Posts tonen met het label religie. Alle posts tonen
Posts tonen met het label religie. Alle posts tonen

maandag 20 februari 2017

LANDSCHAP EN WERELDBEELD 1: RELIGIE

Jacopo Bellini, (ca.1400-1470), Der heilige Hieronymus
in der Wildernis um 1460.
Op dit schilderij dient het landschap uitsluitend ter ondersteuning van het motief.

Een tijdje geleden ben ik naar de tentoonstelling “Landschaftssicht als Weltsicht” in het ‘Museum unter Tage’ te Bochum, Duitsland geweest. Een typisch Duits compacte titel voor wat in het Nederlands vertaald kan worden als “Kijk op het Landschap als Wereldbeeld”. 

Het museum omschrijft het als volgt: “Wie kaum ein anderes Medium eignet sich die künstlerische Landschaftsdarstellung dazu, die Rolle des Individuums in der Welt bzw. den Blick des Einzelnen auf seine jeweilige Umwelt zu reflektieren: Landschaftssicht ist immer auch Weltsicht.”

Even verderop omschrijft het museum de tentoonstelling als een overzicht van de ontwikkeling van het landschap als “Resonanzraum kür Individuum und Gesellschaft”, wat betekent dat in elke tijd, elk individu zijn eigen wijze van kijken heeft die uiteraard zijn neerslag krijgt in het schilderij.

Hyronimus Bosch (1450-1516),
"De Heilige Hyronimus boetend in de wildernis",
Museum voor Schone Kunsten te Gent.
Bij Bosch krijgt het landschap de rol van het Kwaad toebedeeld.

De tentoonstelling begint met een aan de 15e eeuwse Italiaanse schilder Jacopo Bellini (ca.1400-1470) toegeschreven schilderij. Het fantasie landschap met gouden hemel dient ter ondersteuning van de afgebeelde gekruisigde Christus. De gouden hemel en het gouden aureool om het hoofd van de gekruisigde Christus en de heilige Hyronymus benadrukt het heilige en religieuze karakter van de afbeelding. Dat toen de schilderkunstige onderwerpen religieus waren spreekt vanzelf. Bovendien was de belangrijkste schilderkunstige opdrachtgever de kerk. 

Nog in dezelfde eeuw zien we dat onze eigen Hyronimus Bosch (1450-1516) op een heel andere manier zijn schilderkunstige landschappen invult. Zijn Heilige Hyronimus ligt alles behalve in een vriendelijk landschap te bidden. Integendeel, het is een dreigend of zelfs kwaadaardig landschap. Het is een landschap van het kwaad. Voor de heilige ligt een poel des bederfs. De uil en de hond zijn kwaad gezind. De planten en boom zitten vol rot en bederf. Het landschap verder weg is ook al niet uitnodigend. Het straalt verlatenheid en eenzaamheid uit, geen geborgenheid, veiligheid of menselijke warmte. 

Het landschap van Bosch is net als dat van Bellini een geestelijk religieus landschap. Bellini verwijst met zijn afbeelding naar de kruisiging van Christus als de redder van de menselijke ziel voor de eeuwigheid. Bosch verwijst met zijn landschap naar de zondige en uiteindelijke ondergang 
van de wereld. Net als de heilige Hyronimus moeten we tot God bidden voor de redding van onze ziel. 

Pieter Bruegel de Oudere (ca.1525-1569), Jagers in de sneeuw,
Kunsthistorisches Museum te Wenen.
De dieptewerking met op de voorgrond de jagers en achter de bergen is indrukwekkend. 

De hoogte is ook prachtig door de plaatsing van de vogel hoog in de lucht. 
De afwisseling tussen lach en donker, wit en zwart is gebalanceerd. 
De compositie leidt het oog van hoog naar laag, van grote naar kleine mensen, 
van dichtbij naar ver. 
De mens is in het schilderij groot en tegelijk klein. 
Stad en platteland wisselen elkaar op een prachtige manier af. 
Nog steeds kun je dit beleven in het landschap rond Brussel, de woonplaats van Bruegel. 
Om al deze redenen is dit een van de beste en mooiste landschap schilderijen in de wereld. 
Het is onovertroffen. 


