HANS VAN DEN BROEK

 

Onlangs is voormalig minister en Eurocommissaris Hans van den Broek op 88 jarige leeftijd gestorven. Er is de laatste dagen veel gezegd in de media over zijn leven en werk. 

Wat geen aandacht heeft gekregen en naar mijn idee wel zo belangrijk is geweest, is dat Minister van den Broek de man is geweest die voor het eerst in de geschiedenis van Nederland verkiezingswaarnemers heeft uitgezonden en wel naar de eerste ronde van de presidentsverkiezingen in El Salvador, in maart 1984.

Daarmee luidde van den Broek een tijdperk in waarin verkiezingswaarnemingen een politiek methode zouden worden om democratische ontwikkelingen in een land te toetsten. 

Met zijn keuze voor het sturen van verkiezingswaarnemers naar controversiële verkiezingen zoals in El Salvador, Nicaragua en Suriname heeft Hans van den Broek een belangrijke bijdrage geleverd aan de processen voor democratisering in landen waar nog  geen democratische politieke cultuur bestond of nog gebrekkig ontwikkeld was.

Van den Broek is zorgvuldig te werk gegaan bij het stellen van voorwaarden waaronder waarnemers hun werk moeten doen.   

Op de eerste plaats garandeerde hij de onafhankelijkheid van de waarnemers. Waarnemers bepalen zelf hun agenda, wat ze willen zien, wie ze willen spreken en waarover ze rapporteren aan de regering.

“De waarnemers zullen geheel vrij zijn om zonder enige restricties. Van welke aard dan ook, te rapporteren. Zij hebben tot taak om zich een oordeel te vormen over het verloop van de verkiezingen. De regering neemt op zich het rapport van de waarnemers onmiddellijk na ontvangst aan de Staten-Generaal te doen toekomen en tezelfdertijd openbaar te maken.” (Referentiekader Nederlandse Waarnemers Presidentsverkiezingen El Salvador en antwoorden van de Minister van Buitenlandse Zaken, op vragen van de Tweede Kamerleden mevrouw Herfkens en de heer Ter Beek van de PvdA.)

Deze basisvoorwaarde werd gevolgd door een aantal aanvullende voorwaarden:

De waarnemers toetsen of de verkiezingen een belangrijke stap zijn in de richting van democratisering, in het bijzonder in die landen waar eerlijke en vrije verkiezingen via de geheime stem nooit of bijna nooit hebben plaatsgevonden.

De waarnemers toetsen of de verkiezingen een nuttige stap zijn op weg naar een dialoog tussen strijdende partijen in landen waar gewapend geweld deel uitmaakt van de politieke cultuur.

Het sturen van waarnemers door de regering betekent geen voorafgaande legitimering van het heersende regime.

Gezien de bovenstaande voorwaarden kan de waarneming niet beperkt blijven tot een soort boekhoudkundige controle van de verkiezingsprocedure en de verkiezingen als zodanig. 

Integendeel, de waarneming dient zich uit te strekken tot het gehele politiek veld waarbij de verkiezingen een momentopname zijn van de volkswil. Daarom behoren de waarnemers de politieke campagnes te volgen, de vrijheid van meningsuiting te toetsen, de rol van de media in aanmerking te nemen, de vrijheid van partijvorming en vereniging te bezien, enz. Al deze zaken vormen de basis voor een democratisch politiek proces.

Van de waarnemers wordt verwacht dat zij daarom ongeveer twee weken voor de verkiezingen in het land zijn. De waarnemers dienen over voldoende kennis van land en volk beschikken en de taal spreken.

De ervaringen met verkiezingswaarnemers als een instrument tot controle van het verkiezingsproces en als steun voor democratische ontwikkelingen in El Salvador 1984 waren dusdanig dat Minister van den Broek min datzelfde jaar opnieuw twee waarnemers stuurde naar de presidentsverkiezingen in Nicaragua.

In 1987 stuurde van den Broek een team van zeven waarnemers naar de verkiezingen in Suriname. In 1990 stelde hij de VN verkiezingsmissie ONUVEN 5 waarnemers ter beschikking tijdens de algemene verkiezingen in Nicaragua.

KISSINGER EN CENTRAAL AMERIKA

Henry Kissinger afgebeeld als Niccolo Machiavelli.

