25. TERUG NAAR NIJMEGEN. LEVENSKUNSTENAAR

 

Dora en Frans wandelen door het winterse park van Dekkerswald

Frans begint aardig op te knappen. Het idee om zijn Colombiaanse vrienden uit te nodigen voor een afscheid raakt op de achtergrond. Hij is weer terug in het land van de levenden. Mijn bezoeken doen hem goed. Ik ben niet zijn enige bezoeker,  maar wel de enige met wie hij een vriendenkring in Colombia deelt wat maakt dat je toch wat meer te praten hebt. 

Onze wandelingen, de goede verzorging waaronder vooral het regelmatig goed en gezond eten en de rust doen hem goed. Er staat geen telefoon naast zijn bed en hij kan genieten van klassieke muziek.

Naast de pleegzuster die ik af en toe aantref, heb ik slechts een bezoeker meer ontmoet. Dat is de zoon van de geneesheer directeur van Dekkerswald. Hij is jonger dan ik en erg verlegen, haast te verlegen om te praten. Ik heb de indruk dat hij moeite heeft zijn draai in het leven te vinden en daarom geestelijke hulp zoekt bij Frans. Zoals altijd draait het in het leven om zingeving. Frans kennende probeert hij hem daarbij te helpen. 

Tijdens onze wandeling door het winterse park met de nog kale bomen en struiken voeren we gesprekken die dankzij Frans luchtig en relativerende blijven zonder te bagatelliseren. Zwaarwichtigheid ligt hem niet en dat bevalt me prima.

Als ik weer eens begin over de jonge Marx luistert hij met enige welwillendheid. Hij vindt dat de jonge Marx het zichzelf veel te moeilijk maakt maar dat doen nu eenmaal alle jonge studenten. Ze zijn druk met de ontdekking van de wereld en zich afzetten tegen de vorige generatie net als Marx die zijn leermeester Hegel op zijn kop zette.

De meesten blijven zonder erg steken in wat al langer is beweerd of bedacht. Weinigen ontdekken een nieuwe wereld en waarheid zoals Marx die met zijn filosofie zijn eigen zingeving schiep, een zingeving die volgens hem de mensheid zou verlossen van zijn vervreemding en ellende.  

Maar geen enkele filosofie is in staat om de gebroken wereld ofwel het verloren paradijs te herstellen, ook Marx niet. Het enige antwoord dat overblijft is een eigen zingeving gepaard aan levenskunst en dat moet je zelf uitvogelen.

TERUG NAAR NIJMEGEN 17.ACTIVIST KARL MARX

 

Eugène Delacrois (1798-1863), 'Vrijheid leidt het volk' (1830), Louvre, Parijs.

Volgens de Jonge Marx is de staatsburger de vlees geworden egoïst. De staat als “die Versicherung des Egoïsmus”. 

“Die Sicherheit ist der höchste soziale Begriff der bürgerlichen Gesellschaft, der Begriff der Polizei, dass die ganze Gesellschaft nur da ist, um jedem ihrer Glieder die Erhaltung seiner Person, seiner Rechte und seines Eigentums zu garantieren. Hegel nennt in diesem Sinn die bürgerliche Geselschaft ‘den Not und Verstandesstaat’.” (blz.194 in Zur Judenfrage)

Weg met Hegel’s  “Not und Verstandesstaat”, leve de Commune.  Dat is in het kort de boodschap van de Jonge Marx. Hij heeft er ook meteen een vijand bij gevonden: de egoïstische staatsburger. Dezelfde burger die in de liberale staat de pilaar van de democratie is. Zonder middenklasse geen stabiele democratische staat.

Het tegendeel is het geval bij de Jonge Marx. Ruim de burger op dan heb je ruimte voor een nieuwe samenleving met een nieuwe mens. Elke Communistische revolutie staat of valt met dit fundamentele idee, het geloof in een nieuwe mens in een nieuwe gemeenschap. 

Het aardige aan de leer van de Jonge Marx is dat die nieuwe mens in die nieuwe gemeenschap het resultaat zal zijn van de gang van de geschiedenis zelve. De geschiedenis gaat zijn eigen gang en die is naar vrijheid, gelijkheid en broederschap. 

Wie of wat is de gangmaker van de geschiedenis naar de toekomst? Om te beginnen de tegenstelling tussen Arbeid, de essentie van ons mens zijn en het kapitaal, de essentie van de bourgeoisie. Zo komen in de geschiedenis arbeider en kapitalist tegenover elkaar te staan als goed tegenover kwaad, als toekomst en verleden. 

