JEFF KOONS, DE SCHAAMTE VOORBIJ

Dit enorme beeld maakte deel uit van de expositie "Made in Heaven" die in in de jaren tachtig en negentig in diverse musea werd gehouden waaronder in het Guggenheim in Bilbao en het Stedelijk Museum in Amsterdam (1994). Het is nu te zien in het Forum Ludwig te Aken. Ik zag het daar voor het eerst. Ik zag het meteen als een soft porno droom van de kleinburger maar dat is natuurlijk ene grove misvatting over dit kunstwerk. Koons zou met de expositie taboes doorbreken als schaamte, seksualiteit en burgerlijke moraal. Waar dat goed voor is, wordt nooit ergens uitgelegd. Zijn beelden zouden ons uitdagen om beter na te denken over lichamelijkheid, seksualiteit, schoonheid en liefde. De liefde tussen de twee echtelieden liep echter al snel uit op een vechtscheiding. Een als klap op de vuurpijl laat de tentoonstelling ons ook nadenken over de plaats van de kunst in de samenleving.

Nee, ik wil het niet hebben over de in 1976 verschenen feministische bijbel “De Schaamte voorbij” van Anja Meulenbelt (geboren 1945) maar over de Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons (geboren in 1955). De meesten van jullie zullen wel van hem gehoord hebben. Ik kwam hem tegen in het Ludwig Forum te Aken zoals je op bovenstaande foto kunt zien.

Een typisch beeld van Koons. Bij al zijn kunst vraag je je af of het kitsch is of kunst? Valt het in de categorie pop-art? Is het een soft porno beeld dat niet zou misstaan in een villa met een grote inkomsthal met kroonluchter en een Hollywood trap naar boven? Of komt het te staan aan de rand van het azuurblauwe zwembad met palmbomen? 

Om het beeld nog ambivalenter te maken dan het al is, heeft hij het beeld van hemzelf en de Hongaars-Italiaanse Cicciolina, omgeven met een reusachtige slang als een verwijzing naar de zondeval zoals opgeschreven in het boek Genesis van het Oude Testament.

“En de vrouw zag, dat die boom goed was tot spijzen, en dat hij een lust was voor de ogen, ja, een boom, die begeerlijk was om verstandig te maken; en zij nam van zijn vrucht en at; en zij gaf ook haar man met haar, en hij at. Toen werden hun beider ogen geopend, en zij werden gewaar, dat zij naakt waren; en zij hechtten vijgenboombladeren samen, en maakten zich schorten.” (Genesis 3, vers 6 en 7).

Van Koons is bekend dat hij opereert op de grens van kitsch en kunst. Hij schuwt de banaliteit niet. De kleinburgerlijke smaak is zijn inspiratiebron bij veel beelden of het nu hondjes of puppy’s zijn, fel gekleurde bloemen, konijntjes of andere sierlijke dieren waar de mensen van houden.

Hij blaast de kleinburgerlijke liefde voor kitsch op tot monumentale proporties om het vervolgens met bravoure aan de man te brengen als kunst. Koons is goed in marketing van zijn neo-pop-art. 

De kunstwereld omarmde de kunst van Koons maar al te graag. Zijn kunst levert geld op, veel geld. De vraag of het ook daadwerkelijk kunst is, is dan niet meer belangrijk. Als het in musea hangt of staat, in galeries te koop wordt aangeboden en bij veilingen tientallen miljoenen opbrengt dan is het hoe dan ook kunst. Wie daaraan twijfelt is een zeurpiet, jaloers of denkt dat kunst alleen maar over verheven zaken mag gaan.

De vraag of het ook daadwerkelijk kunst is, is moeilijk te beantwoorden. Kunst moet niet alleen de zintuigen bedienen maar ook de geest. Dat weet de kunstwereld ook wel daarom het verhaal dat deze kunst ons vragen stelt over lichamelijkheid, schoonheid, seksualiteit en liefde.

Vragen stellen doen de beelden zeker, maar dat kun je ook zeggen van andere soft-porno plaatjes, foto's enz. Voegen de beelden van Koons daar wat aan toe behalve dan soft porno beelden museaal zijn geworden? Misschien is dat vooruitgang of zelfs bevrijding als we Koons moeten geloven.

