Posts tonen met het label descartes. Alle posts tonen
Posts tonen met het label descartes. Alle posts tonen

vrijdag 26 mei 2023

TERUG NAAR NIJMEGEN 31. VAN ZIEL NAAR DNA

 

DNA moleculaire spiraalstructuur.


Een dikke pil van Jan van het Kruis lezen is iets heel anders lezen dan het driedelige fantasieverhaal  “In de ban van de ring” van Tolkien. Het zijn twee totaal verschillende avonturen. Tolkien’s verhaal gaat over de strijd tussen goed en kwaad waarbij de goeden het moeilijker hebben dan de slechteriken. Goed zijn en blijven tussen wereldse verleidingen is moeilijker dan het kwade te dienen.

Het verhaal van de ring, die het ultieme kwaad in zich draagt, is een verhaal van mensen van vlees en bloed. De gedichten met toelichting van Jan van het Kruis zijn geestelijke avonturen van de ziel. Wat is in hemelsnaam een ziel? Tegenwoordig horen we daar niet veel meer over. 

Daarom heb ik Wikipedia erop nagekeken. “De ziel is in sommige religies en filosofische stromingen de niet-materiële essentie van mensen, vaak opgevat als synoniem van geest of van het zelf. In de klassieke oudheid werd de ziel door sommige filosofen en filosofische scholen, onder anderen door Plato, beschouwd als een niet-materiële, onafhankelijk van het lichaam bestaande, onsterfelijke, sturende, voelende, denkende en willende entiteit. Ook René Descartes, de grondlegger van de Verlichting en vader van de moderne filosofie, keek op deze manier naar de ziel. Dit dualisme staat in de filosofie tegenover de metafysische positie van het monisme, dat stelt dat alle verschijnselen in de wereld terug te voeren zijn op één enkel basisprincipe.”

Laten we het Rosier indachtig niet moeilijker maken dan het is. Tot en met Descartes (1596-1650) kreeg ieder mens vanaf zijn geboorte een ziel, een niet waarneembaar -geestelijk - bestanddeel dat de dood overleeft. In de ziel concentreert zich ons ware zijn. Het geloof in een ziel gaat over het algemeen gepaard met het geloof in God of meerdere goden. De ziel legt na de dood bij God rekenschap af over zijn daden in de wereld.

Dit geloof in God en een ziel heeft het na pakweg 300 jaar na Descartes afgelegd tegen het beginsel van waarneembaarheid en meetbaarheid. Meten is weten en de ziel kun je niet meten en dus bestaat hij eenvoudigweg niet. Wat we niet zien, kunnen zien of horen, bestaat niet. 

Het gevolg is dat God als een sprookjesfiguur bijgezet wordt bij kabouters, feeën, trollen en andere fantasiefiguren die dateren uit de tijd dat we nog niet zoveel wisten als nu. De ziel van een mens is  tegenwoordig zijn DNA, daar zit zijn of haar hele hebben en houden in samengebald vanaf het moment dat het zaadje bij het eitje komt. 

“Levende wezens verschillen van elkaar door verschillen in de erfelijke aanleg. Het DNA van ieder individu is uniek en bepaalt voor een belangrijk deel hoe het individu zich ontwikkelt, gedraagt en functioneert. In de genetica bestudeert men hoe deze erfelijke instructies, die het organisme van zijn ouders heeft meegekregen (het genotype), tot uiting worden gebracht in de verzameling van waarneembare kenmerken (het fenotype).” (Zie: Wikipedia DNA)

Het DNA is een soort routekaart die zich in de loop van de tijd openbaart vanaf de geboorte van het kind; verstand en gevoelnes komen met de jaren. Dat samenspel noemen we de aard van het beestje. Hoe dat precies in zijn werk gaat, wordt driftig onderzocht. In tussentijd vertimmeren we het een en ander aan lichaam en geest als het DNA niet aan onze eigen verwachtingen voldoet. 

Bij Jan van het Kruis geen DNA maar een ziel als een deel van onszelf en ook weer niet. Bij hem is de ziel de poort naar God en uiteindelijk God zelf in de mens. Het klinkt eenvoudig maar dat is het niet.