 

Bij het overlijden van Kissinger ( 29 november 2023) wordt zijn rol op het internationale toneel breed uitgemeten. Veel aandacht krijgt zijn invloed op de Noord Amerikaanse rol in de Vietnam oorlog, die een hele generatie protestjongeren op straat bracht, en zijn rol bij de coup tegen de Chileense president Allende. Kissinger steunde die staatsgreep met de overweging dat de Marxistische regering Allende een bres zou kunnen slaan in de wal tegen de Sovjet Unie in Latijns Amerika.

Veel minder aandacht is er voor het feit dat hij tien jaar na de Vietnam oorlog en de staatsgreep in Chili weer in rol kreeg in het internationale beleid van de VS. Hij werd door president Reagan benoemd tot voorzitter van “The National Bipartisan Commission on Central America”

De commissie telde 12 leden, bestaande uit politici van de Republikeinse en Democratische partij, de voorzitter van de machtige vakcentrale AFL-CIO en enkele zakenlieden en militairen. De commissie moest met beleidsvoorstellen komen voor de in de ogen van de regering Reagan in ongerede geraakte situatie in Centraal Amerika en met name Nicaragua en El Salvador.

De eclatante overwinning (met internationale steun) van de linkse Cuba-gezinde Sandinisten in 1979 in Nicaragua was een opsteker voor het Marxistische guerrillafront FMLN in El Salvador dat al geruime tijd verwikkeld was in een bloedige strijd met het reguliere leger en extreem rechtse, wrede doodseskaders. 

Bij de regering Reagan bestond de vrees dat het Sandinistisch succes zich in El Salvador zou herhalen en vervolgens als een Marxistische olievlek over heel Centraal Amerika zou uitbreiden. De regio zou daarmee alsnog in de invloedssfeer van Cuba en de Sovjet Unie komen.

The New York Times schreef indertijd het volgende over de benoeming van Kissinger tot commissie voorzitter.

“Henry A. Kissinger, who will head the Presidential commission on Central America, has already indicated he believes a firm American response is needed in that region to maintain the credibility of the United States in other parts of the world. On the crucial issues that are being debated here and that the commission will be asked to discuss, Mr. Kissinger has made it clear that he opposes any cuts in American military aid to El Salvador and would even approve an American military presence on the Honduran-Nicaraguan border if covert aid to rebels in Nicaragua is no longer feasible.” (the NYT, 19 juli 1983)

En inderdaad de commissie plaatst de geopolitieke belangen van de VS, die zouden samenvallen met garanties voor vrede en stabiliteit in de wereld, boven mogelijke vreedzame opties als democratisering en radicale sociole-economische veranderingen.

“We have stressed before, and we repeat here: indigenous reform movements, even indigenous revolutions, are not themselves a security concern of the United States… What gives the current situation its special urgency is the external threat posed by the Sandinista regime in Nicaragua which is supported by massive Cuban military strength, backed by Soviet and other East bloc weapons, guidance and diplomacy, and integrated into the Cuban network of intelligence and subversion.”  (Kissingen in Central America)

Kissinger was dus na tien jaar niks veranderd. Hij was en bleef een geopolitieke Machiavelli die vond dat militaire steun (openlijk of heimelijk) aan het reguliere leger van El Salvador de enige manier is om de hegemonie van de VS in de regio veilig te stellen. Alles natuurlijk uit naam van de wereldvrede en veiligheid.

Toch besloot verrassend genoeg president Reagan niet langer alleen te wedden op het militaire paard in Centraal Amerika. Hij steunde de presidentsverkiezing in maart 1984 van de Christendemocraat Duarte in El Salvador en in hetzelfde jaar de verkiezingen in Nicaragua. Beide verkiezingen met bijbehorende resultaat betekenden een adempauze in het geweld dat zoveel burgers trof.

Nederland speelde bij de beide verkiezingen een bescheiden rol door middel van verkiezingswaarnemers (de eerste ooit benoemd door de Nederlandse regering). 

10. AMERICA LATINA. NOORD AMERIKAANSE MULTINATIONALS

CLAT Nieuws, mei/juni 1973, no 4, 4e jaargang

 

Het voordeel van aktie voeren is dat je meteen ook de aandacht vestigt op het probleem. Met de Berkel-aktie vestigt Clat Nederland  de aandacht op de multinationale onderneming al zodanig. Daarin zijn we als Clat Nederland niet de enige. De kritiek dat de multinationals te machtig en te groot worden, hoor je van alle kanten. Wel heeft Clat Nederland als speciale invalshoek de kritiek van de vakbeweging en de werknemers.

