JEFF KOONS, DE SCHAAMTE VOORBIJ

Dit enorme beeld maakte deel uit van de expositie "Made in Heaven" die in in de jaren tachtig en negentig in diverse musea werd gehouden waaronder in het Guggenheim in Bilbao en het Stedelijk Museum in Amsterdam (1994). Het is nu te zien in het Forum Ludwig te Aken. Ik zag het daar voor het eerst. Ik zag het meteen als een soft porno droom van de kleinburger maar dat is natuurlijk ene grove misvatting over dit kunstwerk. Koons zou met de expositie taboes doorbreken als schaamte, seksualiteit en burgerlijke moraal. Waar dat goed voor is, wordt nooit ergens uitgelegd. Zijn beelden zouden ons uitdagen om beter na te denken over lichamelijkheid, seksualiteit, schoonheid en liefde. De liefde tussen de twee echtelieden liep echter al snel uit op een vechtscheiding. Een als klap op de vuurpijl laat de tentoonstelling ons ook nadenken over de plaats van de kunst in de samenleving.

Nee, ik wil het niet hebben over de in 1976 verschenen feministische bijbel “De Schaamte voorbij” van Anja Meulenbelt (geboren 1945) maar over de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons (geboren in 1955). De meesten van jullie zullen wel van hem gehoord hebben. Ik kwam hem tegen in het Ludwig Forum te Aken zoals je op bovenstaande foto kunt zien.

Een typisch beeld van Koons. Bij al zijn kunst vraag je je af of het kitsch is of kunst? Valt het in de categorie pop-art? Is het een soft porno beeld dat niet zou misstaan in een villa met een grote inkomsthal met kroonluchter en een Hollywood trap naar boven? Of komt het te staan aan de rand van het azuurblauwe zwembad met palmbomen? 

Om het beeld nog ambivalenter te maken dan het al is, heeft hij het beeld van hemzelf en de Hongaars-Italiaanse Cicciolina, omgeven met een reusachtige slang als een verwijzing naar de zondeval zoals opgeschreven in het boek Genesis van het Oude Testament.

“En de vrouw zag, dat die boom goed was tot spijzen, en dat hij een lust was voor de ogen, ja, een boom, die begeerlijk was om verstandig te maken; en zij nam van zijn vrucht en at; en zij gaf ook haar man met haar, en hij at. Toen werden hun beider ogen geopend, en zij werden gewaar, dat zij naakt waren; en zij hechtten vijgenboombladeren samen, en maakten zich schorten.” (Genesis 3, vers 6 en 7).

Van Koons is bekend dat hij opereert op de grens van kitsch en kunst. Hij schuwt de banaliteit niet. De kleinburgerlijke smaak is zijn inspiratiebron bij veel beelden of het nu hondjes of puppy’s zijn, fel gekleurde bloemen, konijntjes of andere sierlijke dieren waar de mensen van houden.

Hij blaast de kleinburgerlijke liefde voor kitsch op tot monumentale proporties om het vervolgens met bravoure aan de man te brengen als kunst. Koons is goed in marketing van zijn neo-pop-art. 

De kunstwereld omarmde de kunst van Koons maar al te graag. Zijn kunst levert geld op, veel geld. De vraag of het ook daadwerkelijk kunst is, is dan niet meer belangrijk. Als het in musea hangt of staat, in galeries te koop wordt aangeboden en bij veilingen tientallen miljoenen opbrengt dan is het hoe dan ook kunst. Wie daaraan twijfelt is een zeurpiet, jaloers of denkt dat kunst alleen maar over verheven zaken mag gaan.

De vraag of het ook daadwerkelijk kunst is, is moeilijk te beantwoorden. Kunst moet niet alleen de zintuigen bedienen maar ook de geest. Dat weet de kunstwereld ook wel daarom het verhaal dat deze kunst ons vragen stelt over lichamelijkheid, schoonheid, seksualiteit en liefde.

