110. DE AARDE IS ROND, DJEEMA EL FNA

Slangenbezweerder op het grote plein Djeema el Fna in het oude centrum van Marrakech.

 

De echte verrassing van Marrakech is het grote marktplein Djemaa el Fna midden in de oude stad. Als we het plein oplopen is het net of we een Oosters sprookje binnenstappen. Meteen vooraan zit een slangenbezweerder zoals ik die van plaatjes ken. Hij zit met gekruiste benen op de grond en fluit zachte tonen die de slang blijkbaar in een soort trance houden. De slang beweegt met zijn kop naar voren zachtjes op en neer. De fluitist wordt ritmisch begeleidt door een man met een eenvoudige cirkelvorming handtrommel bespannen met een dun vel. Ik moet denken aan de rommelpot van mijn jeugd waar we een varkensblaas spanden over de pot waarmee we op vastenavond langs de deuren gingen.

De bezweerder en de trommelaar zitten op veilige afstand van de slang. Naast de slang staat een slangenkistje met reserveslangen.  Het is een complete circusact maar met minder publiek dan je zou verwachten. Als ik me zo een act voorstel op een marktplein ergens in Nederland dan zie ik daar heel wat meer nieuwsgierigen omheen staan dan hier. Maar misschien zijn slangenbezweerders hier wel de gewoonste zaak van de wereld. 

Het is me natuurlijk al eerder opgevallen maar de kleding wijkt sterk af van de Europese kledinggewoonten. Hier op dit grote plein valt het nog meer op.  De mannen lopen in lange gewaden, vaak bruin-wit gestreept, met ruime mouwen en een witte hoofdbedekking. Meer dan in Meknès zie ik hier vrouwen met hun gezicht verborgen achter een sjaal. Sommige vrouwen zijn gekleed zoals zigeunervrouwen met hun kleurige, ruim vallende rokken. Er zijn ook toeristen. Die pik je er zo uit. Later blijken het dagjesmensen te zijn, een gezelschap Amerikaanse cruise gangers die met de bus vanuit de haven van Casablanca een dagtrip naar Marrakech maakt. 

We horen en zien muziekgroepen met trommelaars en fluiters. Het is andere muziek dan ik op de Marokkaanse radio heb gehoord, ritmischer en eenvoudiger, misschien is primitiever het woord. Muziek waarvan ik me voorstel dat die in een dorp rond een kampvuur wordt gemaakt terwijl er rond het vuur wordt gedanst. Misschien is het muziek uit de binnenlanden van Marokko? Sommige groepen hebben jongens bij zich die acrobatisch dansen op de muziek.  Ze zijn allemaal in het wit gekleed. De trommelaars slaan met kromme stokken op het vel van de trom. De dansers zijn eigenlijk nog maar kinderen. Tijdens de voorstelling wordt er met een muts rondgegaan.

Het plein doet me denken aan een grote circuspiste waarin aan het einde van de voorstelling alle circusartiesten en dieren een laatste ronde maken. Je komt ogen en oren te kort om het allemaal te volgen. Nog betovender wordt het bij het vallen van de avond. Bij de schaarse verlichting worden de mensen donkere schaduwen. Van alle kanten klinkt muziek omlijst door geroezemoes en geuren van onbekende kruiden. Bij tientallen stalletjes wordt op kleine vuren eten klaar gemaakt en te koop aangeboden. De rook van de petroleumstelletjes maakt de wereld nog schimmiger dan ze al is. De zinnen raken begoocheld.

We besluiten het er op te wagen en bij een van de stalletjes een portie couscous met lamsvlees te eten. Het smaakt ons prima en het is zo goedkoop dat we hier elke dag zouden kunnen gaan eten. Maar dat zal niet gaan. We moeten verder. De terugweg is nog lang. Het plan is om via Rabat langs de kust naar het noorden te reizen om een stop de maken in de kustplaats Kenitra om van zon, zee en strand te genieten.

