Posts tonen met het label marcel duchamp. Alle posts tonen
Posts tonen met het label marcel duchamp. Alle posts tonen

donderdag 3 november 2022

4. DALI. DE GENIALE CLOWN?

 

Dat Dali voor camera in 99 van de 100 keer de clown uithangt is te zien op tientallen foto's waarvan hier een kleine selectie. Veel mensen ergeren zich daaraan. Zij denken dat een echte kunstenaar niet de clown mag uithangen terwijl de clown de poëzie van de lach beoefent.


Je kunt er alleen maar naar raden maar voor Dali moet het motto ‘Lavartus prodeo’ te vertalen uit het Latijn als “Ik de gemaskerde” een provocatie geweest zijn die hem te pas kwam. Hij als surrealist, de dromer en fantast kan zich net als Descartes permitteren zich de gemaskerde te noemen. En laten we eerlijk zijn, uiteindelijk is niet Descartes als gemaskerde door het leven gegaan maar Dali. Wat schuilt er achter de maskerade van Dali met zijn "arrogante" snor, zijn wandelstok, zijn grote ogen en zijn extravagante optreden?

Is het een marketing truc bedoeld ter verkoop van zijn kunst? Is het een maskerade om de kunstmarkt voor de gek te houden of de musea? Die liggen immers ook onder vuur sinds collega surrealist Marcel Duchamp met zijn urinoir de draak stak met de kunstwereld. Is het een vorm van ironie vergelijkbaar met de litteraire ironie van de katholieke schrijver Gerard Reve? Ook hij speelde graag verschillende rollen en verborg zich vaak achter ironische geschriften. Of is het ordinair narcisme en charlatanerie zoals anderen beweren? 

Het openbare optreden van Dali en in zekere zin ook Reve heeft veel weg van een acteur die bewust verwarring zaait over wat hij nu eigenlijk zegt of meent. Je weet nooit waar je aan toe bent. Je krijgt het gevoel dat je beet genomen wordt en toch weer niet want wat je ook beweert Dali kan schilderen als de beste en heeft een onnavolgbare fantasie en werklust.

Ze mogen dan kermisgasten zijn met het cliché als wapen om de aandacht op zich te vestigen, het zijn en blijven kunstenaars waar we niet omheen kunnen. De eerste zin van Dali's voorwoord liegt er niet om.  “Vroeg of laat moet iedereen tot me komen”. Een zin die verwijst naar het Nieuw Testament, een tekst van de evangelist Marcus (10:13-16) “Laat de kinderen tot mij komen.”  Waagt Dali zich te meten met Jezus C.? Om zo brutaal jezelf op het podium te zetten, moet je wel sterk in je schoenen staan. 

En alsof dat nog niet genoeg is, dicht hij zich in de volgende passage zoveel genialiteit, kunstenaarschap en schrijvers kwaliteiten toe dat je helemaal niet meer weet waar je aan toe bent. Is hier een groteske circusclown aan het woord, een paljas die zichzelf groter maakt dan hij is of is hier iemand aan het woord die zo geniaal is dat hij tot in het absurde de spot met zichzelf en zijn publiek kan drijven? De lezer mag het uitzoeken. 

“Sommigen, die onbewogen blijven bij mijn schilderijen, geven toe dat ik teken gelijk Da Vinci. Anderen, die aanmerkingen hebben op mijn esthetica, zijn het erover eens dat mijn autobiografie beschouwd moet worden als een van de ‘documents humains’ uit dat tijdperk. Weer anderen, die de ‘authenticiteit’  van mijn Vie secrète in twijfel trekken, hebben in mij litteraire gaven ontdekt welke de kundigheid waarvan ik in mijn schilderijen blijk geef, en de zogenaamde mystificatie van mijn bekentenissen overtreffen. Maar al in 1922 had de grote dichter García Lorca voorspeld dat ik was bestemd voor een litteraire loopbaan, en hij had geopperd dat mijn toekomst juist bij de ‘zuivere roman’ lag. Ook verkondigen degenen die mijn schilderijen , mijn tekeningen, mijn literatuur, mijn juwelen, mijn surrealistische objecten, enzovoort verafschuwen, dat ik wel een uniek talent voor het theater heb en dat mijn laatste decor een van de boeiendste was die men ooit op het toneel van het Metropolitan had gezien… Zodoende is het moeilijk te vermijden dat men op deze of gene manier onder mijn invloed komt.” (blz. 9, Woord Vooraf in de roman ‘Verborgen Gezichten’ van Dali.) 