 

donderdag 27 oktober 2022

DALI 3. DE CHRISTUS VAN SINT JAN VAN HET KRUIS

 

Salvador Dali, "De Christus van de Heilige Johannes van het Kruis", olieverf op canvas 1951 (205x116 cm ), Glasgow, Kelvingrove Art Gallery and Museum

Het kan goed zijn dat Dali de uitspraak van Descartes heeft gevonden in het eerder genoemde boek van de in zijn tijd bekende katholieke schrijver Jacques Maritain. Dali was meer dan bekend met het katholicisme zo blijkt uit het schilderij “De Christus van de Heilige Johannes van het Kruis”. Het schilderij is naar Dali zelf zegt, geïnspireerd op een eenvoudige tekening van de Spaanse mystieke dichter, de Karmeliet Johannes van het Kruis.

Aan de onderzijde van een van zijn studies van genoemd schilderij schrijft Dali:

“Ten eerste had ik in 1950 een “kosmische droom”, waarin ik dit beeld in kleur zag, de “kern van het atoom” voorstellend. Deze kern kreeg later een metafysische betekenis, ik beschouw het als de volkomen eenheid van het universum, "De Christus" in. Ten tweede zag ik, dankzij de aanwijzingen van de karmeliet pater Bruno, de door Sint-Johannes van het Kruis getekende Christus, ik construeerde geometrisch een driehoek en een cirkel, de “esthetische” samenvatting van al mijn vroegere experimenten, en plaatste mijn Christus in deze driehoek.”
( Wikipedia: De Christus van de Heilige Johannes van het Kruis)

Dali heeft er geen moeite mee om zijn kosmische droom van de kern van het atoom, wat volgens de toenmalige stand van zaken in de natuurkunde als de kleinste bouwsteen van het universum werd beschouwd, schilderkunstig te verbinden met een tekening van een mysticus die in zijn beroemde Hooglied zijn Liefde tot God verklaart. Dat Hooglied is een hoogtepunt in de Spaanse poëzie net zoals Don Quichote de la Mancha is voor de Spaanse litteratuur. Dali moet bekend geweest zijn met beide.

De tekening van Sint Jan van het Kruis werd mede de basis voor de compositie van het schilderij.

“De compositie van de gekruisigde Christus is geïnspireerd op een tekening die omstreeks 1575 werd gemaakt door de 16e-eeuwse Spaanse monnik Johannes van het Kruis tijdens een visioen in extase, waarbij hij de kruisiging van bovenaf aanschouwde. De tekening wordt nog steeds bewaard in het klooster van Ávila. De figuren naast de boot zijn gebaseerd op een tekening van Le Nain en een tekening van Diego Velázquez, ‘De overgave van Breda’. De compositie heeft strenge mathematische verhoudingen die zijn terug te voeren op een cirkel en een driehoek. De driehoek wordt gevormd door de armen en de cirkel door het hoofd van Christus. De driehoek symboliseert de drie-eenheid en de cirkel kan een zinspeling zijn op de platonistische gedachte.” (Wikipedia: De Christus van de Heilige Johannes van het Kruis)

Daarmee slaat Dali met zijn schilderij een brug tussen zijn mystieke ervaring van de kosmos en de wetenschap. In de methode van Descartes komt de mystieke ervaring niet voor. Descartes laat zich leiden door de logica van de geest.

Vanwaar dan toch dat motto van Descartes aan het begin van zijn boek?  Dat is de vraag voor de volgende aflevering
 

dinsdag 18 oktober 2022

DALI 2. VERBORGEN GEZICHTEN VAN DESCARTES

Portret van René Descartes dat geschilderd zou zijn door Frans Hals.



 

De roman “Verborgen gezichten” van Dali  wordt ingeleid met een spreuk van de jonge René Descartes “Larvatus prodeo” wat zoveel betekent als “ik vertoon mij gemaskerd”. 

Wat moet Dali de schilderkunstige Surrealist met deze filosoof van de rede? Maakt Descartes in zijn boek  “Discours de la méthode” de Rede niet tot het alfa en omega van het mens zijn? Surrealisten zoals de schilder Dali en de dichter schrijver André Breton, tevens informeel leider van de surrealisten in de tijd van Dali, baseren zich daarentegen op het onderbewustzijn, verbeeldingskracht niet gebaseerd op verstand en logica maar het onderbewustzijn.

Volgens Descartes kunnen we de waarheid alleen kennen door aan alles te twijfelen, ook aan het bestaan van een God. Het enige houvast dat we als mensen hebben is de uitspraak van ons verstand “Ik denk dus ik ben”. Het is onze enige toevlucht en redding in een onzekere wereld.

