paternalisme en uitdeelsocialisme gebaseerd op 's lands rijkdom aan grondstoffen in het bijzonder olie. Chavez schiep geen arbeidsplaatsen maar brak ze juist af door werkgevers, Venezuelaans of buitenlands, tot persona non grata te verklaren, door de onafhankelijke bonden te intimideren en te verdelen, door het land te verdelen zonder begeleidende opleidingen, kredieten en kennis, door de economie te corrumperen, door familieleden en vertrouwelingen op gevoelige openbare posten te zetten enz.

Dat neemt niet weg dat Chavez indertijd (1992) gelijk had met zijn kritiek op de traditionele politieke partijen van sociaaldemocratische en christendemocratische huize. Die partijen waren vermolmd door voortdurende interne strijd om de macht, door corruptie, gebrek aan visie op de toekomst van hun land en onverschilligheid voor de armen. Chavez had gelijk met zich het lot aan te trekken van de armen en de werklozen. Zijn presidentschap was na zijn gestrande coup in 1992 dan ook dik verdiend. Zijn verkiezing in 1998 was een eerste stap op weg naar waardigheid voor de armen en behoeftigen o.a. door hen te betrekken bij de politiek en de economie van hun land.

Waar ging het dan fout? Waarom maakte hij van zijn project voor de armen en de werklozen een project van polarisatie, van politieke manipulatie, van vijandschap tegenover werkgevers in binnen en buitenland, van retoriek tegen iedereen en alles die zich niet kritiekloos bij hem aansloten? Was het de binnen en buitenlandse tegenstand die hem bitter en onverzoenlijk maakte ( de tegencoup van 2002) , zijn gebrek aan democratische visie en economisch inzicht, zijn behoefte tot aanbidding van zijn kiezers en volgelingen? De geschiedenis zal oordelen.

Nelson Mandela (1918) heeft een bewogen geschiedenis achter de rug. Als een van de jonge leiders van de opstandelingenbeweging ANC tegen de apartheid werd hij veroordeeld door het blanke regime en zat 27 jaar in de gevangenis. In 1994 werd hij in de eerste echte vrije democratische verkiezingen tot president verkozen. In 1999 stelde hij zich niet verkiesbaar. 

Ondertussen blijft Mandela de enige moderne politicus die zijn volk na een lange strijd en persoonlijke gevangenschap inderdaad waardigheid en respect heeft gegeven. Mandela liet zich ondanks een genadeloos apartheidsregime van een blanke minderheid niet leiden door haat en wrok, door macht of geld daarin gesteund door bisschop Tutu. Hij gaf het goede politieke voorbeeld door democratisch terug te treden, door niet achter de schermen macht te willen blijven uitoefenen, door te streven naar verzoening en depolarisatie, door zijn volk niet als kinderen maar als volwassenen te behandelen die hun eigen lotsbestemmingen dienen te bepalen, door wereldwijde vriendschap na te streven zonder zijn principes te verloochenen.