(wordt vervolgd)

vrijdag 23 oktober 2015

POP ART IN BELGIUM

petrus nelissen, wettig betaalmiddel, digitale collage

Afgelopen zondag ben ik naar de tentoonstelling 'Pop Art in Belgium' geweest. De expositie wordt aangekondigd als een niet te missen 'popromance'. Een romance is overdreven maar aangezien ik belangstelling heb voor pop art en het ING Art Centre op de Kunstberg in het hart van Brussel een aangename tentoonstellingsruimte is, besloten we een bezoek te brengen aan de tentoonstelling. Zondagmorgen zo vroeg mogelijk, dan zou het nog niet druk zijn. Om te kunnen genieten van een expositie heb je nu eenmaal rust en ruimte nodig. Met een horde mensen voor een schilderij zie je niet alleen niks, je hebt ook geen tijd om het kunstwerk te verkennen. Voor de prijs hoefden we het niet te laten. € 6,- voor senioren is geen geld.

In de folder lezen we dat “de verrassende tentoonstelling voor het eerst grote werken van gerenommeerde, internationale popartkunstenaars zoals Warhol, Lichtenstein, Rosenquist, Wesselmann samenbrengt met werken van Belgische artiesten uit die periode: Evelyne Axel, Pol Mara, Marcel Broothaers, Panamarenko...” Hoewel we de meeste kunstenaars kennen, waren we toch benieuwd naar wat we te zien zouden krijgen. Misschien zaten er wel nieuwe werken bij die we nog nooit gezien hadden en wie zweet inderdaad zelfs verrassend zouden zijn.

Roger Raveel, Karretje om de hemel te vervoeren, 1968, olieverf op hout en mixed media, Stichting Roger Raveel

Met die verrassing viel het wel mee. Veel van de werken kenden we al van andere museum bezoeken. Het karretje van Raveel om de hemel mee te vervoeren, blijft niettemin een aandoenlijk poëtisch meesterwerkje van Raveel. Het werk van Roy Lichtenstein slaat de brug tussen strips en schilderkunst. Broodthaers maakt werken met mosselen, het eten van de gewone Belg. We zien het onvermijdelijke soepblik van Warhol, een geschilderd luciferdoosje van Guy Degobert, een close-up van een ijsco van Evelyne Axell ,een sigaret tussen lippen geklemd van Tom Wesselmann en Molly Peters van Panamarenko.

Dat is meteen de grote verdienste van de Pop Art kunstenaars. Alles om ons heen kan kunst worden. Alleen, je moet het wel zien. Hun werk is een bevrijding uit het keurslijf van de smaak of dat nu kleur is, vorm of inhoud. Alles mag, niets is taboe. De Dadaïsten waren met hun protestkunst tegen de gekte van de Eerste Wereldoorlog hun daarin al voor gegaan. Zij introduceerden de zogenaamde 'readymades' met als hoogtepunt de 'Fontain' (een gewone pisbak) van Marcel Duchamp. Hoe krachtig hun boodschap is, blijkt uit het feit dat het publiek van vandaag nog altijd meewarig staat tegenover deze kunst. Er is geen kunst aan en dus is het geen kunst, zo luidt hun populaire (populistische?) oordeel. Ze beseffen niet dat ze nog nooit naar een pisbak hadden gekeken zoals Duchamp die hen liet zien.

Marcel Duchamp, Fountain, 1917 replica 1964, porselein, Tate Museum

Dat is wat kunst doet, de wereld om ons heen weer zichtbaar maken zodat we ons opnieuw kunnen verwonderen. Pop Art zijn de erfgenamen van de Dadaïsten. Zij laten ons met hun kunst zien wat er om eens heen te zien is. Zonder hen zouden we onze dagelijkse gebruiksvoorwerpen niet gezien hebben. Hedendaagse erfgenamen van de Pop Art zijn bijvoorbeeld de Noord Amerikaanse kunstenaars Jeff Koons en Paul McCarthy en de Engelse kunstenaars Damien Hirst en Tracey Emin.


Wat we ook van hun kunst vinden, ze hebben onze hoofden bevrijd van cliché's en taboe's waardoor we vrijer naar de wereld om eens hun kunnen kijken en misschien nog belangrijker vrijer zijn geworden in ons hoofd. Dat is de verdienste van kunst, dat het ons vrijer maakt in denken en doen, in zien en horen. Daarom alleen al is deze tentoonstelling de moeite waard. 

maandag 18 februari 2013

MOORD OP MALEVITSJ

PETRUS, Het Nieuwe Icoon (moord op Malevitsj), olieverf en acryl op canvas (50 x 60 cm exclusief lijst)

