LANDSCHAP EN WERELDBEELD 1: RELIGIE

Jacopo Bellini, (ca.1400-1470), Der heilige Hieronymus
in der Wildernis um 1460.
Op dit schilderij dient het landschap uitsluitend ter ondersteuning van het motief.

Een tijdje geleden ben ik naar de tentoonstelling “Landschaftssicht als Weltsicht” in het ‘Museum unter Tage’ te Bochum, Duitsland geweest. Een typisch Duits compacte titel voor wat in het Nederlands vertaald kan worden als “Kijk op het Landschap als Wereldbeeld”. 

Het museum omschrijft het als volgt: “Wie kaum ein anderes Medium eignet sich die künstlerische Landschaftsdarstellung dazu, die Rolle des Individuums in der Welt bzw. den Blick des Einzelnen auf seine jeweilige Umwelt zu reflektieren: Landschaftssicht ist immer auch Weltsicht.”

Even verderop omschrijft het museum de tentoonstelling als een overzicht van de ontwikkeling van het landschap als “Resonanzraum kür Individuum und Gesellschaft”, wat betekent dat in elke tijd, elk individu zijn eigen wijze van kijken heeft die uiteraard zijn neerslag krijgt in het schilderij.

Hyronimus Bosch (1450-1516),
"De Heilige Hyronimus boetend in de wildernis",
Museum voor Schone Kunsten te Gent.
Bij Bosch krijgt het landschap de rol van het Kwaad toebedeeld.

De tentoonstelling begint met een aan de 15e eeuwse Italiaanse schilder Jacopo Bellini (ca.1400-1470) toegeschreven schilderij. Het fantasie landschap met gouden hemel dient ter ondersteuning van de afgebeelde gekruisigde Christus. De gouden hemel en het gouden aureool om het hoofd van de gekruisigde Christus en de heilige Hyronymus benadrukt het heilige en religieuze karakter van de afbeelding. Dat toen de schilderkunstige onderwerpen religieus waren spreekt vanzelf. Bovendien was de belangrijkste schilderkunstige opdrachtgever de kerk. 

Nog in dezelfde eeuw zien we dat onze eigen Hyronimus Bosch (1450-1516) op een heel andere manier zijn schilderkunstige landschappen invult. Zijn Heilige Hyronimus ligt alles behalve in een vriendelijk landschap te bidden. Integendeel, het is een dreigend of zelfs kwaadaardig landschap. Het is een landschap van het kwaad. Voor de heilige ligt een poel des bederfs. De uil en de hond zijn kwaad gezind. De planten en boom zitten vol rot en bederf. Het landschap verder weg is ook al niet uitnodigend. Het straalt verlatenheid en eenzaamheid uit, geen geborgenheid, veiligheid of menselijke warmte. 

Het landschap van Bosch is net als dat van Bellini een geestelijk religieus landschap. Bellini verwijst met zijn afbeelding naar de kruisiging van Christus als de redder van de menselijke ziel voor de eeuwigheid. Bosch verwijst met zijn landschap naar de zondige en uiteindelijke ondergang 

van de wereld. Net als de heilige Hyronimus moeten we tot God bidden voor de redding van onze ziel. 

Pieter Bruegel de Oudere (ca.1525-1569), Jagers in de sneeuw,
Kunsthistorisches Museum te Wenen.
De dieptewerking met op de voorgrond de jagers en achter de bergen is indrukwekkend. 
De hoogte is ook prachtig door de plaatsing van de vogel hoog in de lucht. 
De afwisseling tussen lach en donker, wit en zwart is gebalanceerd. 
De compositie leidt het oog van hoog naar laag, van grote naar kleine mensen, 
van dichtbij naar ver. 
De mens is in het schilderij groot en tegelijk klein. 
Stad en platteland wisselen elkaar op een prachtige manier af. 
Nog steeds kun je dit beleven in het landschap rond Brussel, de woonplaats van Bruegel. 
Om al deze redenen is dit een van de beste en mooiste landschap schilderijen in de wereld. 
Het is onovertroffen. 

De latere eveneens Brabantse landschapschilder Pieter Bruegel de Oudere (ca. 1525-1569) is nog beïnvloed door Bosch maar is toch wat meer op de wereld van de mensen gericht. Brueghel heeft meer oog voor het getob en de dwaasheden van de mensen dan op het kwaad à la Bosch. Terwijl bij Bosch de mensen verloren zielen zijn, tenzij ze zich tot God en Christus wenden, zijn de mensen bij Brueghel weliswaar dwaas en tobberds maar ze scheppen zich ook een min of meer veilige dorpse wereld in harmonie met de hen omringende natuur. Vooral dat laatste thema werkt Brueghel in veel schilderijen uit, maar nergens zo mooi en goed als op het schilderij “Jagers in de sneeuw”.

NAZI KUNST

In het “Museum Unter Tage” in Bochum, Duitsland is een tentoonstelling over Nazi kunst met de titel “Artige Kunst, Kunst und Politik im Nationalsozialismus”. De meeste tentoongestelde schilderijen zijn door Nazi’s, soms zelfs door Hitler persoonlijk, goedgekeurde afbeeldingen. Het zijn beelden van rassenwaan, van mooie blanke, blonde en blauwogige mensen. Zogenaamde superieure mensen die vooral in sport en strijd uitblinken.