Het door Dali gebruikte motto voor zijn boek heeft Descartes gedaan op 23 jarige leeftijd, 20 jaar voor de publicatie van zijn beroemde "Discours de la Méthode” aldus de katholieke Franse filosoof Jacques Maritain in zijn boek “De Droom van Descartes”, verschenen in 1920-22.  

"Als een acteur die een masker draagt, kom ik naar voren, gemaskerd, op het toneel van de wereld.' […] Het zal aan de gemaskerde filosoof zijn om de wetenschappen te ontmaskeren en hun continuïteit en hun eenheid te laten verschijnen met hun schoonheid” ( De Droom van Descartes, 41, 92 n.25).

Onder filosofen wordt getwist over de betekenis deze uitspraak van de jeugdige Descartes voor zijn latere werk waaronder de Discours de la Méthode. Vanwaar deze maskerade van Descartes om het masker van de wetenschap van zijn tijd af te werpen? Vanwaar de noodzaak om zelf een masker te dragen om de wetenschap van zijn tijd te ontmaskeren?

We laten deze filosofische kwestie over een uitspraak van de nog jonge Descartes voor wat ze is en vragen ons af waarom Dali uitgerekend deze uitspraak van Descartes als motto voor zijn roman gebruikt.

Daarover de volgende keer meer.

 

vrijdag 1 juni 2018

DE EENZAAMHEID VAN VLAANDEREN 40

Amsterdam 1977
©petrus nelissen

Ontdaan van het Spaanse juk combineerde Amsterdam de ontdekking van de wereld overzee met vrijhandel. Aan de ene kant was het een strenge protestantse stad, aan de andere kant een stad waar alles mogelijk was of zoals Russell Shorto schrijft tegelijk een orthodoxe en liberale stad.

“De burgers van Amsterdam liepen wel rond in stemmige zwarte mantels en de in zekere zin nog stemmiger witte kanten kragen, maar (ook hier weer het scherpe contrast) de stad was tegelijkertijd een broeinest van hervormingen en experimenten.” (Blz. 169 in Russell Shorto, Amsterdam, Geschiedenis van de meest vrijzinnige stad  ter wereld)

In Amsterdam waren veertig uitgevers gevestigd en nog eens tientallen in andere Nederlandse steden, “en zij waren het liberaalst van Europa en bovendien het meest vrij van restricties”  (idem Blz. 169). De Franse filosoof Descartes was naar Nederland gekomen om er zijn boek te laten drukken “dat de toetssteen voor de moderniteit zou worden. Discours de la Méthode pour bien conduire sa raison, et chercher la vérité dans les sciences (Verhandeling over de methode om de rede op de juiste manier te leiden en de waarheid in de wetenschappen te zoeken). (beide citaten op blz. 169 van voornoemd boek)

Hoe ga je in een stad als Amsterdam met de tegenstelling om tussen aan een de ene kant strenge protestantse orthodoxie en aan de andere kant al die moderne opvattingen en activiteiten met daar tussendoor ook nog eens katholieken? Volgens Shorto was dat mogelijk dankzij wat we tegenwoordig gedoogbeleid noemen..

“Al deze grensverleggende activiteiten kunnen in verband gebracht worden met ‘gedogen’, de vorm van tolerantie waarbij je de andere kant opkijkt, die Amsterdam in de 16e eeuw had toegepast op wederdopers en andere radicalen (en die nog steeds wordt gehanteerd voor seks en drugs). En uiteindelijk vindt het allemaal zijn oorsprong in het water: in mensen die samenwerkten om huizen te kunnen  bouwen op wat eerst de zee was, bij wie een ethiek van samenwerking ingesleten raakte, zodat tolerantie jegens anders-zijn het won van ideologieën. Althans, vaak.” (blz.170 van genoemd boek)


De laatste verklaring is te mooi om waar te zijn. De zorg om de waterhuishouding dwong de Nederlanders tot samenwerking en overleg en dat werd de basis van de Nederlandse democratie. Het gedoogbeleid is een vorm van tolerantie die in Amsterdam tot bloei kwam dankzij het protestantisme dat zorgde voor een nieuwe maatschappelijke ordening gebouwd op de voormalige katholieke  orde en de nieuwe handelsmogelijkheden die veel geld in het laatje brachten. Kortom, de bekende Nederlandse yin-yang, de dominee en de koopman, een contrast waar men in de Nederlandse politiek tot vandaag mee leeft en worstelt.

(verschijnt elke vrijdag)