(verschijnt elke vrijdag)
 

108. DE AARDE IS ROND, IN BAD

 

De wasplaats als bad. Marrakech

De weg naar Marrakech is nog lang. Na verloop van tijd lijkt het alsof we dwars door een zandwoestijn rijden. Links en rechts van de weg zand, zand en nog eens zand. Hier en daar staat een zandkleurig huis alsof iemand het lukraak heeft neergezet. Af en toe zie je tussen de huizen mensen als schaduwen lopen in het zand. Het is te ver van de weg om te zien wat ze aan het doen zijn. 

Links van ons zien we in de verte, in de richting van het Atlasgebergte, de lucht betrekken. Hij komt steeds dichterbij terwijl het donkerder wordt. Lucht en zand smelten samen zodat alle nuances in het landschap worden opgeslokt. Wat voor een verschijnsel het is weten we niet maar het lijkt het beste dat we proberen de dreiging voor te blijven door zo hard mogelijk te rijden. Bernardo meent daarentegen dat ondanks de onheilspellende lucht we ergens moeten stoppen om brood te kopen.We hebben sinds vanmorgen niks meer gegeten.

In het eerstvolgende dorpje op een kleine markt kopen we vlug een groot plat brood. We eten het al rijdend op. We raken zonder verdere problemen op de camping bij Marrakech. Zuidelijker dan dit gaan we niet. Hier begint de weg terug.

Nee, Marokko is geen kampeerland. Er is op de camping geen tent te bekennen. Wij zijn de enigen die onze tenten opzetten op een schraal, droog grasveld met dat dan weer wel schaduw van grote bomen. Er is een bewaker waar we kampeergeld aan betalen voor de minimale voorzieningen. Het meest opvallend op de hele camping is een groot formaat gootsteen voor de was in de schaduw van de bomen.

Het heeft de maat van een badkuip wat me op het idee brengt om het ook als zodanig te gebruiken. Er is immers toch niemand op de camping die zich er aan zou kunnen storen. Het is een prachtige beschaduwde plek onder de bomen. Ik zet mijn draagbare Philips transistorradio naast het bad. Die heb ik geleend van mijn schoonmoeder om 's avonds tussen zes en zeven uur af te stemmen op Radio Nederland Wereldomroep. Na het nieuws van zes uur volgen ANWB noodoproepen en je weet maar nooit of er niet een bij is voor ons. Het is de enige manier om iets te weten te komen over het thuisfront als er wat mis gaat. Ons motto is "geen bericht is goed bericht."

Het is voor het eerst van mijn leven dat ik in een openlucht bad op een camping zit met muziek naast mij, Marokkaanse muziek nog wel. Het is luxueus om zo te kunnen baden. Het is ook voor het eerst dat ik naar Marokkaanse muziek luister en die bevalt me beter dan ik had vermoed. Je zou het Marokkaanse blues kunnen noemen. Het is volkse muziek met een flinke scheut melancholie, weemoedig romantisch met ritmische ondersteuning van trommels. Ik neem me voor om terug in Nijmegen meer naar Marokkaanse muziek te gaan luisteren.

(verschijnt elke vrijdag)
 

107. DE AARDE IS ROND, LEKKE BAND

 

Dank zij de hulp van twee plattelanders krijgen we het wiel met de lekke band los.

Om der wille van de reistijd en de magere huishoudkas besluiten we de stad Fez uit ons reisprogramma te schrappen en meteen door te rijden naar het zuidelijker gelegen Marrakech, het uiteindelijke doel van onze reis. Als om het afscheid van Meknès een feestelijk tintje te geven, trakteren we onszelf op een bescheiden warme maaltijd in een van de goedkope restaurants die we aan een plein in het centrum van de stad hebben gezien. Na een broodrantsoen van enkele dagen hebben we er zin.

