FUSIE GL/PVDA VERANDERT POLITIEKE LANDSCHAP NAUWELIJKS

 

Hoewel de PvdA groter is dan GL zou de invloed van GL samen met de linkervleugel van de PvdA wel eens tot een radicalere linkse partij kunnen leiden. Een partij waar het moeilijk mee regeren wordt.

De fusie van de PvdA met GL zal geen fundamentele veranderingen teweeg brengen in het Nederlandse politieke landschap. Het aandeel van links in dat landschap zal hetzelfde blijven. 

Om een idee te krijgen over het aandeel van links heb ik alle uitslagen van Tweede Kamer verkiezingen van na de oorlog, d.w.z. sinds 1946 op een rij gezet en samengevat in 3 groepen van partijen, te weten een linkse, een rechtse en een christelijke groep.

In 1946 komt links in de Tweede Kamer binnen met 40% van de stemmen, verdeeld tussen PvdA met 29% en de communistische CPN 11%. In de volgende verkiezingen zakt het aandeel CPN en stijgt dat van de PvdA tot 30%. In 1977 bereikt de PvdA de absolute top van 34% van de stemmen. 

Vanaf 1989 doet Groen Links, een fusie van PPR (christen radicalen), CPN, PSP (pacifistische socialisten) en EVP (evangelische radicale) mee aan de Tweede Kamerverkiezingen. De combinatie PvdA/GL haalt 36% van de stemmen waarvan de PvdA 32% en Groen Links 4%.

Tot 2012 behalen de twee partijen ruim 20% van de stemmen waarvan GL ongeveer een kwart van de stemmen levert. Bij de verkiezingen van 2021 duikt de PvdA stijl naar beneden tot slechts 6%. Groen Links behaalt in dat jaar 9%. Samen niet meer dan 15%. 

In 2013 doet de combinatie GL/PvdA voor het eerst mee met een lijst. Dat levert een aandeel van 16% van de stemmen op, ofwel 1% meer dan voor het samengaan in een lijst.

Bekijken we het gemiddelde aandeel van de twee partijen sinds 1989 dan komt dat neer op afgerond naar boven op 22% van de stemmen. Een aandeel dat de PvdA alleen t/m 2012 gemakkelijk behaalde tijdens de Tweede Kamer verkiezingen.

Bekijken we het hele linkse pakket d.w.z. PvdA, CPN, D66, GL met zijn voorgangers en de SP dan levert dat een aandeel op van tussen de 30 en de 40% van de kiezers op. Het gemiddeld over de periode 1946-2023 is 40%. De combinatie GL/PvdA levert daarvan 22% van de stemmen. De rest gaat naar D66 en SP. 

D66 kan zich echter onder bepaalde omstandigheden ontpoppen als een partij met een voorkeur naar het midden. De SP is een partij die niet geneigd is tot meeregeren tenzij in een expliciete linkse coalitie.

Terwijl de PvdA aan het einde van de vorige eeuw cultureel naar links opschoof (individualisering, feminisering, minderheden), ging een deel van de traditionele achterban naar rechts. De PvdA werd langzaam maar zeker een voorhoede zonder achterhoede. De fusie met GL zal daar geen verandering in brengen. 

De conclusie is dat de politieke machtspositie van GL/PvdA met de fusie niet verbetert. Men kan rekenen op ongeveer een kwart van de stemmen. 

41. HOE ZIT DAT IN OSS? DE SP EN FRANS TIMMERMANS

SP affiches voor de Tweede Kamer verkiezingen in 1994. In de beginperiode was de SP vooral een tegenpartij, een activistische partij bedoeld om de bestaande orde te ondermijnen. Geleidelijk aan bouwde partijleider Jan Marijnissen aan een breder georiënteerde partij, minder Maoïstisch activisme, meer radicaal socialisme.