De latere eveneens Brabantse landschapschilder Pieter Bruegel de Oudere (ca. 1525-1569) is nog beïnvloed door Bosch maar is toch wat meer op de wereld van de mensen gericht. Brueghel heeft meer oog voor het getob en de dwaasheden van de mensen dan op het kwaad à la Bosch. Terwijl bij Bosch de mensen verloren zielen zijn, tenzij ze zich tot God en Christus wenden, zijn de mensen bij Brueghel weliswaar dwaas en tobberds maar ze scheppen zich ook een min of meer veilige dorpse wereld in harmonie met de hen omringende natuur. Vooral dat laatste thema werkt Brueghel in veel schilderijen uit, maar nergens zo mooi en goed als op het schilderij “Jagers in de sneeuw”.

vrijdag 18 december 2015

KUNST IS MAGIE

Mini-Ment III, monument voor een draaisleutel, ijzer en Ardeense steen,
(53 cm hoog)

Al werkend aan mijn mini-menten (kleine monumenten) kwam ik op de gedachte dat kunst eigenlijk een vorm van magie is. In de kunsten komen immers fantasie, dromen, werkelijkheid, onwerkelijkheid en allerlei emoties samen. Maar als je dan even doordenkt dan besef je dat eigenlijk alles wat we doen een zekere magie heeft. Dat was al zo toen de mensheid nog in grotten leefde. Wat bewoog deze grotbewoners anders dan een zekere magie om dieren en mensen om hen heen te tekenen en zo greep op hun omgeving proberen te krijgen, de honger te verdrijven en de wereld te begrijpen? Kunst en magie zijn dus altijd nauw verweven geweest.

Kunst is daarom ook een aan de religie verwante vorm van magie. Niet voor niks zijn de kunsten, of het nu tekenen, schilderen, zingen, dichten of schrijven is, begonnen met de religie, de oervorm van de mensen om greep te krijgen op hun omgeving. Kijk maar naar onze vroegste schilderijen, fresco's, gezangen enz. die hadden allemaal een religieuze betekenis. Ze werden zelfs in opdracht gemaakt van de kerken en de geloofsgemeenschap. De volksschrijver Gerard Reve zei het al, alle kunst is religie. Religie en de kunsten zijn bedoeld om greep te krijgen op ons mysterieuze bestaan.

Mini-Ment III van de zijkant gefotografeerd.

Wetenschappers zullen mij tegenwerpen dat alle religie bijgeloof is en dat de kunsten voornamelijk uitingen zijn van onze gevoelens om de zintuigen te strelen en te vermaken. Dat is niet alleen een onderschatting van de betekenis van kunsten en religie maar ook een ontkenning van de oorsprong van de wetenschap zelf. Die is immers ook voortgekomen uit dezelfde menselijke houding namelijk greep te krijgen op onze omgeving, noem het natuur, wereld of heelal en een verklaring voor dit alles.  

Ik zou nog verder willen gaan. Wetenschap is ook magie. Weliswaar een ander soort magie dan die van de religie of de kunsten maar in wezen net zo magisch. Wat is een radio anders dan een magische bron van geluid en de foto een magische weerspiegeling van wat we zien? En wat te denken van een formule als (A+B)in het kwadraat = A kwadraat+B kwadraat +2AB? Dit lijkt toch in hoge mate op een magische formule die al even geheimzinnig is als de geboorte van een mens, een komeet in de ruimte of de dood van een dier. Ons heelal is nu eenmaal een magisch verschijnsel waarin we tijdelijk de gast zijn. Ondanks al onze inspanningen weten we niet waartoe dit alles dient en we weten ook niet wat wel en niet waar is, waar het allemaal vandaan komt en ook niet waarheen het gaat.