Vragen stellen doen de beelden zeker, maar dat kun je ook zeggen van andere soft-porno plaatjes, foto's enz. Voegen de beelden van Koons daar wat aan toe behalve dan soft porno beelden museaal zijn geworden? Misschien is dat vooruitgang of zelfs bevrijding als we Koons moeten geloven.

 

11. HET KAN VRIEZEN, HET KAN DOOIEN. MENSELIJKE MIERENHOOP

God verdrijft de mensheid, hier verbeeldt door Adam en Eva, uit het paradijs van de eeuwige vreugde en liefde naar het aardse tranendal. Zoals je kunt zien zijn ze beiden van wanhoop en verdriet vervuld. Ze hebben geen idee wat de toekomst hun zal brengen. Sinds de uitvinding van de moderne wetenschap hebben we de rollen omgekeerd en God verdreven uit het universum om onszelf in het midden van dat universum te plaatsen. 'Adam en Eva verdreven uit het paradijs',  een fresco geschilderd door de Italiaan Masaccio (1401-1428), Brancaccikapel, Santa Maria del Carmine, Florence)

 

 

De vaststelling van Galilei dat niet de aarde maar de zon het centrum is van ons zonnestelsel was de eerste stap op weg naar een goddeloos universum. De moderne wetenschap zette zijn triomftocht voort met als grootste stap de evolutieleer van Darwin. Hoewel Darwin zelf God nog aan het begin en het einde van het universum plaatste, wetenschap stond bij hem in dienst van God, waren de gevolgen onverbiddelijk. God moest uiteindelijk plaats maken voor de mens.

Niet God is langer de schepper van hemel en aarde maar de oerknal, wat dat ook moge zijn. Daarmee bevrijdde de mens zich onstuitbaar uit de knellende banden van religie en (bij)geloof. Sindsdien zijn we helemaal alleen in het universum hoewel velen toch weer hopen van niet. Zij zoeken naar soortgenoten in het universum. Er worden zelfs radiografische boodschappen de ruimte in gestuurd zoals vroeger drenkelingen op een verlaten eiland in de oceaan flessen met een briefje in zee gooiden in de hoop te worden gevonden. 

Zo zijn wij drenkelingen in ons universum. Het zou daarom een hele troost zijn als anderen ons zouden vinden of wij hen. Het zou meteen ook het bewijs zijn dat niet God maar het toeval ons heeft geschapen uit een miljoenen jaren oude oersoep van water, zuurstof en nog wat ingrediënten. Helaas, tot nu toe zijn de boodschappen naar de uithoeken van het universum zonder resultaat gebleven.

Door God weg te halen uit het centrum van onze wereld, zijn we voortaan op onszelf aangewezen. Onze lotsbestemming zijn we zelf. God bakte er misschien niet veel van maar de ervaring leert dat wij er tot nu toe ook niet veel van bakken. Het gaat voortdurend mis: zinloos geweld en zinloze oorlogen, honger en armoede, misplaatste arrogantie naast doelloze rijkdom, moord en doodslag, onverbeterlijke kwaadaardigheid. Daarbij zijn we de troost dat na onze dood God alsnog gerechtigheid zal brengen, het goede zal belonen en het kwade straffen, ook nog kwijt geraakt. We kijken als mensheid in een zwart gat waar alle licht van hoop in verdwijnt.

Toen God nog bestond, konden we met Zijn steun, we stonden er immers niet alleen voor,  min of meer overeind blijven in het drama van natuur en leven. Maar nu die steun is weggevallen, wordt het bestaan op aarde een zware last, misschien voor veel mensen wel te zwaar.

Wat ons mensen nog een beetje overeind houdt, is de hoop dat wij het ooit toch allemaal zelf zullen kunnen. Dat we over kennis zullen beschikken waardoor we alsnog een God zullen zijn in ons universum. Die hoop heet Vooruitgang en zij die daar in geloven progressieven. Voor hen zal eens de dageraad komen dat we in staat zullen zijn orde in eigen huis te brengen.  Maar wanneer dat zal zijn, weet tot nu toe niemand. Bovendien staat een vervelende menselijke wetmatigheid de vooruitgang in de weg, die van de menselijke neiging tot het kwade. 