 

BEYONCE

Instagram foto van Beyoncé met haar een maand oude tweeling Sir en Rumi Carter.
Geplaatst op 14 juli 

Het is duidelijk dat Beyoncé met haar laatste foto gebruik maakt van de iconografie van de Heilige Maagd Maria, de Moeder van JC, het belangrijkste icoon van de Rooms Katholieke Kerk.

Van enige geestelijke inhoud is voor zover ik weet niks bekend maar dat hoeft natuurlijk ook niet meer. Stuitte hergebruik van heiligen beelden vroeger nog wel eens op een zekere schroom, in onze tijd waarin bijna niemand meer goed weet heeft van de geestelijke betekenis van de Moeder van God’s Zoon, kan dat zonder problemen. 

Het gaat om de marketing bedoeld om de marktwaarde van het merk Beyoncé te verhogen.  Ik zag dat vandaag al bijna 10 miljoen mensen het plaatje bekeken hebben. Dus de marketing van het merk Beyoncé is geslaagd. 

De vraag is vervolgens wat het plaatje voor haar volgelingen betekent, de jongeren van deze tijd? Voor puberende meisjes is ze vast een rolmodel, een model dat ook jongens graag zien.

Het is een drie in een plaatje: bruid, verleidster en moeder. Ze is gekleed als een dure maar vooral ook gewaagde bruid. Onder de waarschijnlijk kostbare (zijden) mantel zien we haar naakte benen, tussen de mantel haar blote buik met navel en uiteraard ontblote schouders. In tegenstelling tot een traditionele afbeelding van de Moeder Gods, etaleert Beyoncé haar vrouw zijn zonder seksuele schaamte.  

Sandro Boticelli (1450- 1510), De Geboorte van Venus,
omstreeks 1485, Uffizi museum te Florence.

Ze wordt omgeven door een lichtblauwe sluier die past bij de blauwe zee en lucht. Is dit een verwijzing naar de voor-Christelijke Godin Venus, de Grieks-Romeinse Godin van de Liefde? Dat zou best kunnen. Het verhaal wil dat Venus uit zee werd geboren, als het goed is, kwam ze aan wal op het huidige eiland Cyprus. 

Dat de katholieke Heilige Maagd Maria verwant is aan haar voorgangster Venus is geen geheim. Het is knap gevonden van Beyoncé dat ze deze twee iconen van de vrouw - Liefde en Moederschap- weet te combineren in een zoetsappig poezieplaatje waarop ze haar pas geboren tweeling toont. 

De Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons hergebruikt iconen uit de kunstwereld
o. a. voor een handtassen project van Luis Vuitton. Aan de tas hang een in rood
leer uitgesneden bunny, een handelsmerk van Koons.

Het plaatje doet ook denken aan het werk van de bekende Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons, die haar is voorgegaan in het hergebruik van iconen uit de kunstwereld. Ook hij schuwt marketing van de kunst iconen niet. Voor zijn werk worden intussen miljoenen betaalt.

Met dit moderne poezieplaatje biedt Beyoncé Instagram meisjes het rolmodel aan van de sexy vrouw en moeder aan, van schoonheid, rijkdom en geluk. De overdaad aan bloemen op de achtergrond laat over dit alles geen twijfel bestaan.

Een klassieke afbeelding van de Heilige Maagd Maria
met Jezus Christus, de Zoon van God, op haar schoot.
Haar houding van het hoofd en haar blik
 lijkt op die van Beyoncé.
Lucht, zee en bloemen op de achtergrond vinden we
ook terug op de foto van Beyoncé.

Er is maar een maar; haar gezichtsuitdrukking. Ze heeft de op Instagram en FaceBook gebruikelijke grimas van geluk weten te vermijden. Ze kijkt daarentegen met een zekere ernst. Blijkbaar wil ze het moederschap niet lichtzinnig voor het voetlicht brengen.