 De betekenis van Oss voor de landelijke SP is groot. Er valt veel voor te zeggen dat de SP in Oss de motor is van de landelijke SP. Het succes van de Osse SP is voor een groot deel te danken aan Jan Marijnissen. Hij is een politicus pur sang die zijn partij omsmeedde van een groepje idealisten tot een goed georganiseerde actie machine die de bestuurlijke elite in Oss het vuur na aan de schenen wist te leggen.

Geen wonder dat hij op het hoogtepunt van zijn succes in Oss naar de landelijke SP wordt gehaald. In 1988 stapt Jan Marijnissen over naar Den Haag waar hij de onbetwiste leider wordt van de partij.

“Het zwaartepunt van de beweging was inmiddels verschoven naar de industriestad Oss, waar de partij sinds 1974 in de gemeenteraad vertegenwoordigd was. De voormalige lasser Jan Marijnissen was een van de drijvende krachten achter dat succes. Na het overlijden van Monjé in 1986 nam hij de dagelijkse leiding van de partij over. Anders dan Schrevel en Monjé destijds, was Marijnissen weinig geïnteresseerd in de vraag welke socialistische ideologie nu precies de meest correcte was. Het etiket maoïstisch verdween onder zijn leiding definitief uit beeld: politicoloog Ruud Koole schaarde de SP in 1995 nog slechts om historische redenen onder de communistische partijen.” ( Socialistische Partij (Nederland)

Het leiderschap van Jan Marijnissen is zes jaar na zijn aantreden als partijleider goed voor twee zetels in het parlement.

“Bij de Tweede Kamerverkiezingen 1994 is Marijnissen opnieuw lijsttrekker, en dit keer komt de SP voor het eerst in haar bestaan in het parlement, met twee zetels. Marijnissen wordt fractievoorzitter; Remi Poppe is het andere SP-Kamerlid. Onder de leiding van Marijnissen groeit de SP in de Tweede Kamer naar vijf zetels in 1998, negen zetels bij de verkiezingen van 2002 en 2003, en 25 zetels in 2006. Ook de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 leveren forse winst op.” (Wikipedia: Jan Marijnissen)

Daarmee wordt de SP de derde partij van het land, na het CDA (41 zetels) en de PvdA (33) en voor de VVD (22). De eerste verkenning na de verkiezingsuitslag is dan ook naar de vorming van een kabinet CDA, PvdA en SP. 

“Na vier dagen van verkennende gesprekken met alle fractieleiders wilde Hoekstra vanaf vrijdag 1 december nagaan of een stabiele meerderheidscoalitie met SP, PvdA en CDA mogelijk was. Op maandag 11 december 2006 maakte Hoekstra kenbaar dat deze coalitie niet haalbaar is, omdat de verschillen tussen CDA en SP te groot waren.”

Wat men in de wandelhgangen van den Haag al langer weet, komt vier jaar later via Wikileaks naar buiten: de PvdA bij monde van Frans Timmermans houdt de SP om ideologische redenen buiten de deur waarmee de kans op een centrum links kabinet voorgoed is bekeken.

“In 2011 werd via Wikileaks bekend dat de latere PvdA-staatssecretaris in het kabinet-Balkenende IV, Frans Timmermans, in een brief aan de Amerikaanse ambassadeur had geschreven, en daarmee was PvdA-leider Wouter Bos het eens, dat "samenwerking over links grote groepen kiezers uit het midden zou vervreemden, zowel binnen als buiten de PvdA". Daar voegde hij aan toe dat "het onverstandig is om iemand te vertrouwen die ooit communist geweest is" (SP-leider Jan Marijnissen). (Kabinetsformatie Nederland 2006-’07) 

Dat al ruim 25 jaar eerder de SP zijn oorspronkelijke maoïstische ideologie had afgelegd, was blijkbaar van geen belang. Eens communist of Maoïst, altijd Maoïst zal Frans gedacht hebben. 