Het restaurant is leeg maar een kniesoor die daar op let. Misschien is het nog geen etenstijd voor de Marokkanen. Eenmaal aan tafel en het eten besteld te hebben bij een morsige kelner, zien we pas dat het tafelkleed niet schoon is. Het zit vol vlekken net als de servetten. Ooit in een ver verleden zullen ze wel stralend wit geweest zijn maar daar zie je nu niks meer van. Voor de hygiëne vegen we ons bestek schoon aan het servet. Je moet toch wat.

Wanneer de soep wordt opgediend, zien we tot onze schrik mieren over de tafel kruipen. Ze rukken in file op naar onze kippensoep. We hebben moeite om de kleine zwarte diertjes weg te houden van onze borden. Het is een gevecht om soep zonder mieren en het wordt er niet beter op wanneer de rijst met kip wordt opgediend. We eten onze bord in tiempo prestissimo leeg. Zo wordt ons eerste Marokkaanse diner een behoorlijke tegenvaller, zeker na dagen brood met vis uit blik gegeten te hebben.

We volgen de door de ANWB uitgestippelde route over de provinciale weg door dorpen en stadjes naar het zuiden. Het landschap wordt leger en leger. Soms zie je iemand naast de weg lopen, dan een eenzame fietser pal op de weg. Waar komen zij vandaan en waar gaan zij heen? Het leven op het platteland is een raadsel. Waar leven ze van, wat doen ze voor de kost, zijn het kleine boeren die leven van olijven, dadels of wat dan ook?  Hier en daar zie je een ezel of een koe lopen, maar dat is geen veeteelt. Het is gedeelde armoede tussen mens en dier.

Ergens onderweg tussen de olijfbomen krijgen we een lekke band. Duizenden kilometers rijden zonder lekke band is statistisch onmogelijk maar het blijft onverwacht. Daar staan we dan op het asfalt in de hitte met de zon boven ons, een ANWB hulpdienst op duizenden kilometers afstand en geen telefoon om te bellen voor om het even welke hulp. We hebben wel het benodigde gereedschap voor het wisselen van een band, een krik en een kruissleutel, maar een reserveband hebben we dan weer niet. Op goed geluk gaan we aan de slag, vol vertrouwen in de Voorzienigheid.

Onervaren als we zijn, het is per slot van rekening onze eerste auto, is het een God’s wonder dat het lukt om de krik onder de auto te krijgen. Na lang zoeken hebben we onderaan het chassis een speciale opening ontdekt om de krik aan te hangen. Maar eerst moeten we de wielmoeren los draaien en dat lukt niet. Ook niet met z’n tweeën. Ze zitten vastgeroest. Maar dan grijpt de Voorzienigheid inderdaad in. Twee mannen op een brommer stoppen en bieden hulp aan.  En wat ons niet lukt, krijgen zij voor elkaar.

Eenmaal de band eraf, bieden ze aan om mij samen met de lekke band achterop de brommer naar een stadje verderop te rijden. En zo geschiedt het dat ik die ochtend in een werkplaats beland in een godvergeten stadje ergens langs de lange asfaltweg tussen Meknès en Marrakech. De werkplaats doet me denken aan een fietsenmaker uit mijn jeugd met de bijnaam Pietje den Del. Bij hem slingerde ook van alles in en buiten de werkplaats rond. Als je een boutje, moertje, draadje of ventieltje nodig had voor je oude tweedehandse fietsje mocht je het zelf ergens uit een bakje vissen, soms voor niks, soms voor een dubbeltje.

Er lopen een paar mannen rond in echte garagekledij. Lang hoeven we dan ook niet te wachten. De reparatie van de band is een fluitje van een cent en dat voor een naar Nederlandse maatstaven bijzonder zacht prijsje. Terug bij de auto stap ik licht triomfantelijk van de brommer. Dankzij de beide mannen is het zo gepiept. Ze willen niet weten van dank of geld. Zo komt alles toch weer goed. Vol goede moed hervatten we onze zoektocht naar de zin van ons bestaan.

