JEFF KOONS, DE SCHAAMTE VOORBIJ

Dit enorme beeld maakte deel uit van de expositie "Made in Heaven" die in in de jaren tachtig en negentig in diverse musea werd gehouden waaronder in het Guggenheim in Bilbao en het Stedelijk Museum in Amsterdam (1994). Het is nu te zien in het Forum Ludwig te Aken. Ik zag het daar voor het eerst. Ik zag het meteen als een soft porno droom van de kleinburger maar dat is natuurlijk ene grove misvatting over dit kunstwerk. Koons zou met de expositie taboes doorbreken als schaamte, seksualiteit en burgerlijke moraal. Waar dat goed voor is, wordt nooit ergens uitgelegd. Zijn beelden zouden ons uitdagen om beter na te denken over lichamelijkheid, seksualiteit, schoonheid en liefde. De liefde tussen de twee echtelieden liep echter al snel uit op een vechtscheiding. Een als klap op de vuurpijl laat de tentoonstelling ons ook nadenken over de plaats van de kunst in de samenleving.

Nee, ik wil het niet hebben over de in 1976 verschenen feministische bijbel “De Schaamte voorbij” van Anja Meulenbelt (geboren 1945) maar over de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons (geboren in 1955). De meesten van jullie zullen wel van hem gehoord hebben. Ik kwam hem tegen in het Ludwig Forum te Aken zoals je op bovenstaande foto kunt zien.

Een typisch beeld van Koons. Bij al zijn kunst vraag je je af of het kitsch is of kunst? Valt het in de categorie pop-art? Is het een soft porno beeld dat niet zou misstaan in een villa met een grote inkomsthal met kroonluchter en een Hollywood trap naar boven? Of komt het te staan aan de rand van het azuurblauwe zwembad met palmbomen? 

Om het beeld nog ambivalenter te maken dan het al is, heeft hij het beeld van hemzelf en de Hongaars-Italiaanse Cicciolina, omgeven met een reusachtige slang als een verwijzing naar de zondeval zoals opgeschreven in het boek Genesis van het Oude Testament.

“En de vrouw zag, dat die boom goed was tot spijzen, en dat hij een lust was voor de ogen, ja, een boom, die begeerlijk was om verstandig te maken; en zij nam van zijn vrucht en at; en zij gaf ook haar man met haar, en hij at. Toen werden hun beider ogen geopend, en zij werden gewaar, dat zij naakt waren; en zij hechtten vijgenboombladeren samen, en maakten zich schorten.” (Genesis 3, vers 6 en 7).

Van Koons is bekend dat hij opereert op de grens van kitsch en kunst. Hij schuwt de banaliteit niet. De kleinburgerlijke smaak is zijn inspiratiebron bij veel beelden of het nu hondjes of puppy’s zijn, fel gekleurde bloemen, konijntjes of andere sierlijke dieren waar de mensen van houden.

Hij blaast de kleinburgerlijke liefde voor kitsch op tot monumentale proporties om het vervolgens met bravoure aan de man te brengen als kunst. Koons is goed in marketing van zijn neo-pop-art. 

De kunstwereld omarmde de kunst van Koons maar al te graag. Zijn kunst levert geld op, veel geld. De vraag of het ook daadwerkelijk kunst is, is dan niet meer belangrijk. Als het in musea hangt of staat, in galeries te koop wordt aangeboden en bij veilingen tientallen miljoenen opbrengt dan is het hoe dan ook kunst. Wie daaraan twijfelt is een zeurpiet, jaloers of denkt dat kunst alleen maar over verheven zaken mag gaan.

De vraag of het ook daadwerkelijk kunst is, is moeilijk te beantwoorden. Kunst moet niet alleen de zintuigen bedienen maar ook de geest. Dat weet de kunstwereld ook wel daarom het verhaal dat deze kunst ons vragen stelt over lichamelijkheid, schoonheid, seksualiteit en liefde.

Vragen stellen doen de beelden zeker, maar dat kun je ook zeggen van andere soft-porno plaatjes, foto's enz. Voegen de beelden van Koons daar wat aan toe behalve dan soft porno beelden museaal zijn geworden? Misschien is dat vooruitgang of zelfs bevrijding als we Koons moeten geloven.

