10. DALÍ. RENDEZ-VOUS

 

© Salvador Dalí, Fundació Gala-Salvador Dalí / Artists Rights Society (ARS), New York, 2018

De roman ‘Verborgen Gezichten’ van Dali draait voornamelijk om een Graaf en zijn geliefde met daar omheen enkele bijfiguren eveneens uit betere kringen. Ze hoeven in ieder geval niet te werken voor de kost. Ze spelen met hun geld, kopen en verkopen van grond. Grond is een geliefd beleggingsobject in aristocratische kringen. 

Dalí beschrijft gedetailleerd de liefdes muizenissen bij beide hoofdpersonen. Graaf en geliefde draaien om elkaar heen waarbij ze zich voortdurend afvragen welk effect hun gedrag, gebaren, opmerkingen en zelfs hun oogopslag op de ander kan hebben. De graaf manipuleert en berekend dat het een aard is.Vermoeiend om te lezen.

Beiden geven hun gevoelens niet bloot totdat Solange, die minder berekent en zich meer door liefde laat leiden, bereid is tot een rendez-vous zoals het in betere kringen heet.

“ ‘Al enige tijd,’ zei hij, ‘voel ik een steeds heviger en gevaarlijker verlangen verboden ervaringsrijken te verkennen… Zie je, het idee dat we nu koelbloedig op het punt staan te besluiten wat we gaan doen…terwijl ik mijn stem moet beheersen om met je te blijven praten…’ Grandsailles hield op alsof hij op adem wilde komen, en ging door, terwijl hij zich inspande om de emotie in zijn stem te beteugelen:’De gedachte aan deze ontmoeting heeft me gek gemaakt! Het is ongelooflijk, maar ik tril als een riet…kijk!’ Hij greep de hand van Solange. Hij trilde inderdaad, en zijn tanden klapperden bijna onmerkbaar. ‘Chéri!’ zei Solange, die bleek werd. ‘Je bent nu mijn medeplichtige,’ zei Grandsaille teder. ‘Je zult de wetten van mijn perversiteit tot in alle bijzonderheden gehoorzamen en uitvoeren’, ging hij verder, teder zowel als tiranniek.” (blz.205)

Het lijkt wel een samenzwering. Hoe dan ook, de graaf is tevreden en steekt na de ontmoeting een sigaar op. Solange zal meewerken aan wat hij zijn perversiteit noemt, het verkennen van steeds heviger en gevaarlijker verlangen uit verboden ervaringsrijken zoals hij het noemt. Je vraagt je af wat dat wel niet zal zijn.

De perversiteit zelf doet nogal gedateerd aan, naar onze opvattingen van vandaag zelfs onschuldig. Naakt op bed gaan liggen in een half donkere kamer terwijl de graaf onzichtbaar op de achtergrond tien minuten of zo toekijkt, valt niet in de categorie pervers zelfs niet als hij stiekem masturberend toekijkt. Of dat in de tijd van Dali wel zo was, weet ik niet. Ik dacht dat men in kunstenaarskringen, dus ook die van Dalí, wel wat meer gewend was

De gehele scène is dik aangezet met een huis in een bos, een deur die vanzelf open gaat, een in duister gehulde trap naar boven, een kamer die helemaal behangen is met bloemen met in het midden een groot bed, dat van de graaf zelve. De graaf fluistert vanuit het duister dat ze zich moet uitkleden en naakt op bed moet gaan liggen. Solange is vanaf het begin uiterst gespannen maar ze neemt de onzekerheid op de koop toe, zoveel houdt ze van de graaf. Dat is pas liefde.

(wordt vervolgd)
 

8. DALÍ, SOLANGE DE CLEDA

 

Tekening die in de Engelse uitgave van 'Verborgen Gezichten' naast de titelpagina is afgedrukt. De naakte vrouw houdt een banier omhoog met de tekst 'JE SUIS LA DAME'. Onderaan de pagina een banier met de tekst 'COMTE HERVE DE GRANDSAILLE'. Het is dus meer dan waarschijnlijk dat de afgebeelde vrouw Cléda de Solange, de tegenspeelster van de graaf in de roman. Rechtsonder staat GALA, de naam van de vrouw van Dalí. Heeft zij die tekening gemaakt? Helaas, kan ik daarover nergens uitsluitsel vinden. Voer voor Dalí kenners of verzamelaars.