(verschijnt elke vrijdag)

106. DE AARDE IS ROND, NICHT RESTAURIERT

 

Sadiki stuurde ook deze ansichtkaart: " C'ets une petite souvenir pour toi que montre la tombe de "Mulay Ismaïl" un roi de Maroc. Je crois que vous la visitez cette place."

Als echte toeristen bezoeken we de restanten van het paleis van koning Mulay Ismaël. Een gebrekkig Duits sprekende gids leidt ons door wat is overgebleven van de paardenstallen, door poorten en zware houten deuren.  Herhaaldelijk wijst hij ons erop, terwijl hij op het hout klopt van een deur of raam, dat het “nicht restauriert ist” waarmee hij blijkbaar wilde zeggen dat het ondanks de vervallen staat nog echt en authentiek is, wat ook moeilijk anders kan tenzij het paleis net als bij de Habsburgers gebouwd is als een ruïne omdat ruïnes zo romantisch zijn.

De graftombe van de koning was daarentegen in zijn originele en zeer bewonderingswaardige staat gebleven. Het is de eerste keer dat ik een prachtig voorbeeld van Arabisch architectuur zie. Zoals alle gidsen in de wereld strooit ook hij met jaartallen alsof die belangrijk zijn om te begrijpen wat je ziet. Het zou beter zijn geweest als hij ons iets had verteld over de betekenis van de koning voor zijn land en de architectuur van het mausoleum.

Een ander hoogtepunt is een bezoek aan de ruïnes van de Romeinse stad Volubilis, een dik half uur rijden ten noorden van Meknès. De toegangsprijs van twee Dirham (ongeveer een gulden vijftig) is voor onze krappe huishoudkas te doen. We nemen geen gids want die leidt je toch maar af met nietszeggende jaartallen waardoor je belemmert wordt om de stad met frisse blik te bekijken en er nieuwsgierig in eigen tempo in rond te dwalen. We hebben de hele dag de tijd met een gids heb je het na een uur gehad. Naarmate ik langer dwaal door de ruïnes met nog herkenbare straten en gebouwen, hier en daar staan nog indrukwekkende zuilen overeind en halve tempels of wat het ook moge zijn, raak ik onder de indruk van de stad. We gaan er alle vier eens goed voor zitten op een grote steen, min of meer in het centrum van de stad om het op ons in te laten werken. 

Nu pas wordt het me goed duidelijk hoever de Romeinen vooruit waren op onze voorouders. Dat heb ik natuurlijk allemaal al geleerd op de middelbare school, maar een ding is op school leren een ander ding is het met eigen ogen zien. Dit is vele malen indrukwekkender. Hoe kon het dat zij zulke steden bouwden waar duizenden mensen in konden wonen en werken terwijl de rest van Europa leefde als inboorlingen? Waar kwamen kennis en organisatietalent van de Romeinen vandaan, waarmee ze niet alleen prachtige steden bouwden maar ook nog eens half Europa en Noord Afrika veroverden? De Romeinse beschaving is een wonder. Nog wonderlijker is dat ze ook weer verdwenen is.

De stad heeft de val van het Romeinse rijk maar liefst meer dan duizend jaar overleeft. Amsterdam haalt die duizend jaar niet eens.  Dat een stad zo lang overleeft, zegt veel over de Romeinse stedenbouw in een kolonie die heel ver weg ligt van Rome. Wat is er bijvoorbeeld over van de Nederlandse architectuur in zijn voormalige kolonie Indonesië? Ik vermoed niet veel want ik heb er nooit over gehoord of gelezen. 

Pas in de 18e eeuw werd de stad bij een reusachtige aardbeving verlaten om daarna te worden afgebroken en materiaal te leveren voor de bouw van onder andere het paleis van Moulay Ismail dat we bezocht hebben met onze Deutschsprachiger Führer. Zo dienden de restanten van de Romeinse beschaving voor de opbouw van een nieuwe beschaving die op zijn beurt vervalt. Dat is een steeds weer terugkerend patroon in de geschiedenis, de ene beschaving legt zich als een deken over de andere.