maandag 14 januari 2013

HEIMWEE NAAR GOD

Jheronimus Bosch, De aarde, gesloten drieluik van 'De tuin der Lusten', 1460-1466, Museo Nacional del Prado, Madrid.'Ipse dixit et facta sunt - Ipse Mandavit et creata sunt'. Hij sprak en het was er - Hij gebood en het was geschapen, zo luidt het opschrift boven aan de magistrale grauwschildering van de gesloten 'Tuin der Lusten'. Met deze ene geschreven boodschap (Psalmen 33:9 en 148:5) moeten we het stellen om Bosch' raadselachtigste werk te begrijpen. Bovenaan links schuiven de wolken open en kijkt God, op het einde van de derde dag, neer op het resultaat van de Schepping: de aarde is, conform het beeld dat men ervan had in de 15e eeuw, rond, plat en omgeven door water." (citaat uit: Peter Ruyffelaere, Jehorimus Bosch, Ludion en Beaux Arts magazine uitgave ter gelegenheid van de tentoonstelling Jheronimus Bosch in het museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam, 2001.

In het dagblad Trouw wordt een boeiend debat gevoerd over wat tegenwoordig 'Het Groene Geloof' wordt genoemd. Filosoof, publicist en voormalig Trouw medewerker Jaffe Vink ( 'Lang leve de vooruitgang' in Trouw van 12 januari 2013) vindt het “geen gezellig geloof dat oprijst uit de gedachtenwereld van de duurzame visionairs: Wij hebben de Aarde genegeerd, miskend, vertrapt. We leven niet in harmonie met de natuur. We razen op de ravijn af – tenzij wij verlossing zoeken. De verlossing is: duurzaamheid. De hostie is: biologische winterwortel.”

Voorwaar, harde woorden die natuurlijk geen recht doen aan alle soorten gelovigen die ondertussen hun plekje hebben gevonden in het Groene Geloof. Je hebt er, net zoals in de aloude vertrouwde religies, de orthodoxen waaronder fanaten die hun geloof het liefst aan iedereen zouden willen opleggen, desnoods onder dwang. Je hebt de rekkelijken of gematigden die aan hun Groene Geloof geen absolute zekerheden willen ontlenen en die begrijpen dat de wetenschap ook feilbaar is. Nederland met zijn theologische traditie die tot diep in onze cultuur en politiek is doorgedrongen, is op dit punt uiteraard van alle markten thuis.

Ikzelf reken me tot de gematigden met ernstige twijfels aan de grenzen van de wetenschap hoeveel goeds die ons ook gebracht heeft. Goeds vooral in termen van leefcomfort want op moreel en ethisch gebied heeft de wetenschap ons weinig of niets te bieden. Op die terreinen moeten we het zelf blijven uitzoeken en dat blijkt telkens opnieuw razend moeilijk te zijn. De wetenschap maakt het op velerlei gebied zelfs steeds ingewikkelder waardoor we qua technische mogelijkheden soms steeds dichter bij God maar soms ook dichter bij de duivel lijken te komen. Het dilemma van goed en kwaad wordt door de wetenschap verplaatst maar niet opgelost.

En zo zien we de aarde nu dank zij de wetenschap. Meer dan ooit beseffen we dat we als bewoners van de planeet Aarde verloren lijken te zijn in een kosmos waarvan de afmetingen ons besef van tijd en afstand te boven gaan.