De roman ‘Verborgen Gezichten’ van Dalí, zijn enige roman, is naar de maatstaf van vandaag een langdradig boek. Veel mensen vinden dat de Russische klassiekers vanwege hun lengte en vele namen onleesbaar zijn geworden. Hetzelfde geldt voor deze roman: ruim 450 pagina’s kleine letters. Ga er maar aanstaan. Wil je nog enige publieke aandacht krijgen voor zo een boek dan kun je het maar het beste verfilmen.

Een van de hoofdpersonen , Graaf Hervé de Grandsaille, heb ik in de blog hiervoor al ingeleid. Zijn belangrijkste tegelspeelster is Solange de Cléda waarvoor de graaf naar eigen zeggen 'een bizarre hartstocht’ heeft.

“Al vijf jaar lang deden ze alsof ze verwikkeld waren in een genadeloze wederzijdse verleidingsoorlog die steeds meer zorg en ergernis veroorzaakte en die tot dusver slechts zóver was gekristalliseerd dat hij een toenemende aandrift  tot wedijver en geldingsdrang verergerde, zodat, indien ze ook maar even hadden toegegeven dat ze tedere gevoelens voor elkaar koesterden, het gevaar van een ontgoocheling reëel was geweest. (blz.16)

Een van de vele lange zinnen waar het boek vol mee staat en die het uiterst vergen van eenieder die wil begrijpen wat hij leest. Als ik het goed begrijp, hebben de twee gevoelens voor elkaar maar kunnen deze niet of moeilijk uiten. 

En zo lees ik in een volgende passage als Solange haar kalme tederheid alsnog wil uiten dan begon hij haar ijdelheid te kwetsen en agressief gedrag te vertonen. De Graaf weet geen raad met zijn gevoelens.

Maar Dalí neemt geen genoegen met zulke eenvoudige zinnen. Hij houdt van beeldsprakerige litteratuur zoals blijkt uit de onderstaande passage waarin hij de graaf als een ruiter beschrijft (mannen berijden vrouwen volgens de klassieke litteratuur) en de vrouw als een paard. Dat kun je met de tegenwoordige vrouw niet meer maken. Dali’s beeldspraak is uit de tijd.

“Het was om deze redenen dat Grandsaille, na hun lange ontmoetingen die plaatsvonden in de half smachtende atmosfeer van een oppervlakkig idylle doordesemd met geveinsde onverschilligheid en een kies uitwisselen van geestigheden, terwijl beiden in werkelijkheid voor zichzelf de dolle galop van hun hartstochten verborgen, immer geneigd was Solange een klopje op haar achterste te geven en haar een suikerklontje toe te dienen, zoals men dat doet met een volbloed paard dat zich met de soepele elegantie op de achterbenen verheft om zijn grenzeloze energie ter beschikking te stellen.” (blz.27)

Beeldsprakerige taal die treffend is. Het beeld van eeen dolle galop van hartstochten" en een paard dat zich met soepele elegantie verheft om zijn grenzeloze energie te beschikking te stellen, is dynamisch en erotisch tegelijk. 

(wordt vervolgd)

7. DALÍ. GRAAF HERVÉ DE GRANDSAILLE

Dalí poseert op de linkse foto's als een tovenaar (november 1963) en rechts als Marqués de Púbol, in zijn kasteel voor zijn laatste schilderij, maart 1983.

 

Hoewel hij zelf schrijft dat zijn roman 'Verborgen Gezichten' een autobiografie is, komt er geen ik-figuur in voor. Heeft Dalí zich verstopt in een van de hoofdfiguren in zijn roman, heeft hij zichzelf een bijrol toebedeeld, is hij slechts een figurant of is hij van alles wat? Dat laatste kun je bij iemand als Dalí verwachten. Het zou de titel 'Verborgen Gezichten' kunnen verklaren.

