DE MAN DIE DE WOLKEN MEET

'De man die de Wolken meet', een beeld van Jan Fabre

 

Het beeld van de Belgische kunstenaar Jan Fabre ‘de Man die de Wolken Meet’ sloeg bij mij in als een bom. IJzersterke poëzie van het absurde die onmiddellijk binnenkomt in hoofd en hart. Nooit eerder had ik de hulpeloosheid van de mens in zijn pogingen om de wereld te beheersen zo krachtig verbeeld gezien.

Eerder had ik zo een poëtische ervaring met  ‘Het Karretje om de Hemel te vervoeren’ van de Belgische kunstenaar Roger Raveel, dat ik voor het eerst zag in het museum dat is gewijd aan hem in zijn woonplaats Machelen. Dezelfde plaats als waar Gerard Reve heeft gewoond, maar dat terzijde. De hemel vervoeren met een karretje is al net zo een poëtische absurditeit als het meten van wolken. De grootsheid en de kleinheid van de mens in een beeld gevangen. Dat is pas kunst.

Raveel is jaren geleden in vrede gestorven. Fabre leeft nog en moet nu meemaken dat zijn poëtische beeld besmet wordt met een aanklacht van leden van zijn theatergroep Troubleyn over seksuele intimidatie. Hij moet zich daarover binnenkort verantwoorden voor de rechter. Zoiets stemt treurig. 

Nog treuriger is dat zijn beeld vanwege deze affaire verwijderd is van het dak van het Antwerpse kunstencentrum De Singel. Het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst S.M.A.K. zal het wel laten staan maar het er even afhalen om er een debat rond te organiseren. Ik heb geen oordeel over het gedrag van Fabre maar betreur de gang van zaken met de beelden.

Ik zal het beeld van ‘De Man die de Wolken meet’ nooit meer los kunnen zien van de zedenaffaire die nu rond Fabre speelt net zoals ik ook nooit het werk van Harry Mulisch kan lezen zonder te denken aan zijn onvermogen om zijn ongepaste aanbidding van het dictatoriale Cuba te corrigeren. 

Maar tegelijk besef ik maar al te goed dat Fabre en Mulisch ondanks hun kunstenaarschap ook maar mensen zijn en mensen hebben zo hun fouten. Zo was ik ook geschokt te lezen dat Picasso als lid van de communistische partij naar een congres in het Stalinistische Moskou ging en de gevierde Chileense dichter Pablo Neruda als lid van de Chileense communistische partij zich liet lauweren door de Stalinistische en Maoïstische communistische partij.

POP ART IN BELGIUM

petrus nelissen, wettig betaalmiddel, digitale collage

Afgelopen zondag ben ik naar de tentoonstelling 'Pop Art in Belgium' geweest. De expositie wordt aangekondigd als een niet te missen 'popromance'. Een romance is overdreven maar aangezien ik belangstelling heb voor pop art en het ING Art Centre op de Kunstberg in het hart van Brussel een aangename tentoonstellingsruimte is, besloten we een bezoek te brengen aan de tentoonstelling. Zondagmorgen zo vroeg mogelijk, dan zou het nog niet druk zijn. Om te kunnen genieten van een expositie heb je nu eenmaal rust en ruimte nodig. Met een horde mensen voor een schilderij zie je niet alleen niks, je hebt ook geen tijd om het kunstwerk te verkennen. Voor de prijs hoefden we het niet te laten. € 6,- voor senioren is geen geld.

In de folder lezen we dat “de verrassende tentoonstelling voor het eerst grote werken van gerenommeerde, internationale popartkunstenaars zoals Warhol, Lichtenstein, Rosenquist, Wesselmann samenbrengt met werken van Belgische artiesten uit die periode: Evelyne Axel, Pol Mara, Marcel Broothaers, Panamarenko...” Hoewel we de meeste kunstenaars kennen, waren we toch benieuwd naar wat we te zien zouden krijgen. Misschien zaten er wel nieuwe werken bij die we nog nooit gezien hadden en wie zweet inderdaad zelfs verrassend zouden zijn.

Roger Raveel, Karretje om de hemel te vervoeren, 1968, olieverf op hout en mixed media, Stichting Roger Raveel

Met die verrassing viel het wel mee. Veel van de werken kenden we al van andere museum bezoeken. Het karretje van Raveel om de hemel mee te vervoeren, blijft niettemin een aandoenlijk poëtisch meesterwerkje van Raveel. Het werk van Roy Lichtenstein slaat de brug tussen strips en schilderkunst. Broodthaers maakt werken met mosselen, het eten van de gewone Belg. We zien het onvermijdelijke soepblik van Warhol, een geschilderd luciferdoosje van Guy Degobert, een close-up van een ijsco van Evelyne Axell ,een sigaret tussen lippen geklemd van Tom Wesselmann en Molly Peters van Panamarenko.

Dat is meteen de grote verdienste van de Pop Art kunstenaars. Alles om ons heen kan kunst worden. Alleen, je moet het wel zien. Hun werk is een bevrijding uit het keurslijf van de smaak of dat nu kleur is, vorm of inhoud. Alles mag, niets is taboe. De Dadaïsten waren met hun protestkunst tegen de gekte van de Eerste Wereldoorlog hun daarin al voor gegaan. Zij introduceerden de zogenaamde 'readymades' met als hoogtepunt de 'Fontain' (een gewone pisbak) van Marcel Duchamp. Hoe krachtig hun boodschap is, blijkt uit het feit dat het publiek van vandaag nog altijd meewarig staat tegenover deze kunst. Er is geen kunst aan en dus is het geen kunst, zo luidt hun populaire (populistische?) oordeel. Ze beseffen niet dat ze nog nooit naar een pisbak hadden gekeken zoals Duchamp die hen liet zien.