Welke wetenschappelijke stap we ook vooruit zetten, telkens blijkt aan wat eerst zo mooi lijkt te zijn een schaduwkant te zitten die ons op de een of andere manier naar het leven staat. Hoe meer succes de wetenschap heeft, hoe groter de mogelijke schaduwkanten, zo lijkt het. De medisch wetenschappelijke vooruitgang laat ons langer (over)leven met als gevolg een razendsnelle bevolkingstoename. De daaruit voortvloeiende bevolkingspolitiek heeft dan weer vergrijzing, eenzaamheid en economische stress tot gevolg. De uitvinding van de kunstmatige bevruchting is heel mooi voor ouders die kinderen wensen maar tegelijk stelt het ons voor de moeilijke vraag wat dan eigenlijk een gezin is. Is dat puur biologisch zoals velen vooral in de conservatieve en kerkelijk hoek menen of staat de mens het vrij om dat zelf uit te maken? Zo wees Paus Benedictus onlangs op de waarden van wat hij het traditionele gezin noemt. Wat dan weer tot veel ophef leidde onder de voorstanders van het nieuwe gezin. Over de voor en nadelen van andere -natuurkundige – uitvindingen, van kernergie tot kernwapen, van burgervliegtuig tot drone, van mens tot robot hoeven we het dan niet eens te hebben.

Het vooruitgangsdenken brengt dus niet de verhoopte verlossing uit de steeds weer terugkerende dilemma's tussen wat goed en wat slecht is voor het welzijn van het mensdom. We blijken ondanks het geschenk van de rede geen goden te zijn die vanuit een allesomvattend inzicht de wereld en de kosmos kunnen bestieren. Merkwaardig genoeg kunnen we ons dan weer wel met onze aldus beperkte rede een dergelijke alles omvattende God voorstellen.

Vanuit die voorstelling (of zo je wilt fantasie) dringt het besef door dat we ondanks de kracht van ons verstand beperkt zijn in ons vermogen onze eigen lostbestemming te bepalen. We hoeven voor dat besef niet eens in een God te geloven. Wie om zich heen kijkt, ziet in ons dagelijks bestaan de beperkheid van ons verstand. Dat maakt het allemaal zo ingewikkeld dat we soms niet weten waar heen te gaan en onze toevlucht dan toch maar weer nemen naar een of ander houvast, naar zekerheden die desnoods buiten onszelf liggen. Je kunt het God of Wetenschap noemen met een hoofdletter (ooit was zo'n zekerheid ook het Socialisme/Marxisme met een hoofdletter) maar het blijft onzeker of we ooit zekerheid zullen krijgen omtrent ons lot in het heelal maar we blijven er ondanks alles naar zoeken. Ik noem dat ons -naar het schijnt aangeboren – 'heimwee naar God'.

woensdag 1 februari 2012

JESUS CHRIST SUPERSTAR

Jesus Christ and the Black Sun, potlood en acryl op papier (55 x 75 cm)
Het gedonder is begonnen met de musical of deftiger gezegd rockopera ‘Jesus Christ Superstar’ (1970) later ook nog eens verfilmd. Nee, mijn bezwaar is niet dat Jezus daarin teveel als mens en te weinig als god’s zoon wordt neergezet, zoals indertijd de bezwaren luidden van Christelijke zijde. Trouwens hoe doe je dat? Hij praat al zingend en dat is al meer dan normaal. Of dachten ze aan een aureool, liefst lichtgevend, een immer vrome blik van helder blauwe ogen en het zwevende loopje van de gelukkige hippie?

Trouwens ik geloof niet. Ik ben een katholieke ongelovige. Dat klinkt raar maar is het niet. Ik hou van de katholieke rituelen, hun kerken, hun gezangen, de overdenkingen over leven en dood, over goed en kwaad, over vergiffenis, barmhartigheid, liefde en nederigheid, de evangeliën, de brieven van de apostelen enz. Dat is het katholieke in mij maar geloven dat er een god is die zijn zoon heeft gestuurd om ons te redden, gaat me te ver. Het is geniaal gevonden, dat wel.