Op de vele foto’s van hem zie je hem bijna altijd poseren als een acteur, een persoon die iemand anders speelt. Het lijkt er op dat hij zich graag verbergt achter een of ander meestal magisch, dwaas personage. Zijn leven lang speelt hij met zijn identiteit. Dat roept nogal eens ergernis op. Sommigen vinden hem een poseur, een aansteller, een nar of joker en daarom geen serieuze kunstenaar. 

In het verhaal komen geen gewone mensen voor. Het verhaal speelt zich af in negentiende eeuwse salons en feesten die georganiseerd en bezocht worden door mensen uit hogere rangen en standen, te beginnen met een graaf. De high society figuren voeren gesprekken met andere hooggeplaatsten of met zichzelf.

Je kunt je afvragen of de hoofdfiguur in de roman, graaf Hervé de Grandsaille, Dalí zelf is. Dat zou kunnen want net als Dalí speelt de graaf een centrale rol in het society leven dat zich in de roman voor onze ogen ontvouwd. Ik denk ook niet dat Dalí er moeite mee had om zich te vereenzelvigen met een graaf zonder het ook daadwerkelijk te willen zijn. Het is een manier van Dalí om zich te presenteren zonder zich helemaal bloot te geven aan de lezer. In zijn rol als  graaf bepaalt hij wat de lezer, de ander van hem te weten komt. Dalí is tegelijk auteur, acteur, én showman.

De graaf is zoals het hoort een grondbezitter. Meteen aan het begin van het boek staart hij over de vlakte van Creux de Libreux, een verlatijnsing van het Spaanse Cruz de Libertad of Franse Crois de Liberté?  Zo een woordspeling in potjeslatijn past ook wel bij Dalí, het klinkt gewichtig en humoristisch en dus relativerend, wat uitstekend past bij de ongrijpbare manier waarop Dalí zich aan de wereld presenteert.

Zijn vriend de notaris karakteriseert de graaf als “de levende vleeswording van een van die zeldzame verschijnselen van de grond die ontsnappen aan de kunde en de hulpmiddelen van de agronomie - een grond gevormd uit aarde en bloed uit een onnaspeurbare bron, een magische klei waaruit de geest van ons vaderland is gevormd.” (blz.17) De notaris als een uit de klei getrokken figuur?

De graaf zelf is ook verbonden met zijn geboortegrond meer nog dan met zijn land. Kan dat Dalí zelf zijn? Is dit een Daliaanse -ironische- versie van de “Blut und Boden” theorie waarmee Franco zijn land Spanje in brand heeft gezet en Duitsland uiteindelijk de halve wereld? “Want van alle werelddelen van de aardbol waardeerde Grandsaille alleen Europa, van geheel Europa hield hij alleen van Frankrijk, van Frankrijk aanbad hij alleen Vaucluse, en van Vaucluse was de door de goden uitverkoren plek precies die waar het Château de Lamotte lag, waar hij was geboren.” (blz. 18) 

(wordt vervolgd)
 

6. DALI EN ZIJN MUZE GALA

"Dalí gezien op zijn rug terwijl hij de rug van Gala schildert. Vereeuwigd door zes virtuele hoornvliezen voorlopig weerspiegeld door zes echte spiegels. stereoscopisch werk", olie op doek, elk deel meet 60x60 cm, niet gesigneerd en niet gedateerd. Te zien in het Dali Museum in Figueras, Spanje. Foto: Fundació Gala-Salvador Dali Figueras.

Hoe het liefdesleven van Gala en Dali in elkaar zat is natuurlijk voer voor geruchten, roddel en speculaties. Dit is wat erover staat geschreven op de webpagina die aan haar is gewijd.