Jaren later zag ik dat in Colombia, Mexico en Peru waar de Spaanse kolonisten hun kerken bouwden met en op de restanten van de tempels en piramides van de oorspronkelijke bewoners. Het is een patroon dat in onze tijd sneller gaat dan ooit dankzij de ontembare technologische ontwikkelingen. Geen enkele beschaving bestaat voor de eeuwigheid, vandaag nog minder dan vroeger.

Toegangsbewijs voor een bezoek aan Volubilis. Twee Dirham is ongeveer een gulden vijftig.

(verschijnt elke vrijdag)

NEW MINIMALISM 55 (met toelichting over fotografisch minimalisme)

New Minimalism Number 89, Marrakech January 19 2014

New Minimalism Number 90, Oostende January 24 2014

Per toeval vond ik enkele dagen geleden op internet een website over 'Minimalism'. Ik lees dat de website bedoeld is ter ondersteuning van een 'Minimalism Community' op Facebook. Bij opening van de Facebook pagina zie ik dat die sinds 16 juli gesloten is vanwege een medisch probleem van de maker. Op de tijdlijn kun je nog wel een aantal mooie voorbeelden zien van fotografisch minimalisme.

De website 'What is Minimalism' is bedoeld om je met foto voorbeelden inzicht te geven in wat 'Minimalism' is. Ze nemen daarbij ruwweg de definitie over van de Wikipedia 'Minimalism'  Er is sprake van minimalisme als het werk wordt teruggebracht tot zijn meest wezenlijke kenmerken. Een eenvoudige definitie die voor de fotografie betekent dat je het wezenlijke kenmerk van het onderwerp vastlegt. Dat kan nog altijd van alles zijn, dus ook hier beslist uiteindelijk het oog van de fotograaf.

Op de site 'What is Minimalism' staat een dia show van minimalistische foto's. Vervolgens worden maar liefst 8 categorieën van minimalisme onderscheiden met bijbehorende foto's:

1. Een minimum aan elementen

2. Een minimum aan verschillende kleuren

3. Een minimalistisch (klein) object

4. Minimalistische (eenvoudige) vormen

5. Minimalistisch deel van een geheel

6. Minimalisme als zich herhalende vormen

7. Minimalistisch detail

8. Zeroïsme (zo goed als niks op de foto)

De categorieën met hun voorbeelden zijn naar ik aanneem ter oriëntatie bedoeld zodat je als fotograaf meteen aan de slag kunt. Er is niks op tegen om zelf een eigen categorie of concept te ontwikkelen, als het maar fotografisch uitdagend en boeiend is.

Er worden op de site ook voorbeelden gegeven van wat NIET MINIMALISTISCH is. Ook leuk om te bekijken.

Tot slot worden nog enkele voorbeelden gegeven van hoe je een foto minimalistisch kunt maken. Ook interessant om te bekijken.

Ik eindig deze toelichting graag met het slotcommentaar op de website:

“Less is more" is a motto that many minimalist artists use to describe their works. It can be interpreted in many ways:

When details are less, there is more space for imagination

To have less elements, more time and creativity is needed”

NEW MINIMALISM 54 (met toelichting 1)

New Minimalism Number 87, Marrakech 11 January 2014

New Minimalism Number 88, Marrakech 12 January 2014

Toelichting I

“New Minimalism” is de naam voor een fotografisch project dat je kunt omschrijven als een voornamelijk intuïtieve fotografische zoektocht het minimale in alles wat ons omringt: kleur, vorm, compositie, structuur, tekst, ruimtelijke ervaring enz. Het is een brede definitie waardoor niks als onderwerp wordt uitgesloten. Het hangt voornamelijk af van hoe je naar de dingen kijkt. Dat nu maakt het ook persoonlijk want iedereen kijkt immers anders. Het gaat dus om goed om je heen kijken, een wezenlijk fotografische houding om het daarna vakkundig in beeld brengen.