Nee met gedonder bedoel ik dat sinds die musical supersterren begonnen zijn om religieuze namen aan te nemen als artiestennaam(Madonna), zich te kleden als de H.Maagd Maria (Lady Gaga) of religieuze symbolen tijdens hun acts te gebruiken.  Natuurlijk, hoger dan religieuze verering als half of geheel goddelijk kun je menselijk gesproken niet komen dus dat popdames in de verleiding komen om hun  sterrenstatus nog hoger op te krikken door religieuze toestanden tijdens hun shows te gebruiken, begrijp ik wel. Bovendien, je moet toegeven dat de Katholieke kerk in de loop van tweeduizend jaar een ijzersterke religieuze cultuur heeft opgebouwd, waar geen Disneystudio of Hollywood tegen opgewassen is.

Maar ik vrees dat als gevolg van deze vereenzelving van Jezus Christus met een Superster wel eens zou kunnen betekenen dat allen het uiterlijk vertoon bewaard zal blijven en dat het gedachtegoed waarop dat alles is gebaseerd uit het zicht zal verdwijnen. Natuurlijk, velen zullen dat als een vooruitgang beschouwen. Ze denken dat ze dat gedachtengoed kunnen missen als kiespijn. Een pijnlijke vergissing maar dat hebben ze niet in de door. Heer vergeef het hun, zij weten niet wat ze doen, zo zei JC al stervend aan het kruis. Ze hebben niet door dat hun eigen cultuur is gebouwd op de fundamenten van het Katholicisme. Het is als zuurstof, je ademt het in zonder het te beseffen.

zondag 9 oktober 2011

LADY VICTORY BOOGIE WOOGIE/LADY BOSSA NOVA


Petrus, 'Lady Victory Boogie Woogie/Lady Bossa Nova', 2011, (porcelein, potlood en acrylverf).


Het is bekend dat Piet Mondriaan van dansen hield. Vooral op jazz muziek. Dat werd laatst ook weer verteld in de documentaire “In het atelier van Mondriaan “ uitgezonden tijdens het AVRO programma Close up ( 4 oktober).  Eerder had ik gelezen wat zijn goede vriend Oud daarover schreef. “Ik heb hem meegemaakt, terwijl hij op de moderne muziekritmen van destijds (jazz vooral), waarop hij zo bizonder gesteld was, danste met een bewegelijk meisje, terwijl hij, steeds het muziek-ritme volgend, zijn eigen ritme er tussen door scheen te produceren. Weggemijmerd, tòch in de maat,voortdurend correct, maar feitelijk een esthetische of liever een veresthetiseerde dans-figuur scheppend: een ‘abstracte’ dans-figuur, zou men willen zeggen. Het kan geen genoegen geweest zijn voor het meisje om zo ‘geestelijk-vervoerd’ mee te moeten golven over de dansvloer temidden van het normale gewriemel, waarin de anderen hun pleziertje vonden. Hij voelde dit zelf ook, want later stelde hij het meisje – naar zijn vermogen: rijkelijk! – schadeloos voor de tijd, die ze eraan besteed had. ‘Ze had misschien iets anders van ons verwacht’ zei hij dan goedig en wereldwijs achteraf.”(blz 62 in ‘Mondriaan’ van L.J.F. Wijsenbeek en J.J.P Oud, Phoenix Pockets, 1962)
In de documentaire zei men dat Mondriaan houterig danste. Dat is een wat onvriendelijkere beschrijving dan die zijn vriend hier boven geeft.
Hij danste in ieder geval niet om zich uit te leven terwijl dat nu juist het nieuwe was aan de moderne dansen zoals die op jazz muziek. Conservatieven noemden de moderne muziek en het bijbehorende dansen dan ook vaak verderfelijk. Daar hadden ze geen ongelijk in als ze daarmee bedoelden dat het een lust was om je te bewegen op dergelijke muziek.