"Sinds 1929 woonden de twee samen en in 1934 huwden ze voor de wet. In 1958 werd hun kerkelijk huwelijk te Montrejic ingezegend. Dit huwelijk was niet erg seksueel gericht, aangezien Dalí bekendstond om zijn fobie voor vrouwelijke genitaliën. Dalí was dan ook zeer waarschijnlijk nog maagd toen hij Gala in 1929 ontmoette. Nog voordat Dalí en Gala elkaar ontmoetten had hij een sterke vriendschap met de homoseksuele dichter Federico García Lorca, die tweemaal vergeefs seksueel contact zocht met Dali. Hun vriendschap eindigde nadat de film Un chien andalou van Luis Buñuel en Dalí uitkwam. García Lorca beschouwde deze film als een persoonlijke aanval op hem. …Hoewel Gala als Dalí's muze gold, bleef zij tevens omgaan met haar ex-echtgenoot en had veelvuldig affaires met vaak jonge minnaars die zij overlaadde met cadeaus. Op veel van de schilderijen van Dalí vindt men Gala terug, bijvoorbeeld Portrait of Galerina, Galatea of the Spheres en The Madonna of Port Lligat. In die tijd was Gala niet alleen zijn muze, maar ook compagnon, business manager en publicist. Gala en Dalí brachten de periode van de Tweede Wereldoorlog door in New York."

Op dit punt gekomen vinden we aansluiting bij de roman van Dali die immers werd geschreven in de tijd dat hij samen met Gala in zelf gekozen ballingschap in de VS woonde. (1940-1955) De roman verscheen tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog (1944) in een beperkte oplage en “leidde tot 1973 een vrijwel verborgen leven”, aldus de achterflap.

Dali schrijft in zijn opdracht aan Gala dat ze voortdurend aan zijn zijde was toen hij de roman schreef en dat “ze de goede fee van zijn evenwicht was die de salamanders van zijn twijfels uitbande en de leeuwen van zijn zekerheden kracht gaf…Voor Gala, die mij door haar zielenadel heeft geïnspireerd en heeft gediend als een spiegel, waarin de zuiverste meetkundigheden van de esthetica van de emoties die mijn werk heeft geleid, werd weerkaatst.” Aldus door Dali opgeschreven als voorwoord bij zijn enige roman ‘Verborgen Gezichten’.

Dali laat er met bovenstaande woorden geen twijfel over bestaan dat Gala hem begeleidde bij zijn onzekerheden waar elke kunstenaar onder gebukt gaat, hoe goed hij ook is. Zij is ook een inspiratiebron voor hem en dat is precies wat een muze tot een muze maakt. Tot slot was ze, zo begrijp ik uit zijn woorden, ook zijn beste criticus en ook dat is voor elke kunstenaar belangrijk.

(wordt vervolgd)

 

DALI 2. VERBORGEN GEZICHTEN VAN DESCARTES

Portret van René Descartes dat geschilderd zou zijn door Frans Hals.

 

De roman “Verborgen gezichten” van Dali  wordt ingeleid met een spreuk van de jonge René Descartes “Larvatus prodeo” wat zoveel betekent als “ik vertoon mij gemaskerd”. 

Wat moet Dali de schilderkunstige Surrealist met deze filosoof van de rede? Maakt Descartes in zijn boek  “Discours de la méthode” de Rede niet tot het alfa en omega van het mens zijn? Surrealisten zoals de schilder Dali en de dichter schrijver André Breton, tevens informeel leider van de surrealisten in de tijd van Dali, baseren zich daarentegen op het onderbewustzijn, verbeeldingskracht niet gebaseerd op verstand en logica maar het onderbewustzijn.

Volgens Descartes kunnen we de waarheid alleen kennen door aan alles te twijfelen, ook aan het bestaan van een God. Het enige houvast dat we als mensen hebben is de uitspraak van ons verstand “Ik denk dus ik ben”. Het is onze enige toevlucht en redding in een onzekere wereld.