De verlossing zal komen van de onderliggende partij, van de uitgebuite arbeider. Zijn lijden zal niet tevergeefs zijn. Hij zal de bevrijder zijn van de mensheid. Het egoïsme van het Kapitaal zal verslagen worden en daarmee de staat die dit egoïsme organiseert en beschermt.  

De verdrukte arbeider is bij de Jonge Marx de “goede wilde”, de onbedorven mens die het mensdom uiteindelijk zijn menselijkheid zal teruggeven. 

Maar Marx laat het niet zitten bij filosofie en analyses. Hij wil de wereld veranderen, ontdoen van zijn onmenselijkheid. Marx is ook een activist die de wereld wil vormen naar zijn kennis en inzichten. Hij wordt lid van de Communistische partij, in zijn ogen de tweede gangmaker van de geschiedenis

Op verzoek van die partij schrijft hij het Communistisch Manifest. We zijn dan in het jaar 1848.  Je kunt niet anders dan bewondering hebben voor dat Manifest. Met een scherpe pen, overtuigend en met krachtige bewoordingen vertaalt hij zijn inzichten, ideeën en opvattingen over arbeid en warenproductie,  over staat, arbeider, burger en geschiedenis in een grootse visie op de toekomst van de mensheid en formuleert tegelijkertijd overzichtelijke politieke doelstellingen en actie.

Het Manifest is een politieke oproep aan allen die zich het lot van de verdrukten en uitgebuitenen in de fabrieken en sloppenwijken aantrekken. Maar hoe scherp en krachtig het Manifest ook geschreven is, in het begin kreeg het nauwelijks aandacht. Pas na het verschijnen van zijn Opus Magnum ‘Das Kapital’ in 1867 en de opkomst van sociale bewegingen in Duitsland, werd de heruitgave van het Communistisch Manifest een groot succes.

 

15. TERUG NAAR NIJMEGEN. MAAKT ARBEID VRIJ?

De 'Jonge Marx'

 

De Jonge Marx lezen is geen pretje. Het vereist van meet af aan discipline. Elke zin moet ik soms twee of drie keer overlezen en soms ook het Duitse woordenboek raadplegen. Duits is een verraderlijke taal. Het lijkt zoveel op het Nederlands dat je er al gauw de Nederlandse betekenis aangeeft terwijl dat niet altijd het geval is. Om zeker te weten dat ik goed zit, raadpleeg ik regelmatig het woordenboek en dan nog.

Marx schrijft de taal van de filosoof uit de negentiende eeuw. Hij bekommert zich niet over de leesbaarheid. Integendeel, hij veronderstelt ervaren lezers die zijn gedachten kunnen plaatsen in hun context. Ondanks de colleges filosofie die ik heb gehad is dat niet altijd het geval. Daarom ben ik blij met de lange inleiding van Landshut.

Tussen de lange zinnen door lukt het me dan toch om zijn mensbeeld te vinden. Voor de Jonge Marx zo heb ik al eerder vastgesteld, is de mens in het diepste van zijn wezen een sociaal wezen. Zonder gemeenschap geen menswording of misschien beter gezegd mens in wording. Daarmee bedoelt hij niet het kind dat een volwassen mens wordt maar de wording van de mens in zijn aardse geschiedenis.

De geschiedenis van de mensen is de geschiedenis van de menswording in de wereld. Het doet mij denken aan de menswording van God in de persoon van Christus. Misschien een niet geheel verantwoorde associatie maar waarom niet?

Christus als zoon van God kwam op aarde om de mensheid van de erfzonde te bevrijden en zo de weg vrij te maken naar zijn vervolmaking die pas met zijn dood voltooid zou worden. Voor de Jonge Marx daarentegen vindt de menswording plaats aan deze zijde van de dood. De geschiedenis van de mensheid is die van zijn menswording op aarde.

Daarmee haalt de Jonge Marx de menswording uit de religieuze sfeer en plaatst die in de aardse geschiedenis van de mensen. Geen goddelijk ingrijpen meer maar een down-to-earth menswording. Uiteraard is het zo ver nog niet, dat ziet de Jonge Marx ook wel. Het is de mensen ondanks al hun inspanningen, hun arbeid nog niet gelukt volledig mens te worden. 