 Je kunt afvragen waarom Mondriaan nou net van die verderfelijke – lust opwekkende - muziek hield terwijl hij er zich niet in uitleefde met een vrouwelijke partner maar het ‘veresthetiseerde’. Zijn vriend Oud weet het ook niet goed. In de onderstaande passage zoekt hij naar een verklaring en uitleg van het ‘houterige’ dansen van Mondriaan.
“Vermoedelijk betekende de dans voor hem al een opbouwen van spanningen, zoals hij dit in zijn doeken deed door middel van lijn en kleur.Het horizontaal-verticaal van zijn schilderijen zette hij, al dansend, om in bewegingen haaks-op-elkaar. Met iets star-verrukts in zijn trekken, als een tot leven gewekte automaat, schoof hij over de dansvloer” (idem blz.62).
Vervolgens legt Oud uit dat zijn vriend eigenlijk alles slechts wilde ‘afbeelden’ zonder eigen artistieke interpretatie. Oud komt dan tot de slotsom dat Mondriaan “het hele leven van die tijd – en dat van deze tijd, dat er op overeenkomstige wijze een voortzetting van is – in een bestaan van een hogere orde heeft omgezet, dat haast een religieuze glans verkreeg.”
Dat Mondriaan’s schilderen een haast religieuze activiteit was, verbaast me niet. Wie met zoveel toewijding en financiële offers bleef schilderen – Mondriaan heeft grotendeels in armoede geleefd - moet wel met een hogere orde bezig zijn geweest dan met de orde van de dag.
Ik denk wel dat hij, als ik naar zijn laatste schilderijen kijk die hij in New York heeft gemaakt, tot het besef is gekomen dat een puur geestelijk leven, een geësthetiseerd leven een dimensie uiteindelijk tekort doet aan het leven zelf. Ik zie in zijn Victory Boogie Woogie iets terug van het leven zelf dat immers beweging is. Vandaar dat ik deze Lady Victory Boogie Woogie/Bossa Nova met liefde en plezier aan hem opdraag.

zaterdag 8 oktober 2011

ALLE KUNST IS RELIGIE

Petrus, 'Rood en Wit', acrylverf op hout en ruw doek, 2011.



De uitspraak van Gerard Reve dat “alle kunst religie” is, is altijd in mijn hoofd blijven haken. Intuïtief was ik het daar mee eens maar hoe dat nu precies zit, was me niet duidelijk. Ik besefte wel dat Reve het niet had over religie als een samenstel van rituelen. Het zit dieper.  Tijdens het schilderen van bovenstaande schilderij, drong langzaam tot me door dat Reve hoogst waarschijnlijk bedoeld heeft dat je in de kunst net als in de religie op zoek is naar de zin van het bestaan.
Reve is zelf altijd een zoekende geweest al bekende hij zich op een gegeven moment tot de Katholieke Kerk. Die bekering tot de Katholieke Kerk betekende echter niet het einde van zijn zoektocht. Het was hooguit een bepaling van de richting die hij op wilde en dat was in ieder geval niet de richting van het puur verstandelijke en materiële. Die wereld had hij van huis uit leren kennen. Hij ervoer die als leeg, als een wereld waarin geen plaats is voor vlees en bloed.
Zijn boeken lezen als een verslag van die zoektocht naar de zin van zijn leven. Die zoektocht begint daar waar elke zoektocht naar de zin van het leven begint, namelijk bij je medemensen. Dat is en blijft een hels moeilijke tocht waarbij je nooit zeker weet of je ooit een definitief antwoord zult krijgen. Dat is soms om wanhopig van te worden vandaar dat hij nogal eens naar drank en radeloze liefde wilde uitwijken.
Je kunt die zoektocht natuurlijk ook opgeven en het je naar de zin maken. Waarom niet als je de mogelijkheden hebt? Er is genoeg vermaak en tijdverdrijf totdat de zoektocht als vanzelf ophoudt met de komst van de ziekte van vergetelheid die ook Reve trof of meteen de dood zelve.