Het door Dali gebruikte motto voor zijn boek heeft Descartes gedaan op 23 jarige leeftijd, 20 jaar voor de publicatie van zijn beroemde "Discours de la Méthode” aldus de katholieke Franse filosoof Jacques Maritain in zijn boek “De Droom van Descartes”, verschenen in 1920-22.  

"Als een acteur die een masker draagt, kom ik naar voren, gemaskerd, op het toneel van de wereld.' […] Het zal aan de gemaskerde filosoof zijn om de wetenschappen te ontmaskeren en hun continuïteit en hun eenheid te laten verschijnen met hun schoonheid” ( De Droom van Descartes, 41, 92 n.25).

Onder filosofen wordt getwist over de betekenis deze uitspraak van de jeugdige Descartes voor zijn latere werk waaronder de Discours de la Méthode. Vanwaar deze maskerade van Descartes om het masker van de wetenschap van zijn tijd af te werpen? Vanwaar de noodzaak om zelf een masker te dragen om de wetenschap van zijn tijd te ontmaskeren?

We laten deze filosofische kwestie over een uitspraak van de nog jonge Descartes voor wat ze is en vragen ons af waarom Dali uitgerekend deze uitspraak van Descartes als motto voor zijn roman gebruikt.

Daarover de volgende keer meer.

 

DALI 1. VERBORGEN GEZICHTEN

"Verborgen Gezichten" een roman van Salvador Dali verschenen in 1944 in een beperkte oplage. De roman leidde tot 1973 een verborgen leven, aldus de achterflap. 

 

Dankzij een vriend in de kunsten, ben ik een roman aan het lezen. Niet mijn eerste en naar ik hoop ook niet mijn laatste.

Het is een roman van Dali met de titel “Verborgen Gezichten”. De enige roman die hij geschreven heeft.

Naast alle wonderlijke werken die hij gemaakt heeft, van de ‘Verzoeking van de Heilige Antonius’ tot gestapelde autobanden, van de lippensofa van Mae West tot de kreeft-telefoon, zijn vele schilderijen, juwelen enz. heeft Dali dus ook nog een roman geschreven.

Dat is uitzonderlijk. De meeste schilders schrijven geen romans.

De titel van de roman is “Verborgen gezichten” . De voorkant is een door de meester gemaakte illustratie die misschien wel verband houdt met de titel.

We kijken naar een blonde man op zijn rug met een Nazi hakenkruis in het rood op zijn mouw of toch niet? Een Nazi hakenkruis draait met de klok mee. Het door Dali getekende hakenkruis draait tegen de klok in. 

Dat kan geen toevallige fout zijn. Dat is voor een detaillist als Dali ondenkbaar.

Is de blonde man nu wel of geen Nazi? Ik hou het erop dat hij een Nazi is. Misschien wel een Nazi soldaat want we zien dat hij soldatenlaarzen aan heeft.

Hij zit ongemakkelijk op een sofa met zijn gelaarsde benen omhoog. Hij buigt naar links alsof hij voor iemand wijkt of opzij wordt geduwd.

Links voor hem zien we een donkergrijze doodse hand. Het kan een hand van een dode zijn. Zit hij naast een dode of naast de Dood?

De sofa staat in de sneeuw. Er naast staat een briesend paard met een pony achter zich en naast zich.

Wat doen die daar? Hun poten steken in korte ijzeren potjes met een ring aan bovenkant.

Het toppunt van dit absurde tafereel is dat het zich in de sneeuw afspeelt. Een sofa in de sneeuw met daarop een blonde Nazi soldaat, gezeten naast een dode man en omringd door paarden met ijzeren poten! 

Waar speelt zich dit absurde tafereel af? In een besneeuwd Duitsland of Frankrijk of wie weet Rusland? Daar zijn de Nazi’s in de tijd dat Dali de roman schrijft (1944) al verslagen. Een gewonde Nazi soldaat op weg naar huis?

De roman is nog niet begonnen of we staan al voor veel raadsels. Ik hoop dat bij het lezen van de roman de raadsels opgelost worden.

(wordt vervolgd)