Op een internationaal congres van vervoersbonden meldt een vakbondsleider uit Colombia dat Philips zijn fabrieken in drieën heeft gesplitst waardoor de vakbond verdeeld wordt over 3 bedrijven met als gevolg drie kleine bedrijfsbonden in plaats van een grote bedrijfsbond. Dat maakt het moeilijker om een vuist te maken tijdens CAO onderhandelingen en conflicten over arbeidsomstandigheden.

Een vakbondsman uit Ecuador vertelt over de Noord Amerikaanse trailers die vissen op tonijn voor de kusten van o.a. Ecuador en Peru. Het zijn industriële vissers die met hun grote netten alles weg vangen voor de  neus van de lokale vissers. De niet bruikbare bijvangst wordt overboord gesmeten waardoor kostbaar voedsel voor de lokale bevolking verloren gaat.

Een Salvadoriaanse vakbondsman klaagt over het monopolie dat het Nederlands bedrijf CETECO heeft voor de invoer van Nederlandse melkpoeder met als gevolg veel te hoge prijzen voor de lokale bevolking.

De werkgelegenheid in de havens van Venezuela, waaronder de grootste haven La Guaira niet ver van de hoofdstad Caracas, dreigt aanzienlijk minder te worden door het groeiend aantal containers die vooral buitenlandse ondernemingen gebruiken. 

Een doorn in het oog van de Latijns Amerikaanse vakbonden op het congres van de internationale transportfederatie is dat het Panamakanaal nog altijd in handen is van Noord Amerika.
De Panamese transportbond eist dat het ‘Amerikaanse kolonialisme uitgebannen moet worden. Het Panamese volk heeft recht op de beschikking van de kanaalzone.’ aldus de ingediende resolutie.

Dat ook nationale werkgevers keihard zijn, blijkt dan weer uit het verhaal van een Guatamalteekse vakbondsman die vertelt over de al twaalf maanden durende vermissing van de vakbondsleider tevens buschauffeur Vincente Merida Mendoza. Regering, gerechtelijke instanties en politie weigeren de zaak te onderzoeken. 

Dankzij bemiddeling van de werkgroep Rotterdam van Clat Nederland kunnen de Chileense vakbondsvertegenwoordiger de Rotterdamse havenarbeiders bedanken voor hun weigering een lading Chileens koper te lossen, koper dat anders door de Noord Amerikaans multinational Kennecott in beslag zou zijn genomen. Volgens de Chileense president Allende voert Kennecott een economische oorlog tegen zijn regering.
 

ARNOLD KARSKENS 1.

 

Arnold Karskens spreekt in El Salvador met een campesino en zijn vrouw op het platteland van El Salvador tijdens de presidentsverkiezingen die een uitweg zou moeten worden uit het geweld tussen de linkse opstandelingen, rechts extreme doodseskaders en het reguliere leger. Een bezoek aan het platteland was niet zonder gevaar. Mijn collega verkiezingswaarnemer Thom Kerstiëns werd tijdens zo een bezoek opgepakt door linkse opstandelingen en gedwongen "volksbelasting" te betalen in de vorm van zijn horloge en fotocamera.

Op de foto hierboven Arnold Karskens in andere tijden, 1984 het jaar van de wrede burgeroorlog en verkiezingen in El Salvador. Hij is op bezoek in een dorp waar voormalige guerrillero’s woonden van het linkse front FMLN die de amnestie regeling van de regering hadden aanvaard. In ruil voor hun wapens en hun toezegging niet meer te vechten kregen ze een stuk grond als broodwinning voor henzelf en hun eventuele gezin. Zoals was te verwachten troffen we een armoedige toestand aan. Maar wat wil je? Het is een arm land en kan zich weinig veroorloven als het om uitkopen van guerrillero’s gaat.

Karskens was toen een van de heel weinige zo niet de enige Nederlandse journalist die verslag deed van de presidentsverkiezingen. In Nederland heerste sinds het leger twee jaar eerder vier IKON journalisten had vermoord, een algehele en begrijpelijke aversie tegen El Salvador. Voor de Salvadorianen daarentegen boden de verkiezingen misschien wel een uitweg uit de moorddadige oorlog. Daar moet je toch ook begrip voor hebben als journalist? 