Dat komt omdat de menselijke inspanningen, zijn arbeid hem (nog) niet bevrijden van zichzelf maar integendeel zich doen vervreemden van zichzelf. Een moeilijk te vatten begrip maar dat mijns inziens er op neer komt dat de mensen nog niet van en voor zichzelf zijn maar beheerst wordt door krachten buiten henzelf. 

Arbeid (sociale activiteit) maakt ons (nog) niet vrij:

“Dieses Sichfestsetzen der sozialen Tätigkeit, diese Konsolidation unseres eigenen Produkts zu einer sachlichen Gewalt über uns, die unsere Kontrolle entwächst, unsere Erwartungen durchkreuzt, unsere Berechnungen zunichte macht, ist eines der Hauptmoments in der bisherigen geschichtlichen Entwicklung.” (Landshut XXXVIII)).

Ziedaar de voorlopige ellende van de mens. Hij verliest zichzelf door zijn eigen arbeid waardoor hij afhankelijk wordt van de ander met als gevolg tegengestelde belangen tussen de mensen.

“Damit beginnt die Abhängigkeit der Individuen von einander und damit begründet sich zugleich “der Widerspruch zwischen dem Interesse des einzelne Individuen oder der einzelnen Familie und dem gemeinschaftlichen aller Individuen.” ( Landshut XXXVII)

 

12. TERUG NAAR NIJMEGEN. GEESTELIJKE SCHOONMAAK

 

 Kritiek op de Sovjet-Unie werd door Bakker niet geaccepteerd ook niet toen Rusland Hongarije binnenviel in 1956 en Praag in 1968. Desondanks wist Bakker zich tot een achtenswaardig kamerlid op te werken en kreeg zelfs een zaal in de Tweede Kamer naar hem vernoemd.

Nu ik tijd over heb, besluit ik de zogeheten  "Jonge Marx" te gaan lezen. Tijdens mijn verblijf van negen maanden in Colombia is een deel van de studenten bevallen van de CPN. Ik wil weten hoe dat zit. Colombia heeft twijfel gezaaid over de houdbaarheid van linkse ideeën en opovattingen. De katalysator voor de radicalisering onder mijn collega studenten zijn de Vietnam oorlog, de apartheid in Zuid Afrika, de onafhankelijkheidsoorlogen in Angola en Mozambique en de Amerikaanse Black Power beweging. Er zijn er vast nog meer maar die ben ik vergeten. 

De keuze voor de CPN is het gevolg van een grote geestelijke schoonmaak die in het katholieke Nijmegen is begonnen met het verlies van het geloof in God en de Roomse kerk. Het universitaire bolwerk van het Roomse geloof krijgt almaar meer scheuren. Dankzij de welvaart, de evolutieleer en de anti-conceptie pil is God niet meer nodig ter verklaring van de lotsbestemming van de mensheid. We doen het voortaan zelf.

Afgezet tegen de wetenschappelijke en technologische vooruitgang wordt het Godsbesef een naïef sprookje. Alles wijst erop dat wij mensen de wereld zelf in de hand hebben als we maar verstandig en redelijk zijn. Er ontstaat zelfs een politieke partij met “redelijkheid” als wapen in het vaandel. Maar zeg nou zelf, hoe redelijk is de mens eigenlijk? Als we frank en vrij om ons heen kijken valt dat behoorlijk tegen. Er is meer onredelijkheid in de wereld dan redelijkheid. 

Lid worden van de CPN gaat mij te ver. Ik heb een keer bij de gemeenteraadsverkiezingen op de Pacifistiese Socialistiese Partij gestemd maar meer vanwege hun pacifisme dan hun socialisme. 

Ik ben allergisch voor autoritair gezag. Ik hou het in het leven liever speels en relativerend. Vandaar mijn voorliefde voor provo’s en  kabouters met hun witte fietsen plan en andere acties die de burgermaatschappij spelenderwijs ontregelen. Het vrijgevochten leven op de boerderij aan de Jacobslaan past meer bij mijn levensstijl dan de partijdiscipline van de CPN. Bij mij geen partijdiscipline als offer voor het welzijn van het proletariaat en de klassenstrijd.

Om rustig te kunnen lezen ga ik na het ontbijt op de brommer naar de universiteitsbibliotheek. Ik heb 'Die Frühschriften' (uitgave Kröner) van Marx (1837-1848) aangeschaft. Het is wel oppassen met het Duits. Soms is vanuit het Nederlands een voor de hand liggende betekenis van een woord helemaal anders in het Duits. Marx schrijft met veel Duits filosofische omhaal maar is er niet minder scherp om.

(wordt vervolgd)