9. VOER VOOR POLITICOLOGEN. IS DE FUSIEPARTIJ CDA IN 3 STUKKEN UITEEN GEVALLEN?

 

Een interessante foto uit de pre-CDA tijd. De foto is gemaakt in 1971 tijdens een verkiezingsbijeenkomst van de 3 confessionele partijen in Rotterdam, negen jaar voordat de eigenlijke fusie tussen de drie partijen ARP, CHU en KVP definitief tot stand kwam. Door het dalend aantal stemmen op hun partijen, begonnen  uit politiek machtsbehoud de drie christelijke  partijen elkaar op te zoeken. Links staat  ARP lijsttrekker Biesheuvel, in het midden CHU lijsttrekker Udink en rechts KVP lijsttrekker Veringa. De KVP met lijst 1 was de grootste partij. ARP en CHU volgden op afstand. Het KVP deel heeft zich nu als het ware  afgesplitst van het CDA met twee nieuwe partijen: de BBB en het NSC.

Kan het zijn dat het CDA, een fusiepartij van 3 Christelijke partijen (1980), uiteindelijk toch uiteen is gevallen in drie partijen? Het oorspronkelijke CDA, ooit de grootste volkspartij van Nederland en een geduchte concurrent van de PvdA, ook een volkspartij,  is intussen gereduceerd tot een splinterpartij onder leiding van partijleider Bontenbal. Volgens de peilingen haalt het CDA bij de komende verkiezingen rond de 5 zetels, een resultaat vergelijkbaar met de Christen Unie. 

De eerste afsplitsing van het CDA is de BBB met de volkse partijleider en voormalig CDA stemmer Caroline van der Plas. Het startpunt van de BBB zijn de boeren geweest, een deel van de oorspronkelijke achterban van het CDA die zich sinds de klimaat- en milieu verwikkelingen (stikstofcrisis) in de steek gelaten voelen door hun partij. 

Het CDA heeft blijkbaar zijn antenne verloren voor dit deel van de achterban, veelal trouwe CDA stemmers. Een politieke misser van jewelste die vermoedelijk te maken zal hebben met de verstedelijking en verwetenschappelijking van het CDA bestuur, waardoor bestuur en politici vervreemd zijn van het platteland.

Als ik zo op een afstand kijk naar de BBB en vooral leider Caroline van der Plas dan lijkt die partij in cultuur en opvattingen veel op wat ik de volkse vleugel van de KVP noem, een vleugel die zowel uit boeren als fabrieksarbeiders bestond en de meerderheid van de KVP kiezers vormde. De boeren waren toen georganiseerd in de machtige katholieke boerenbond, de arbeiders in de toen al even machtige katholieke arbeiders bond (400.000 leden).

Met dat laatste deel ben ik opgegroeid en dat is wat ik globaal herken in de BBB, ook al is er natuurlijk veel veranderd. Het is de cultuur van de achterdeur die altijd open staat en waar je welkom bent aan de keukentafel voor koffie en buurpraat en als het te pas komt politiek.

Het is de cultuur van doe maar gewoon dan doe je gek genoeg. Het is de cultuur van iedereen telt mee ook al is dat soms moeilijk. Het is de cultuur van Onze Lieve Heer is niet alleen maar een strenge toezichthouder maar ook je beste vriend.

Het is de cultuur van vergeving en barmhartigheid maar ook van iets regelen en afspreken en van sociale controle. Niet alles wordt gewogen op een goudschaaltje maar je moet wel oppassen als je bij de gemeenschap wil horen. 

Kortom de cultuur van het katholieke platteland waar mijnheer pastoor een grote rol in speelde als het ging om gezin en geestelijk welzijn. Iets wat niet altijd en overal door iedereen werd gewaardeerd.

De tweede afsplitsing en CDA erfgenaam is uiteraard de partij Nieuw Sociaal Contract van voormalig CDA kamerlid Pieter Omtzigt. Net als Caroline van der Plas van katholieke huize. Ook zijn partij herken ik, maar dan als het deftige deel van de voormalige Katholieke Volks Partij KVP.