Karskens had dat. Hij liet zich niet leiden door alvast wat te vinden maar ging op onderzoek uit. Hij zijn weg, ik de mijne en die kruisten elkaar in dat dorp in El Salvador. Ik als officiële verkiezingswaarnemer namens de Nederlandse regering hij als journalist. Nadien  ben ik Karskens zo goed als uit het oog verloren. Onze wegen gingen uiteen.

Arnold Karskens en een Mensrechtenactiviste op bezoek bij een politicus die meedoet aan de verkiezingen.

Ik kwam hem nog tegen in de media zoals indertijd in het weekblad De Groene Amsterdammer.Daarin las ik dat Karskens notabene in El Salvador genezen was van wat ik noem linkse vooringenomenheid. Dat was mij al eerder overkomen bij de Sandinistische revolutie in Nicaragua in 1979.

In El Salvador verloor Karskens zijn ‘waanideeën’ over de scherpe scheiding tussen goed en kwaad en over alom loerend gevaar. Karskens: ‘Ik had de meest verschrikkelijke nachtmerries. Ik dacht: als ik de grens over ben, dan moet ik ontzettend bukken, want anders word ik voor mijn kop geschoten. En er ligt natuurlijk maar één mijn, waar ik geheid op stap. De angst die je jezelf aanpraat is voor veel journalisten het grootste struikelblok om naar een oorlog te gaan. Velen haken af door dat soort waanideeën. Ik vond dat ik me daar doorheen moest slaan. Niets aan de hand natuurlijk toen ik de grens overging. Ik reed met een vlot rijdende autobus naar San Salvador. Iedereen was heel aardig en vriendelijk, zelfs de grensautoriteiten. Dat was het begin van het bijstellen van een beeld dat ik had over de oorlog. Het steekt echt anders in elkaar. Het is niet zo zwart-wit als je graag zou willen zien. De guerrillero’s, mijn “helden”, bleken elkaar te bevechten. Ik leerde al gauw dat van elke zijde maar tien procent tegen tien procent van de tegenpartij vecht. Met de overige tachtig procent, de slachtoffers en degenen die de oorlog maar onzin vinden, kan ik het over het algemeen heel erg goed vinden.’ (nr. 44, 1999) 

Karskens ontdekte met eigen ogen dat er in El Salvador geen sprake van wat bij links Nederland een volksoorlog heette. Na het mislukte slotoffensief van guerrilla concludeerde Bisschop Rivera y Damas, opvolger van de vermoorde bisschop Oscar Romero, dat de guerrilla er niet in geslaagd was om het volk achter zich te krijgen. Met hun daarop volgende sabotage oorlog tegen alles wat ze voor de voeten kwam, vervreemdden ze nog meer van de bevolking. Dat verhaal heb ik indertijd verteld in de Internationale Spectator. (Piet Nelissen, El Salvador en de mythe van de Volksoorlog, Internationale Spectator, februari 1983)

DE MOORD OP VIER NEDERLANDSE JOURNALISTEN

 

Ereplaats in Amsterdam met vijf kruizen, vier voor de omgekomen Nederlandse journalisten en een voor de 40.000 vermoorde Salvadorianen (overgenomen van Wikipedia, Koos Koster)

Vandaag is het 39 jaar geleden dat vier IKON (Interkerkelijke Omroep Nederland) journalisten door een patrouille van het leger van El Salvador in de heuvels van Chalatenango ver buiten de hoofdstad werden doodgeschoten. De moord veroorzaakte internationale opschudding en verontwaardiging in Nederland en de rest van de wereld. Aan het hoofd van de IKON ploeg stond de befaamde links geëngageerde journalist Koos Koster. De drie anderen waren Hans ter Laag, Joop Willemsen en Jan Kuiper.

Zoals gewoonlijk in een oorlogssituatie is deze zaak nooit helemaal opgehelderd ook al zijn er van vele kanten inspanningen verricht om duidelijk te krijgen of hier sprake was van een koelbloedige moord, bedacht en voorbereid in hogere regionen van het leger, of van brute pech voor vier journalisten die op een legerpatrouille stuitten die het vuur openden omdat ze dachten met guerrilla strijders te maken hadden.

In El Salvador was al jaren een oorlog aan de gang tussen de linkse guerrilla en het leger. Hoe goed de bedoelingen van de guerrilla ook geweest mogen zijn, in die jaren hing er een waas van romantiek over de linkse revolutie, een oorlog wordt hoe dan ook altijd smerig. Er bestaan geen schone bevrijdingsoorlogen. De voorbeelden daarvan liggen in de wereld tot op de dag van vandaag voor het oprapen.