Tot zolang blijft het aanrommelen of iets positiever gezegd improviseren met hulp van de wetenschap. We improviseren van de ene ramp naar de andere, we trekken lessen en beginnen opnieuw, we kijken steeds verder in de toekomst om het ogenschijnlijk onafwendbare alsnog af te wenden waarbij het heden steeds meer verschuift naar de toekomst.

Kennis en wetenschap hebben ons in korte tijd wel tot de meest wijd verbreide soort op aarde weten te maken. Nooit in de geschiedenis van het universum zijn er zoveel mensen op aarde geweest. De aarde is een grote menselijk mierenhoop geworden. Die miljarden mieren doen een steeds groter beroep op de natuurlijke hulpbronnen van de aarde of het nu om landbouw of veeteelt gaat, om olie of gas, om de zee of de ruimte. De kwestie is hoeveel menselijke mieren de aarde aan kan. Tot nu toe hebben we daar geen antwoord op.

"Sinds het begin van de jaartelling is de wereldbevolking steeds sneller gegroeid. Het aantal van 300 miljoen aardbewoners aan het begin van de jaartelling verdubbelde zich in vijftienhonderd jaar. In 1750 waren er 800 miljoen mensen en vijftig jaar later zelfs 1,2 miljard. Niet langer dan 150 jaar later was het aantal mensen op aarde opnieuw verdubbeld (tot 2,4 miljard in 1950). In 1986 telde de wereldbevolking 4,8 miljard mensen. In 1997 waren er 1 miljard mensen meer dan in 1986. In 2000 waren er 6 miljard mensen en in 2050 zal de aarde wellicht circa 9 miljard mensen tellen."

(wordt vervolgd)

VLIEGSCHAAMTE

Er zijn van die goed bedoelde acties die vooral bedoeld zijn om het eigen geweten in het reine te brengen of de geesten wakker te schudden maar in de praktijk weinig of niets uithalen. Ik denk niet dat het boycotten van appelsienen uit Zuid Afrika weinig heeft uitgehaald als actie tegen apartheid. Zelfs de algehele boycot van Zuid Afrika zal weinig uitgehaald hebben tegen de apartheid maar gaf de actievoerders wel het idee dat ze er wat aan deden. Soms werden dergelijke acties met het nodige fanatisme gevoerd. De eigenwijze schrijver Willem Frederik Hermans werd vanwege zijn bezoek aan Zuid Afrika door burgemeester Ed van Tijn (PvdA) de toegang tot Amsterdam ontzegd.

Vliegschaamte is ook zoiets. Als je vliegschaamte hebt, moet je ook autoschaamte hebben, tenminste als het om het beruchte CO2 broeikasgas gaat. Auto’s dragen bij aan de CO2 vervuiling van de atmosfeer (benzine auto's meer dan diesel!) net hout stoken op de BBQ (BBQ schaamte), open haard stoken (open haard schaamte) en zelfs je huis verwarmen (verwarmingsschaamte). Kortom, vliegschaamte is een schaamlapje voor de algehele schaamte dat je  gebruik maakt van grondstoffen uit de buik van moeder aarde of die er op groeien. Als je je echt schaamt om van wat de aarde biedt te gebruiken doe je er het best aan in een hut of grot te gaan wonen zo naakt mogelijk en met zo weinig mogelijk in de kookpot.

Maar kun je dan helemaal niks doen, zo vragen zich de bezorgde natuur liefhebbers in hun leefdozen op twee hoog in tegennatuurlijke steden af? Jazeker, er zijn veel mogelijkheden om minder beslag te leggen op aardse goederen. Gebruik je kleren zo lang mogelijk en wees er zuinig op. Doe niet mee aan de jaarlijkse mode. Ga op de fiets boodschappen doen. Koop onverpakte seizoensgroenten en ongesneden moesstronken. Koop niet online want dat brengt gedoe van rondrijdende pakjesauto’s en veel verpakkingsmateriaal. Ga naar de winkel op de fiets. Doe een leven lang met je designmeubelen.