Moeten we na dit alles dan toch vaststellen dat Beyoncé beseft dat niet alles rozengeur en maneschijn is, dat vrouw en moeder zijn een grote verantwoordelijkheid is of heeft ze heel goede kunst adviseurs om zich heen? Misschien Jeff Koons?

BALLONNENBOY JEFF KOONS

Jeff Koons' Oranje Balloondog in landschap (een fotomontage van Petrus)

Dat ik negatief reageer op Koons komt vanuit mijn onderbuik zoals het werk van Koons ook uit zijn onderbuik komt. Dat is toch wat NRC Kunstcriticus Hans Hartog den Jager beweert over Koons en zijn kritici in zijn stukje over Jeff Koons en diens werk (3 janurai j.l.). Maar hij beweert wel meer over Koons waar ik om moet lachen. Hartog den Jager schrijft dat als ik door de illusie van glitter en kitsch heen kijk, ik een virtuoos spel zie met materialen en technieken. Maar ik kan kijken tot ik er bij neer val maar ik zie het niet. Koons maakt zelf niks met materiaal en techniek. Hij laat het maken.

Zodra het gemaakt is, ja dan speelt hij inderdaad een virutoos spel maar dan wel een van woorden met als doel zijn kitsch en glitter zo goed mogelijk aan de man te brengen. En met resultaat. Samen met zijn kunstknechten van het galerie en veilingwezen slaagt hij erin om 43,5 miljoen Euro op te halen voor zijn oranje ballonhond. Denk eens even na wat een gewoon mens met zoveel geld niet allemaal zou kunnen doen. Maar ja, kunst is kunst en al het andere is al het andere en dat is dan vooral geld.

En voor wat wordt dat betaald? Voor een uitvergrootte, in roestvrij staal gegoten kopie van een hond die ballonkunstenaars op kinderfeestjes al blazend in elkaar knutselen. Hij heeft die hond niet zelf verzonnen, net zo min als de basketbal ballen en de stofzuiger die ergens in een museum in een vitrine hangen. Koons is als een sneldichter op een feestje, maar dan met beelden. Zoals een sneldichter bij elk woord dat een feestganger roept, tot groot vermaak van de feestgangers een cliché-rijmpje ophoest, zo maakt Koons van elk beeldcliché -hij noemt dat een icoon- een monumentale kopie.

Koons legt gelukkig ook zelf wat uit over zijn ballonhonden. Hij was van jongs af aan al geinteresseerd in alles wat opblaasbaar is. Zoals het elk groot talent betaamt, is hij er dus vroeg mee begonnen. Vervolgens krijgen we te horen dat hij elke ballonhond zijn eigen kleur heeft gegeven dat hem uniek maakt en meteen ook laat zien aan het publiek dat “every color is perfect” .

Ze zijn van puur materiaal gemaakt en gevuld met lucht. Hoe meer lucht, hoe optimistischer. Net als bij de mens, zegt Koons. Wie ademt die leeft, wie alleen uitademt gaat dood en hij demonstreert in het filmpje de laatste ademtocht van een stervende. Is het misschien een idee dat hij zijn eigen adem in de ballonhonden blaast zodat ze een teken van leven worden van Koons zelve? Over gebakken lucht gesproken.

Koons noemt in het filmpje zijn ballonhonden iconen van monumentaal materialisme. Right, ben ik het mee eens. Het is puur materialisme. Van enige geestelijke inhoud is geen spoor te bekennen. Tenminste als je niet trapt in zijn pseudofilosofische beschouwing dat zijn ballonhonden een dialoog voeren met de buitenwereld. Hij bedoelt daarmee de weerspiegeling van de omgeving in het perfect gladde oppervlak van de ballonhond net zoals die weerspiegeld wordt in een pas gewassen en glimmend gepoetste auto of in een modern glasgebouw.

Koons met zijn ballonhonden is dus eigenlijk een veredelde autoverkoper. Zo is hij ook gekleed. Hij is de makelaar van de consumptiemaatschappij. Consumeren als tijdverdrijf en levensvervulling. Koons is daarmee ook de priester van de materialistische maatschappij waaruit elke spiritualiteit is verdwenen. Dat is wat Koons is en zo mag hij wat mij betreft in elk museum aangeprezen worden.