Soms biedt het minimalistische zich als het ware aan je lens aan. Het is een minimalistisch object op zich. Maar even zo vaak is het een deel van een groter geheel en dan wordt het een kwestie om het goed fotografisch vast te leggen. Het kan om een minimalistische vorm gaan of een samenstel van vormen zoals een minimalistische compositie of structuur. Maar het kan ook om allen de kleur gaan. Maar een combinatie van beide -vorm en kleur – overtuigt misschien nog wel het meest als New Minimalistische foto.

Ik heb gekozen voor de term “New Minimalism” om het fotografisch project te onderscheiden van de kunststroming “Minimalism” die na de Tweede Wereldoorlog in vooral de Verenigde Staten is ontstaan. Die stroming beperkte zich overigens niet tot de beeldende kunsten, schilderkunst en beeldhouwen maar manifesteerde zich ook in de muziek. Uiteraard bestaat er een directe verwantschap tussen deze kunststroming en het “New Minimalistische” fotoproject. Die verwantschap is voornamelijk met Europese kunstenaars als de kunstschilders Piet Mondriaan (1872-1944) en Kazimir Malevich (1879 – 1935) en de beeldhouwer Constantin Brancusi (1876-1957), die ook worden gerekend tot het Minimalisme. Het is in dit verband interssant om te signaleren dat Mondriaan zich in zijn werk liet inspireren door de toen nog nieuwe jazz muziek en de dans.

Dat aan het einde van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw allerlei nieuwe kunststromingen ontstonden zoals het Minimalisme had zeker ook te maken met de opkomst van de fotografie. Dank zij de Noord Amerikaanse Kodak en de uitvinding van het kleinbeeld negatief kon al snel iedereen fotograferen. Foto's konden voortaan net zo goed of beter de werkelijkheid weergeven als schilderijen, zo nodig ook net zo romantisch, klassiek of academisch.

Het gevolg was een nieuwe zoektocht bij schilders naar het wezen en de aard van de aloude schilderkunst: wat is kleur, wat is licht en wat is ruimte? Als een realistische weergave van persoon of landschap voortaan net zo goed of nog beter op een foto kan worden vastgelegd, waartoe dient de schilderkunst dan nog? Minimalisme maakt deel uit van die zoektocht net als kubisme, expressionisme enz. Het resultaat was dat de schilderkunst nieuwe wegen in sloeg waar het publiek tot op de dag van vandaag vaak maar moeilijk of niet aan kan wennen. Vooral het brede publiek blijft vasthouden aan het zichtbare en herkenbare.

Dat er vervolgens een wisselwerking plaatsvindt tussen schilderkunst en fotografie ligt voor de hand. Niet alleen worden schilders fotografen of omgekeerd, maar schilders beginnen foto's te gebruiken als bron van inspiratie. Dat gebeurt nu nog steeds zoals bijvoorbeeld het geval is bij de eigentijdse Nederlandse -Zuid Afrikaanse schilder Marleen Dumas en de Belgische schilder Luuc Tuymans. Maar er zijn natuurlijk ook fotografen die zich laten inspireren door de schilderkunst. Dat is dus ook het geval met “New Minimalism”.

Wordt vervolgd

NEW MINIMALISM 53

New Minimalism Number 85, Marrakech 12 januari 2014

New Minimalism Number 86, Marrakech 12 januari 2014

NEW MINIMALISM 52

New Minimalism Number 83, Marrakech 11 January 2014

New Minimalism Number 84, Marrakech 12 January 2014

NEW MINIMALISM 51

New Minimalism Number 81, Marrakech, 10 January 2014

New Minimalism Number 82, Marrakech, 11 January 2014

NEW MINIMALISM XXXXIX

New Minimalism Number 77, Marrakech 10 January 2014

New Minimalism Number 78, Marrakech 10 January 2014

NEW MINIMALISM XXXXVII

New Minimalism Number 73, Marrakech, 10 January 2014

New Minimalism Number 74, Marrakech, 12 January 2014

NEW MINIMALISM XXXX

New Minimalism Number 59, Bedroom Window, 29 december 2013

New Minimalism Number 60, Hotelroom Door in Marrakech, 12 January 2014

FOTOBOEK MARRAKECH IV

Marrakech, 11 januari 2014. De foto roept bij mij associaties op met "De grotten van Ali Baba". Dat brengt me er trouwens op dat ik enkele keren als Ali Baba werd aangesproken. Dat had iets vertrouwelijke brutaals en humoristisch. Ik had er in elk geval geen moeite mee.