Koop geen overbodige tijdschriften en ander leesvoer dat voor 90% uit reclame voor overbodige spullen bestaat. Drink thuis koffie aan de keukentafel in plaats van uit een weggooi koffiebeker op straat. Neem je eigen bord, vork en mes en beker mee naar Fast Food Restaurants zodat je niks hoeft weg te gooien. Koop zoveel mogelijk tweedehands (circulaire economie). Laat kapotte dingen zoveel mogelijk repareren.

Last but not least, bedenk dat het allemaal niet zo een vaart zal lopen. De Club van Rome voorspelde al in de vorige eeuw op basis van statistieken en modellen de ondergang van de wereld en daar is niks van uitgekomen. Kranten zijn vooral bezig met overdrijven om aandacht te trekken.  Aanvaard je lot van tijdelijkheid, doe in die gegeven tijd je best om fatsoenlijk en netjes te zijn, vlieg niet onnodig en dat is het dan. Oh ja en doe elke dag een goede daad.

DE EENZAAMHEID VAN DE ONGELOVIGE 31

Masaccio (1401-1428), Adam en Eva verdreven uit het Paradijs (1424-1428),
Fresco(255 cm hoog) in de Brancaccikapel, Santa Maria del Carmine, Florence.
"Verdreven uit het paradijs beseffen Adam en Eva dat ze naakt zijn en maken
ze kennis met de schaamte.Preutse kerkvorsten hebben er waarschijnlijk
voor gezorgd dat de geslachtsdelen verborgen werden achter vijgenbladeren.
Bij een reinigingsbeurt in 1988 zijn ze verwijderd."
(zie: statenvertaling.net)

Onze Lieve Heer zal zich niet druk maken over waar Zijn kinderen naar de kerk gaan, protestants of katholiek, dat is Hem om het even. Zo lang we maar geloven, hopen en liefhebben. Liefde lijkt me van die drie de belangrijkste. Dat leert Onze Lieve Heer ons zelf door zijn Zoon als zoenoffer naar hier te sturen om het weer goed te maken tussen Hem en de mensen ondanks het verraad van de eerste mensen Adam en Eva.

Of was het uit eenzaamheid dat Hij het weer goed wilde maken met ons mensen? Ik denk allebei: liefde en eenzaamheid. Toen Hij de mensen voor straf eenmaal uit Zijn Paradijs had weggejaagd, werd Hij vermoedelijk overvallen door een immens gevoel van eenzaamheid, een eenzaamheid die groter is dan wij ons als mensen kunnen voorstellen want wij zijn niet zo groot en almachtig als Hij.  Het is ook niet niks. Heb je uit liefde en tegen de eenzaamheid een wereld vol bergen en dalen, oceanen, bomen, planten, dieren en mensen geschapen en dan blijf je alsnog alleen en eenzaam achter. Al dat gedoe voor niks geweest.

Hij moet tot het besef zijn gekomen dat Hij door de mensen te verdrijven uit Zijn paradijs Hij zichzelf net zo hard strafte als de mensen. Vandaar Zijn besluit - denk ik - om zijn Zoon er op uit te sturen om het weer goed te maken tussen Hem en de mensen. Een win win situatie voor beide partijen. Iedereen krijgt zo nieuwe kansen op liefde en kan weg uit de eenzaamheid. Daarvoor Je Zoon als sterfelijk mens naar de wereld sturen en de kruisdood doen sterven is een Grootse daad van Liefde en Vergeving,  groter dan een normaal mens zich kan voorstellen.

’s Avonds in bed neem ik alles nog eens een keer met Hem door. Ik leg hem uit dat ik niet zou kunnen begrijpen dat Hij de liefde niet belangrijker zou vinden dan het lidmaatschap van een kerkelijk genootschap. In mijn geval gaat het ook nog eens om een protestants meisje, dus is er al helemaal niks aan de hand. We geloven in dezelfde God, Onze Lieve Heer, Zijn Zoon Jezus Christus en de Heilige Geest. Dus Hij zit altijd goed. Ik ga gerust slapen.

(verschijnt elke dinsdag)