SCHILDEREN VANUIT INNERLIJKE NOODZAAK

Kandinsky's 'Geel, Rood, Blauw', 1925,  (128x201,5 cm) te zien in Centre Pompidou geldt als een van zijn meesterwerken. 

In zijn boek ‘Spiritualiteit en abstractie in de kunst’  benadrukt Kandisnky verschillende keren dat een kunstschilder  “uit innerlijke noodzaak” moet schilderen. Een schilderij gemaakt zonder innerlijke noodzaak is een slecht schilderij.

Ook al is een schilderij volgens de regelen der kunst geschilderd, compositie, kleuren en vormen, dan nog hoeft het geen goed schilderij te zijn. Kandinsky wil maar zeggen dat techniek en technische kennis op zich onvoldoende zijn om een goed schilderij te maken. Zonder “innerlijke noodzaak” kan een schilderij niet goed zijn.

Maar wat is “innerlijke noodzaak”? Dat is geen eenvoudige zaak.  Kandinsky spreekt in zijn boek over een mystieke aangelegenheid. “Het echte kunstwerk ontstaat op een geheimzinnige raadselachtige-mystieke wijze ‘uit de kunstenaar’.” (blz. 125 in genoemd boek).

“Mystiek”  wordt gedefinieerd als een hartstochtelijk streven naar een directe, persoonlijke ervaring of eenwording met het goddelijke of de ultieme werkelijkheid. Kandinsky heeft het niet over eenwording met het goddelijke dus moeten we het zoeken in de persoonlijke ervaring. 

Niet zo maar ervaring maar een geestelijke ervaring die je in het diepst van je ziel raakt, die de kern van jezelf is en tegelijk van je bestaan. Een besef van de werkelijkheid die de grenzen van het meetbare en zichtbare overschrijdt. Vrij vertaald is “innerlijke noodzaak” dat wat je zelf bent in het diepst van je wezen. Dat zou de basis moeten zijn van schilderkunst.

Om het allemaal nog moeilijker te maken, schrijft Kandinsky dat zodra zo een schilderij zich van de schilder los maakt “het een eigen leven krijgt, het een persoonlijkheid, een zelfstandig, geestelijk ademend subject wordt dat ook in materiële zin leeft. Dat leven is een wezen.”

Nu is een schilderij, elk schilderij altijd de uitdrukking van de schilder, zijn manier van zijn, denken en handelen. Het is dus nooit een toevallig plaatje van iets, het is een bewust gemaakt en bedacht plaatje. Dat kan ook niet anders tenzij de schilder naschildert en zelf niks toevoegt wat van enige betekenis is. 

Maar niet elk bewust en overdacht volgens de regelen der kunst gemaakt plaatje is “een persoonlijkheid”, is niet “een zelfstandig, geestelijk ademend subject” zoals Kandinsky beweert. Welk plaatje of eerbiediger gezegd schilderij zou kunnen voldoen aan zo een verregaande eisen?

Zijn alom gekoesterde meesterwerken als ‘De Nachtwacht’, ‘Guernica’, ‘Het Lam Gods’, ‘Mona Lisa’ , ‘Victory Boogie Boogie” enz. een persoonlijkheid, een zelfstandig, geestelijk ademend subject?  Ze hebben een betekenis die de maker overstijgt, die verder reikt dan een plaatje. Ze duiden op een achterliggende geestelijke wereld, een culturele rijkdom die verder reikt dan de schilder zelf.

De meesterwerken openbaren tot op zekere hoogte een geestelijke of zielsrijkdom die de makers zelf overtreft. We vinden er iets van onszelf in zonder meteen te weten wat dat is. Ze resoneren is ons gevoels- en gedachten-leven. De maker heeft er iets van zichzelf ingelegd waardoor we geraakt worden, die verder gaat dan de techniek van het maken zelf. Dat zou wel eens kunst kunnen zijn.