 

SCHRIJFSTER, FEMINISTE EN POLITICA ANJA MEULENBELT.

Voorpagina Telegraaf Internet Pagina, 5 april 2026.

Mevrouw Anja Meulenbelt krijgt de P.C. Hooft-prijs, de belangrijkste litteratuur prijs van Nederland voor je levenswerk. Het is dus niet zo maar een prijs. Ik heb te weinig kennis van de Nederlandse literatuur om te weten wie zo een prijs zou kunnen verdienen maar dat Anja Meulenbelt de prijs krijgt, verbaast me.  

Ik ken haar zoals veel mensen van mijn generatie vanwege haar boek “De schaamte voorbij” (1976), een net zo spraakmakend boek als het ruim tien jaar eerder verschenen “Ik Jan Cremer”. Beide boeken zijn ik-boeken die in de jaren zestig de ik-generatie aankondigen.

Logisch ook want als je God voor dood verklaart, blijft er niks anders over dan de mens en ja wat is de mens? Niemand die het weet dus zoekt men zijn toevlucht in zichzelf, in de hoop daar ergens in het diepste zelf het antwoord te vinden op wie of wat je bent en waarom je op aarde rondloopt. De antwoorden op existentiële vragen zijn zelfbedieningsantwoorden geworden. 

Dat is minder gemakkelijk dan men denkt. Zelfs het antwoord op de simpele vraag of je man of vrouw bent, blijkt ingewikkelder dan je zou verwachten. Moeder Natuur houdt zich niet altijd aan de natuurwetten en wat is natuur en wat is cultuur? Daarover bestaat voortdurend verwarring. Men zoekt het antwoord in de wetenschap maar die heeft het ook niet. 

Als "Ik Jan Cremer" staat voor de bevrijding van de man, dan staat "De Schaamte voorbij" voor die van de vrouw. Jan zocht de bevrijding in het mannelijke en dat is volgens het boek met veel en mooie vrouwen naar bed gaan, avonturen op de motor beleven in verre landen, reisverhalen schrijven en kunst maken. Jan is in al die dingen niet onverdienstelijk bezig geweest. Alleen heeft hij er geen P. C. Hooft-prijs aan overgehouden.

Anja’s zoektocht naar bevrijding begon moeizamer omdat ze al moeder werd voordat ze goed en wel vrouw was. Om vrij te zijn moest ze zich ontdoen van haar eerste man. Maar dat is pas het begin. Ze ontdekt dat bevrijding van de vrouw niet alleen een persoonlijke strijd is maar ook een sociale en politieke strijd.

Daarna was het lang stil totdat ik in een column van Tamar (Renate Rubinstein) in Vrij Nederland kritisch commentaar las op een reis van  Anja Meulenbelt met een groepje feministen naar Mao’s China (1980). 

Meulenbelt bleek een enthousiast politieke toerist te zijn die Mao bewondert. Ze is een herhaling van de geschiedenis van politieke pelgrims als Bernard Shaw die in de jaren dertig na zijn bezoek aan  Rusland enthousiast was over Stalin of Harry Mulisch die een boek voor bewondering schreef voor de Cubaanse revolutie en zijn 'lider maximo' Fidel Castro. 

Ze was net als haar voorgangers in de val van de verleiding van de linkse dictatuur getrapt door braaf te geloven wat men voorgekauwd krijgt. Een schema dat zich in 1979 herhaalde met de Sandinistische revolutie in Nicaragua. 

Anja Meulenbelt was in Nederland actief in de van oorsprong Maoïstische partij SP. Ze was van 2003 tot 2011 voor die partij senator in de Eerste Kamer.

Rubinstein was al in1974 op bezoek geweest in Mao’s China. Ze deed daar verslag van in het China kritische boekje “Klein Chinees woordenboek”. Daar heeft ze dan weer veel kritiek van Mao bewonderaars op gekregen. Het is nu moeilijk voor te stellen, maar in de vorige eeuw waren Mao en China bon ton in linkse kringen. Rubinstein heeft ondanks haar indrukwekkende levenswerk de P.C. Hooft-prijs niet gekregen.