Marcel Duchamp, Fountain, 1917 replica 1964, porselein, Tate Museum

Dat is wat kunst doet, de wereld om ons heen weer zichtbaar maken zodat we ons opnieuw kunnen verwonderen. Pop Art zijn de erfgenamen van de Dadaïsten. Zij laten ons met hun kunst zien wat er om eens heen te zien is. Zonder hen zouden we onze dagelijkse gebruiksvoorwerpen niet gezien hebben. Hedendaagse erfgenamen van de Pop Art zijn bijvoorbeeld de Noord Amerikaanse kunstenaars Jeff Koons en Paul McCarthy en de Engelse kunstenaars Damien Hirst en Tracey Emin.


Wat we ook van hun kunst vinden, ze hebben onze hoofden bevrijd van cliché's en taboe's waardoor we vrijer naar de wereld om eens hun kunnen kijken en misschien nog belangrijker vrijer zijn geworden in ons hoofd. Dat is de verdienste van kunst, dat het ons vrijer maakt in denken en doen, in zien en horen. Daarom alleen al is deze tentoonstelling de moeite waard. 

ZIJN DORP IS ZIJN MUZE (bij de dood van Roger Raveel)

Schilderij van de Vlaamse kunstenaar Roger Raveel. Helaas kon ik de titel van dit werk niet achterhalen. Toch heb ik het geplaatst omdat dit schilderij de titel van deze blog zo duidelijk onderschrijft.

Het zal begin jaren negentig zijn als ik het werk van de Machelse kunstenaar Roger Raveel leer kennen in zijn eigen museum naast de dorpskerk van Machelen. Ik was verrast omdat ik zijn werk niet kende. Lag dat aan mij of was men in Nederland toen nog niet zo bekend met zijn werk? Ik las nu bij zijn overlijden dat hij in de loop der jaren toch wel wat tentoonstellingen in Nederland heeft gehad. Een onbekende bekende dus. Dat is Raveel zelf blijkbaar ook parten blijven spelen want hij beklaagde zich in interviews geregeld over gebrek aan erkenning. Merkwaardig voor iemand die intussen in eigen land de ene erkenning na de andere op hoog niveau (adelstand) had gekregen terwijl hij toch zijn hele leven lang welbewust in zijn eigenste Vlaamse dorp is blijven wonen maar daar ondertussen wel al ver voor zijn dood een eigen museum heeft. Wat voor erkenning streefde hij dan na?

Ik kan het hem helaas niet meer vragen maar ik vermoed dat hij vindt dat hij eigenlijk vindt dat hij de Amerikaanse pop-art kunstenaars ver vooruit was terwijl zij met de eer gingen strijken die uitgevonden te hebben. Hij verwees dan ondermeer naar zijn schilderij met vogelkooitje dat in het museum hangt. Maar waarom zou een Vlaamse schilder zich druk maken om zoiets als je toch tevreden bent met leven en werken in je eigen dorp? Had hij zelf niet het advies van kunstbroeder en vriend Hugo Claus om naar Amerika en het grote New York te gaan, afgewezen? Had hij dat net als Karel Appel indertijd wel gedaan dan was hij wellicht internationaal eerder en verder doorgebroken.Maar het had natuurlijk ook een mislukking kunnen worden. Eerlijk gezegd, denk ik dat hij uiteindelijk bang was voor de grote wereld daarginds.

Hij was en bleef een dorpeling van het Vlaamse platteland. Daar getuigen zijn schilderijen van. Raveel gebruikte heldere frisse kleuren van begrijpelijke en met liefde geschilderde figuren en voorwerpen uit zijn dorpse omgeving. Zijn werken zijn sobere, eenvoudige geschilderde gedichten die een ode zijn aan zijn medemensen en zijn dorp. Uit elk werk spreekt zijn verbondenheid met zijn omgeving. Zijn kracht is dat hij zich al die jaren over dat dorpse leven blijft verwonderen. Hij heeft gelijk. Je hebt geen grote stad nodig om je te verbazen over het mysterie van het leven. Dat kun je overal en misschien wel zeker zo goed rond de kerk van je dorp. Zijn vrouw, zijn buren, zijn dorp, het plattelandsleven waren zijn muzen. Zo bezien is Raveel een voortzetting van grote Vlaamse schilders als Brueghel.

In veel van zijn werken tref je, groot of klein, een wit vlak aan. Wat daarvan de betekenis is, heb ik nooit gelezen in zijn interviews. Het kan een compositie element zijn. Een wit vlak om het evenwicht aan de compositie te geven. Dat zou zo maar kunnen. Of moet je zo'n wit vlak zien zoals het wit tussen de regels van een gedicht? Een grafisch onderdeel van het geheel? Dat kan ook want zijn schilderijen zijn ook sterk grafisch. Maar zo'n wit vlak geeft ook vaak de indruk van iets onafs. En misschien is het dat ook wel wat Raveel ons kijkers wil vertellen. De wereld, zijn dorp, het leven is niet af, is nooit af. Er moet altijd en telkens opnieuw aan gewerkt worden of hier of daar bijgewerkt. Hoe dan ook, zijn op het eerste gezicht evenvoudige werk, roept bij nader inzien toch de nodige vragen op, zowel schilderkunstig als over het leven, en is dat niet wat de taak is van een serieuze schilder?

Roger Raveel is op 91 jarige leeftijd op 30 januari jongstleden overleden. Het Roger Raveelmuseum eert hem met een tentoonstelling.