Uiteraard heeft Nederland geprobeerd de toedracht van de moord op te helderen, met name door de rol van het leger te onderzoeken. Dat was een heikele zaak, niet alleen omdat legers hun eigen code hebben en een min of meer van de buitenwereld afgezonderde groep vormen maar ook omdat de Amerikanen een grote vinger in de pap hadden bij het leger. El Salvador mocht geen tweede Nicaragua of Cuba worden. Het leger werd dan ook bewapend, getraind en geadviseerd door de Amerikanen. Dat maakte het voor Nederland nog moeilijker om te achterhalen hoe de vork in de steel zat.

De Amerikanen deden net als het Salvadoriaanse leger de dodelijke schietpartij op de IKON journalisten af als een incident dat nu eenmaal kan gebeuren in de chaos van een gewapend conflict. Een te gemakkelijke verklaring. De IKON journalisten waren ongewapend. Als het al een incident zou zijn geweest dan nog lag de verantwoordelijkheid voor de dood van de ongewapende journalisten bij het leger en zou dus grondig uitgezocht moeten worden. Het probleem was dat in de chaos van het land  niemand de macht had om het leger daartoe te verplichten. 

Anderzijds werd vastgesteld dat Koos Koster als een kenner van het land de situatie volledig had onderschat door met zijn ploeg het binnenland in te trekken om contact te leggen met de guerrilla, terwijl hij al in aanvaring was gekomen met de autoriteiten en bekend stond als een vriend van de opstandelingen. Op 7 maart interviewde Koos Koster gevangengenomen guerrilleros.  Op 11 maart werd hij ondervraagd door agenten in burger, nadat een briefje met zijn naam en het adres was gevonden op het lichaam van een gedode guerrillastrijder. Een dag later werd het team in de Salvadoraanse pers beschuldigd van steun aan de guerrilla. 

“Desondanks verliet het team het land niet, maar ze reisden op 17 maart naar Chalatenango waar ze door mensen van de FMLN zouden worden opgehaald. Na anderhalf uur rijden trokken de journalisten te voet het land in. Al na enkele meters werden allen gedood door militairen van het Salvadoraanse regeringsleger die kennelijk wisten van hun komst.” (Wikipedia, Koos Koster)

Het is bijzonder tragisch wat daar in de heuvels van Chalatenango is gebeurd maar net zo tragisch was het lot van de boerenbevolking op het platteland die in een gewapend conflict werden betrokken zonder dat ze zich daar over hadden kunnen uitspreken. Honderdduizenden zagen zich genoodzaakt het geweld te ontvluchten door naar de dichts bijzijnde stad te trekken waar overigens ook moordcommando’s van politie en leger actief waren.

Pas in 1984 slaagden de Amerikanen erin om met enkele vooraanstaande Salvadoriaanse politici het Salvadoraanse leger te overtuigen verkiezingen te aanvaarden die de bevolking een stem zouden kunnen geven in het conflict. De guerrilla sloot zich daar schoorvoetend bij aan door de verkiezingen niet met geweld te boycotten. Om de druk op de twee partijen te verhogen en het vertrouwen in het Amerikaanse beleid te herstellen, werden internationale waarnemers uitgenodigd om de verkiezingen te volgen. Dat was voor het eerst in de geschiedenis.

Toenmalig Minister van Buitenlandse Zaken Minister van den Broek besloot daarop twee waarnemers sturen, Thom Kerstiëns (CDA) en de schrijver van deze blog (PvdA). In de PvdA ontstond onder leiding van partijvoorzitter Max van den Berg en fractielid Eveline Herfkens, tevens voorzitter van de Evert Vermeer Stichting, flinke heibel over mijn deelname. De meer gematigde fractieleden waaronder buitenland woordvoerder Relus ter Beek begrepen daarentegen dat de verkiezingen een kans waren om een einde te maken aan de dodelijke geweldsspiraal.

De opkomst tijdens de verkiezingen was massaal. Een signaal van de bevolking dat ze het geweld meer dan zat was. De voormalige burgemeester van de hoofdstad en christendemocraat Duarte werd tot president van het land gekozen. Het duurde daarna nog jaren voordat het land enigszins hersteld was van de schade als gevolg van het oorlogsgeweld.