Het deftige deel van de KVP was ontwikkeld en las de Maasbode en De Tijd. Het volkse deel las de plaatselijke krant of de toen nog landelijke Katholieke Volkskrant, de krant van de katholieke arbeidersbeweging. Het deftige deel van de KVP leverde de lokale, regionale en nationale bestuurders en politici. Het volkse deel volgde die welwillend maar ook met argusogen. Zo lang ze gehoord en gezien werden, was het goed.

Het komt me voor dat het CDA is uiteen gevallen langs de aloude culturele lijnen die sinds de onafhankelijkheid door de Republiek der Nederlanden heen lopen, de dominante protestantse cultuur en de katholieke cultuur, die uiteindelijk dieper zitten dan de zondagse kerkgang. 

Het zou zo maar kunnen dat de katholieke cultuur zijn politieke weg heeft gevonden in BBB en NSC en het restant overblijft voor het CDA. Of dat ook daadwerkelijk te staven valt met cijfers, lijkt mij voer voor politicologen.

7. VOER VOOR POLITICOLOGEN. CENTRUM-LINKSE REGERING BUITEN BEREIK?

 

Wie wordt de nieuwe premier van Nederland? Dilan Yesilgöz of Pieter Omtzigt? (fotocollage petrus nelissen, met dank aan Rembrandt)

Als duurzaam opgeleid politicoloog hou ik de peilingen voor de aanstaande Tweede kamer verkiezingen nauw in de gaten. Peilingen zijn en blijven peilingen, maar toch. De kwaliteit van de peilingen is dusdanig dat je er zeker wel trends in kunt aflezen.

De eerste trend heb ik al in aflevering 6 van deze serie op 4 oktober gesignaleerd. Wilders met zijn PVV doet het goed. Ondanks alle inspanningen om die partij moreel te diskwalificeren en als extreem rechts te afficheren door media en linkse partijen (ik noem geen namen) is de trend stijgend en wel naar 20 zetels. Het NOS journaal kwam afgelopen week ook tot deze conclusie.

Wat is hier aan de hand? Waarom weet Wilders zonder veel moeite, hij voert nauwelijks campagne, maar liefst bijna anderhalf miljoen stemmen binnen te halen? De magie van Wilders is nog niet uitgewerkt. Voer voor eigentijdse politicologen om dat toch eens onbevooroordeeld te onderzoeken.

De enige serieuze, niet partij-politieke poging om het verschijnsel Wilders te verklaren, die ik op internet kan vinden, is op de website van politicoloog/journalist Chris Aalbers. In zijn boek ‘Achter de PVV’ stelt ook vast dat er te weinig aandacht is voor de ideeën en opinies van PVV stemmers.

Hij signaleert dat PVV-aanhangers geen makke schapen zijn die kritiekloos achter Wilders aanlopen. “Zij komen met eigen visies en ideeën hoe de politiek moet veranderen en hoe de PVV daar een rol in kan spelen. PVV-kiezers staan ver van andere politieke partijen af, maar hebben deze partijen niet definitief de rug toe gekeerd. Wat kunnen andere partijen doen om deze kiezers terug te winnen?”

De overheersende trend is dat de meerderheid van de Nederlandse kiezers centrum-rechts denkt te stemmen, d.w.z. VVD, NSC of BBB. Zij behalen samen in de laatste peilingen rond de 65 zetels waarbij het stuivertje wisselen is tussen de genoemde partijen.

Het is nog niet te zeggen of de VVD dan wel de NSC als grootste uit de bus kan komen. Ik denk zelf NSC met Omtzigt. Zijn optreden blijft verrassend fris. Hij  laat zich niet intimideren of afleiden door (zelfvoldane) journalisten. Maar het moet gezegd worden Yesilgöz blijft ook verrassend goed overeind. Krijgen we dan toch eindelijk onze eerste vrouwelijk premier?