Schilderij van Arische sportmannen als voorbeeld van Nazikunst te zien
op de tentoonstelling. 

Het zijn ook propagandabeelden. Ze ondersteunen de idee van de superioriteit van het Arische ras, een basis idee van het Nazi regime. Vanwege hun Nazi achtergrond, sommige schilderijen zijn door Hitler zelf aangekocht, zou je het schuldige beelden kunnen noemen. 

Terwijl er een gruwelijke, industrieel georganiseerde moord plaatsvond op miljoenen joden, zigeuners, homo’s etc. in de vele concentratiekampen (er hangen op de tentoonstelling enkele foto’s van deze joodse genocide), kreeg de Duitse bevolking deze ideaalbeelden van het zogenaamde Arische voorgeschoteld. De gruwelijke waarheid van moord en doodslag werd toegedekt of zelfs gerechtvaardigd met pathetische en onwaarachtige beelden van mooie, vruchtbare vrouwen, sterke en strijdvaardige mannen en zoetsappige taferelen van het boerenleven. 

Vincent van Gogh, De Aardappeleters, 1885

Vergelijk het bovenaan aan deze blog afgebeelde schilderij “Familienbild” van Hans Schmitz-Wiedenbrück met van Gogh’s Aardappeleters. Van Gogh schilderde zijn aardappeleters in 1885 in het Brabantse Nuenen. Familiebild is van 1939. Bij Van Gogh zien we mensen een sobere maaltijd eten in een schaars verlichte, sombere eenvoudige kamer. Alles straalt een hard en eenvoudig leven uit waarin men niet veel meer heeft dan elkaars steun.

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog schildert Schmitz  een welvarende boeren gezin. De boer en de boerin kijken ons met een mengeling van tevredenheid en geluk aan. Nergens een ook maar klein donderwolkje te bekennen. Integendeel, de schilder heeft ze als het ware betrapt bij hun gezinsgeluk. Ze worden omgeven door een schat aan kinderen. De oudste blonde zus bekommert zich om haar jongere broertje, aan tafel zit een in zichzelf verzonken kind te spelen en de jongst geborene ligt in de armen van zijn moeder, de boerin. Een niks aan de hand, alles in orde met ons schilderij met het kinderrijke gezin als Nazi ideaal.

We zien op de tentoonstelling hoe de Nazi kunst het lichaam idealiseert van zowel man als vrouw. Mannen zijn in de kracht van hun leven, blond gespierd en sterk. Vooral sport is een geliefd onderwerp om dat soort mannen te verbeelden. Als je de achtergrond van de beelden weglaat dan zou je kunnen denken dat ze homo-erotisch bedoeld zijn. Het zouden beelden kunnen zijn uit de homo-erotsiche dromen van romanschrijver Gerard Reve.

Ook te zien op de tentoonstelling over Nazi kunst:
"Arbeitsmaiden vom Felde heimkehrend", 1940

Nazi kunst is verwant aan Communistische kunst. Communistische kunst was bedoeld om de superioriteit van het regime te verbeelden. Net als in de Nazi kunst wordt ook in de communistische kunst mens en arbeid verheerlijkt. De leiders van de Russisch socialistische arbeidersstaat hadden dezelfde kunstopvatting als de Nazi bonzen. Kunst moet het glorieuze heden en de nog glorieuzere toekomst verbeelden van volk en vaderland.  Andere kunst was ten tijde van het Communisme verboden net als onder het Nazi bewind. Zulke kunst verstoort het beoogde ideaalbeeld en de propaganda. De Nazi's noemden het 'ontaarde kunst' Op de tentoonstelling hangen voorbeelden van zulke “entartete Kunst”.

Deze foto van Putin is een echo van de voormalige Communistische schilderkunst.
Putin als gespierde en wilskrachtige leider. Ook in deze foto proef je een
vleugje homo-erotiek.

Dat deze zoetsappige kunst, waarin wilskracht wordt verbeeld door half naakte mannelijke spierkracht, nog steeds zijn invloed heeft in  Rusland blijkt o.a. uit een serie foto’s waarin de Russische president Putin met ontbloot bovenlijf rond zwerft in de zogenaamde wilde natuur. Op foto’s is hij al vissend, paard rijdend of met een vervaarlijk geweer te te zien. Putin wordt hier in de traditie van de voormalige Communistische Sovjet kunst neergezet. Blijkbaar werkt die beeldcultuur in het hedendaagse Rusland nog.

Geen wonder, want in Rusland is na de val van het communisme (1989) nooit een grote schoonmaak gehouden over de misdaden en praktijken uit de communistische tijd. Vergelijk dat eens met wat er na de Tweede Wereldoorlog in Duitsland is gebeurd. Een grote geestelijke schoonmaak op alle fronten die nog altijd bezig is. De Duitsers zien hun geschiedenis onder ogen. In Rusland is dat onder Putin verboden. Putin is zelfs bezig de oude communistische glorie weer beetje bij beetje terug te brengen. 

Putin is er op uit om Rusland weer groot te maken. Dat lijkt op Trump die Amerika weer groot wil maken. Als dergelijke nostalgische grootheidswaan maar niet verkeerd afloopt. 

De tentoonstelling loopt nog tot 9 april 2017