Marrakech, 12 januari 2014. Toen ik een foto maakte van een straatveger protesteerde hij. Deze man vond dat overdreven. Hij had niks tegen het maken van souvenirs. Toen kon hij een foto van hemzelf natuurlijk niet meer weigeren.

Marrakech, 12 januari 2014. Onze Riad (een soort Marrokaanse B&B) lag midden in een volkswijk en dus was er altijd weer veel te zien aan dagelijkse beslommeringen.

Marrakech, 12 januari 2014. In Marokko zie je overal de overgang van traditioneel naar modern. In de volkswijken zie je nog veel traditionele klederdracht, vooral bij vrouwen.

Marrakech, 12 januari 2014.Overal ter wereld keuren en kopen vrouwen op de markt op dezelfde manier. Ik vind dat heel geruststellend.

Marrakech, 12 januari 2014.Het is niet op de foto te zien maar vlak voordat ik deze foto maakte werd de jongen rechts nog achterna gezeten door de man met de veger. De jongen was hem te vlug af en wij zien hem dus lachend naar de camera weg lopen. Het waarom van de ruzie, weet ik niet.

Marrakech, 12 januari 2014.

Marrakech, 12 januari 2014.Deze vrouw zat in de buurt van een moskee te bedelen. ze had geen bezwaar tegen een foto uiteraard nadat ik haar wat had gegeven.

Marrakech, 12 januari 2014. Op de een of andere manier is dit een 'oosterse' prent. Een plaatje uit een boek over   een ver 'oosters' land.

Marrakech, 12 januari 2014. Een van de vele markten op een van de vele pleintjes.

MARRAKECH

Dit is een van mijn fotografische herinneringen uit de zoemer van 1968 aan het grote plein Jemaa El Fna in Marrakech. Een folkloristisch muziekgezelschap en wat toeschouwers,voornamelijk kinderen.

Reizen om herinneringen op te halen zijn gevaarlijk. Je herinneringen blijken onbetrouwbaar en het valt tegen. Het nieuwe en de verrassing zijn er al af. Toen maakte Marrakech deel uit van een avontuurlijke reis met de auto, nu was het een stedentrip met Ryanair. Die verdient zijn geld trouwens door van vliegen letterlijk een hogere vorm van busreizen te maken. Je drijft de passagiers zo vlug mogelijk het vliegtuig in en uit, plakt het vol met reclame en laat je personeel ondertussen zoveel mogelijk aan het reisvee verkopen.

Ondanks het toerisme is Marrakech ons na 46 jaar toch meegevallen. De stad met het grote plein Jemaa el Fna blijft een beleving. Je moet je dan natuurlijk niet vastklampen aan je herinneringen. Toen dachten we geen seconde na of het veilig zou zijn om er rond te reizen. Nu, met de halve moslim wereld in vuur en vlam komt de vraag als vanzelf op. Het is haast een wonder dat het nog zo rustig is in Marokko. De jonge koning Mohammed VI (opvolger van zijn vader Hassan II) geeft zijn landgenoten blijkbaar nog vertrouwen in de toekomst, maar je weet het natuurlijk nooit. De vlam kan zo maar in de pan slaan. Misschien zijn monarchieën wel stabieler dan republieken? Jordanië is tot nu toe ook ontsnapt aan het geweld in de Arabische regio.