Een figuurlijke moord want de Russische avantgardist Kazimir Malevitsj (1878), uitvinder van het suprematisme, is sinds 1935 dood. Ik pleeg een moord op wat hijzelf als een icoon van de moderne kunst beschouwde en het daarna ook geworden is. Ik bedoel zijn zwarte vierkant op een wit vlak waarvan hij in 1915, vlak voor de Grote Communistische Revolutie in zijn land, de eerste versie presenteerde. Dat zwarte vierkant, zou net als de toiletpot van Marcel Duchamp (R. Mutt, 1917) het begin van de moderne kunst zijn. De kunst waar de gewone man niks snapt. Want wat is er nou voor kunstigs aan een zwart vierkant op een wit vlak? Dat kan toch iedereen maken net zoals iedereen een toiletpot in een museum kan zetten of een fietswiel op een kruk, nog zo'n werkje van Duchamp. Daar is geen kunst aan.

Het punt is dat 'Het Zwarte Vierkant' van Malevitsj en de toiletpot van Duchamp de materialisering van een idee zijn. Een idee kun je niet zien, niet aan de muur hangen of in een museum zetten. Een schilderij met een zwart vierkant wel, net als een toiletpot. Je kunt dus met een gerust hart zeggen dat vanaf Malevitsj en Duchamp de schilderkunst vooral ideeënkunst is geworden ( conceptuele kunst zeggen geschoolde mensen), opgehangen aan een of ander voorwerp. Dat voorwerp kan van alles zijn zoals Malevitsj en Duchamp op radicale wijze laten zien. Als je aan een zwart vierkant of een toiletpot een idee kunt ophangen, dan kun je dat ook aan een knuffelbeesten (Kelly in het Stedelijk Museum van Amsterdam), een dode haai in een aquarium (Damien Hirst) of een kampeertentje met de namen van al je vriendjes (Tracey Emin).

Wat predikten Malevitsj en Duchamp met hun radicale kunst? Het einde van de “oude schilderkunst” of “het einde van de oude ideeën” ? Ik denk beiden. Malevitsj en Duchamp dachten aan het begin van de 20ste eeuw dat er een nieuw tijdperk voor de mensheid was aangebroken. De oude ideeën met als kern het geloof in een bestaan van God zouden hebben afgedaan. Wij mensen waren zelf goden geworden en zouden dienovereenkomstig een nieuwe wereld scheppen. De herschepping van het paradijs was begonnen. Het zou slechts een kwestie van tijd zijn.

Nu na ruim honderd jaar weten we, met de mislukking van het communisme, de industrieel georganiseerde massamoord op joden, zigeuners enz. in de Tweede Wereldoorlog en de komst van de atoombom, wel beter. Er ligt geen betere wereld in het verschiet. Erger nog, al onze goede bedoelingen, keren zich uiteindelijk tegen onszelf. Zelfs onze strijd om leven en tegen de dood brengt niets dan verwarring met zich mee. Kinderen kunnen naar believen kunstmatig verwekt worden, de dood kan kunstmatig worden uitgesteld maar als mensheid of als menselijk individu blijken de keerzijden van dat geluk vaak te leiden tot nog meer pijn en leed. De mensheid zit gevangen in in het onontwarbare web van goed en kwaad.

“Het Zwarte Vierkant” van Malevitsj is dus tegelijk het begin en het einde van de moderne 20ste eeuwse kunst want wat hij en vele progressieve kunstenaars en intellectuelen met hem verwachtten, de komst van de verlichte mens en mensheid, is niet bewaarheid. Daarmee is de moderne kunst tezamen met de moderne mens de weg kwijt geraakt. Het geloof der voorvaderen hadden zij tezamen met “oude kunsten” afgezworen maar er is geen nieuw geloof voor in de plaats gekomen. De moderniteit als kunst is tezamen met de moderne mens terecht gekomen in een leegte die maar niet opgevuld raakt.

We moeten dus opnieuw beginnen. Vandaar de moord op het zwarte vierkant van Malevitsj. Met die moord halen we de menselijke werkelijkheid weer binnen in onze kunst. Deze keer niet glorieus en triomfantelijk alsof we bezig zijn de overwinning te behalen op dood en leven, op de kosmos, de sterren en planeten. Integendeel, de kunst van de 21ste eeuw heeft zijn les geleerd en zal bescheiden en nederig zijn, eenvoudig en sober, meelevend en meevoelend. De nieuwe kunst zal niet schreeuwerig zijn of opdringerig, niet shockerend maar dienend en zoekend naar het antwoord op het mysterie van ons bestaan. De nieuwe kunst zal dat mysterie in deemoed aanvaarden. Dat is de nieuwe kunst na de moord op het vierkant van Malevitsj als vertegenwoordiger van de oude 'moderne kunst'.