Voor centrum links wordt het steeds moeilijker om de trend te keren. Als ik 4 centrum-linkse partijen optel (D66, PvdA/GL, SP en PvdD) kom ik niet verder dan 40 zetels. Daar kun je geen centrum-linkse regering mee bakken.

De trend is duidelijk. De Nederlandse kiezer wil af van centrum-rechts praten en centrum-links regeren. De magie van Rutte, begonnen met zijn eerste kabinet gesmeed met de PvdA’er Samsom, is uitgewerkt.

6. VOER VOOR POLITICOLOGEN. DE PEILINGEN EN HET TORENTJE

 

Zie 'De laatste peiling van de Stemming"

De verschillende peilingen (de Hond, IPSOS en I&O) zijn van rond de algemene politieke beschouwingen en enige tijd daarna. Ik neem aan dat relatief weinig kiezers naar de politiek beschouwingen kijken behalve dan de stukjes op het achtuur journaal. Daar wordt landelijk de toon gezet samen met de wakkerste krant van Nederland.

De ruzie in de Partij voor de Dieren is intussen volop losgebarsten. Dat heeft ze een zetel gekost, van 7 naar 6, en waarschijnlijk geen winst meer.

Het verbijsterende terugtreden van Esther Ouwehand op het zondag 24 september gehouden partij congres, waar ze met een stalinistische meerderheid tot lijsttrekker werd verkozen, zou de partij wel weer eens een zetel kunnen kosten. Ouwehand had de emoties mee.

De VVD onder Dilan Yezelgöz doet het met tussen 24-27 zetels niet slecht. Natuurlijk, het zijn er en stuk minder dan de VVD nu heeft maar wat wil je na 13 jaar bewind van Rutte? Het zou voor Dilan al heel mooi zijn als VVD de grootste partij blijft, wat niet zeker is.

De Linkse Combinatie heeft een zetel-bandbreedte van maar liefst 21 tot 29.  Dat kan dus nog alle kanten op. Franske T. zal af en toe wel wakker liggen. Komt hij wel of niet in het Torentje?

Volgens de peilingen zweeft de NSC van Pieter Omtzigt tussen de 25 en 27 zetels. De verwachte meer dan 40 zetels zijn uit het zicht verdwenen. Definitief denk ik. Het gevaar loert dat het er nog minder worden door gedoe in en buiten de nieuwe partij. Het en der beginnen er scheuren te komen in de superheld die Pieter is geworden door de zorgtoeslag affaire.

De BBB dan. Die komt uit op tussen de 12 en 14 zetels ook minder dan voorheen maar nog altijd de 5e partij. Dat is niet mis voor een een vrouws-fractie.  

Maar de grote verrassing is en blijft Wilders. Met rond de 17-18 zetels in de peiling is hij wonderlijk stabiel in zijn kiezersaanhang, wordt hij de vierde partij van het land en tevens degene die hoogstwaarschijnlijk een fatsoenlijk centrumrechts kabinet zal blokkeren. Zijn tegenstanders doen er alles aan om hem op de beklaagdenbank van extreem rechts te houden en hij zelf werkt daar dapper aan mee. 

De peilingen laten overduidelijk zien dat Nederland een centrum rechts land is. De drie centrum rechts partijen BBB, NSC en VVD halen rond de 65 zetels, een tekort van 11 zetels voor een meerderheidscoalitie.

Die elf en meer zetels heeft Wilders maar wat zal hij er mee doen en wat kan hij er mee. Wilders is een blokkade voor fatsoenlijk rechts.

Centrum links bestaat daarentegen niet of nauwelijks. Die halen volgens de peilingen samen 41 zetels: Linkse Combinatie + Dieren + SP + D66 geeft ongeveer 45 zetels. CU en CDA erbij geeft maximaal 55 zetels. Dat is 21 zetels te weinig voor Frans T. om kans te maken op het Torentje tenzij.... ja wat?