Natuurlijk moest ik toen een slangenbezweerder fotograferen. Dat was alsof je in een verhaal van Ali Baba of Duizend en een Nacht terecht kwam.

Tijdens onze vorige reis was de leefwereld geen punt van kritische aandacht. Je zag dat vrouwen ver van je bleven. Aan het strand waren ze erg preuts gekleed zoals bij ons in de jaren 20 van de vorige eeuw. Hier en daar zag je een zwaar gesluierde vrouw. Maar we werden ook door een jonge Marokkaan uitgenodigd bij hem thuis te komen eten wat heel gezellig was. Voor ons was het een extra warme maaltijd want geld om fatsoenlijk te eten hadden we niet. Ik heb onze jonge gastheer later vanuit Nederland nog een kaart gestuurd en hij mij weer een terug. We werden ook door 2 jonge politiemannen aan de kust genodigd om 's avonds garnalen met ze te eten en wijn te drinken. Ze namen het verbod op alcohol niet al te ernstig. 's Morgens aten we een heerlijk ontbijt met druiven en honing bij ze.

Is die leefwereld nu veel veranderd? Ik denk het niet. In de steegjes zie je af en toe zwaar gesluierde vrouwen lopen maar er zijn ook jonge meiden die op de brommer door de smalle straatjes sjezen. De meerderheid van de vrouwen zal wel ergens daar tussenin zitten, in een overgangsfase die tijd nodig heeft. Je hoopt maar dat ze die tijd ook krijgen. Conservatief of fanatiek religieuzen kunnen heftig in verzet komen en dan kan veel fout gaan. Een klein beetje geweld en het is gedaan met het toerisme als inkomstenbron en dat betekent armoe voor veel mensen.

Jemaa El Fna nu bij het vallen van de avond. Een gezellige drukte van plaatselijke bwoners en toeristen.

We dachten toen, ruim veertig jaar geleden ook niet aan de verschillen tussen de moslim en de christelijke wereld. We waren wereldburgers en spoedig zou iedereen dat zijn, dachten we. Een non-stop revolutie die met onze generatie was begonnen. Intussen weten we beter, ook al willen sommige would-be wereldburgers dat liever niet weten. Nu we zelf onze religieuze achtergrond hebben afgezworen, willen we ook niet nadenken over die van een ander. Onverschilligheid als schild tegen moeilijk te verteren geestelijke kost.

Het zal niet helpen, vrees ik. Ik ben in het voormalige katholieke zuiden opgegroeid met het luiden van kerkklokken. Gelukkig s'morgens niet al te vroeg. Ze begonnen altijd aarzelend alsof ze nog niet wilden storen, maar dan gingen ze voluit om na verloop van tijd met enkele naklanken weg te sterven. Dat is wat anders dan 's morgens in alle vroegte vanaf de minaret gewekt te worden met een hard, soms opzwepend nasaal stemgeluid. Muzikaal is het niet. Dat was het gebeier van de klokken wel. Ze klonken mij ook niet in de oren als een bevel om naar de kerkdienst te gaan. De stem van de minaret klinkt wel zo en ik hou niet van bevelen.

's Avonds wordt bij een enkel lampje nog steeds met veel plezier muziek gemaakt.

Wat me ook opvalt is dat je alleen de moskee in mag als je gelovig moslim bent, behalve dan in de grote moskee in Casablanca. Waarom is dat? Bang dat de moskee ontheiligd wordt? Maar laat God zich ontheiligen? Ik denk van niet, die kan best voor zichzelf zorgen. Het zullen de gelovigen zijn die zich ontheiligd voelen. Een zwaktebod van de gelovigen. Je zou eerder het omgekeerde denken, een bezoek aan de moskee kan de ongelovige bekeren. Een kwestie van vertrouwen in je eigen geloof en de God die je eert. Het buitensluiten van anderen, maakt een vijandige indruk. Is dat omdat geloof en stam, geloof en natie samenvallen? Als dat zo is dan kunnen nog moeilijke tijden aanbreken.