FRIDA KAHLO

Als je door het centrum van Mexico-stad wandelt of in de wijk Coyoacan, waar het Frida Kahlo museum Casa Azul staat (haar voormalige woonhuis), dan zie je overal op straat haar beeltenis. Haar portret met de bloemenkrans maakt deel uit van de Mexicaanse souvenirs meestal gebaseerd op de Mexicaanse folklore. Dat is geen wonder want Frida Kahlo was een van de eerste vrouwen die zich liet inspireren door de inheemse klederdracht.

 

Frida Kahlo, zelfportret geschilderd in 1940 en opgedragen aan dokter Leo Eloesser, haar arts. Dit is een van de bekendste zelfportretten van Frida Kahlo waarop ze is getooid met een bloemenkrans. De bloemen symboliseren haar liefde voor de natuur en de Mexicaanse identiteit  overgenomen van de Tehuana-cultuur.  

Kahlo liet zich inspireren door de klederdracht van de Tehuana vrouwen in de staat Oaxaca ten zuiden van Mexico-stad. Ze heeft ook een zelfportret gemaakt met de hoofdtooi van de vrouw rechts boven. 

Frida Kahlo, Zelfportret als Tehuana (Diego spookt door mijn hoofd). 1943.

Deze jonge Mexicaanse laat zich bij haar opmaak voor de Dia de La Muerte (dag van de doden op 1 en 2 november) inspireren door Frida Kahlo en de Tehuana cultuur.

Even verderop in het park van Coyoacan trof ik deze verkoopster aan. Zij vertelde me dat dit de typische haartooi past bij de gebruikelijke klederdracht in haar dorp.

Deze jonge vrouw met een op Kahlo geïnspireerde haardracht stond bij het Frida Kahlo museum Casa Azul in Coyoacan, Mexico-Stad.

Haartooi van een dode, Mexico-stad, centrum op 3 november 2025.

Tijdens de "dia de los muertos" in Mexico-stad, 3 november 2025

49. MEXICAANSE VERTELLINGEN. KLEDERDRACHT EN COMMUNISME

Links Frida Kahlo gekleed als Tehuana, de vrouwen die wonen op de landengte Tehuantepec (Oaxaca) en behoren tot de Zapotecen stam. Rechts een prent van de Tehuana klederdracht uit het boek "El Traje Indigena de Mexico" een uitgave van het Nationaal Antropologisch en Geschiedenis Instituut 

 

Kijk alleen maar hier in Chiapas om je heen. Hoe zouden de indigenas in de Mexicaanse revolutie passen, wat is hun plaats, rol en betekenis? Of hebben ze die niet en moeten ze simpelweg van het toneel verdwijnen om opgeslokt te worden in de revolutionaire maatschappij met zijn nieuwe mens?

Hij weet het niet, niemand weet het. Al die jaren dat hij in het leger van Pancho Villa zat, heeft hij geen woord gehoord over de indigenas in Chiapas, Oaxaca of die in het noorden van Mexico, de Tarahumara’s en de Yaqui’s, om er een paar te noemen. Wie kent hen, wie houdt rekening met hen? Voor veel revolutionairen zijn het niet veel meer dan achterlijke volkeren die dringend aangepast moeten worden aan de nieuwe tijd die vooruitgang heet.

Frida houdt vol. Ze zegt overtuigd te zijn dat een communistische revolutie hen zal bevrijden van de postkoloniale onderdrukking waardoor ook de indigenas vrijelijk volgens hun cultuur zullen kunnen leven. Ze zullen uit de schaduw van hun bestaan komen om binnen te treden in het nieuwe verlichte communistische Mexico. Door het communisme zal Mexico herboren worden. 

Ze loopt alvast vooruit op de rol van de indigenas in het nieuwe Mexico door hun kleren en sieraden te dragen. Op die manier hoopt ze de traditionele culturen een nieuw elan te geven, een die gericht is op de toekomst. Dat is haar boodschap aan alle Mexicanen en de wereld. Er komt een nieuw Mexico waarin de cultuur van de bezetters en van de onderdrukten een nieuwe cultuur zullen scheppen.

Diego haalt zijn schouders op bij zoveel naïef optimisme over het communisme. Niet dat hij een andere weg weet voor zijn land, er moet iets gebeuren dat is duidelijk maar hoe, wat en wanneer> Daarover is hij minder zeker dan Frida. 

Het enige dat hij zeker weet, is dat de indigenas en hun cultuur een plek moet krijgen in zijn schilderkunst. Hij heeft ze gezien en opgenomen in zijn schilderkunstige ziel. Hij zal ze nooit meer vergeten. Hij heeft zich voorgenomen om hen een plaats te geven in zijn muurschilderingen en op zijn schilderijen. 

Of dat een nieuwe, communistische revolutie dichterbij zal brengen betwijfelt hij en eigenlijk vindt hij dat ook niet belangrijk. Belangrijk is dat hij zijn verantwoordelijkheid neemt voor zijn land en zijn volk. Hoe de Mexicanen daarop zullen reageren en wat de geschiedenis verder met zich mee zal brengen, kan hij niet voorspellen.

Misschien kan hij met zijn schilderkunst wat nu nog niet mogelijk is, de wereld van de indigenas, die van zijn voorvaderen, de koloniale wereld en de moderne wereld in een nieuwe wereld samenbrengen? Als het ware de breuken in de geschiedenis lijmen tot een nieuw Mexico. Misschien kan het communisme dat?

 

Dat kan Frida mee leven. Ze is tevreden dat haar geliefde toch ook gelooft in een mogelijke communistische toekomst voor hun land. Daarin staat ze dus niet alleen. Bovendien vindt ze het ook geruststellend voor de toekomst. 

43. MEXICAANSE VERTELLINGEN. VREEMDEN IN EIGEN LAND

Ingekleurde foto van een indigena vader met zijn dochter op een markt in Chiapas (1975)

 

Diego vraagt zich af wat de plek is van de indigenas in zijn land? Hij ziet met lede ogen hun gevecht om als gemeenschap te overleven. Ze leven letterlijk aan de rand van het post-koloniale Mexico. Beseffen ze dat zelf? Diego denkt van niet. Zij zijn de indianen van Mexico, maar geen Mexicanen. Kunnen ze dat ooit worden?

De meesten in de indigena dorpen spreken geen Spaans. Degenen die op de een of andere manier in de stad verzeild zijn geraakt en er werken, spreken met moeite Spaans, dat wil zeggen ze kunnen zich verstaanbaar maken. Daar is het wel mee gezegd. De taal spreken is toch wel het eerste wat nodig hebt als je Mexicaan onder de Mexicanen wilt zijn.

Wat ze wel gemeen hebben met de Mexicanen is het katholieke geloof, weliswaar een heel eigen versie maar herkenbaar voor Mexicanen. Het katholieke geloof heeft in Mexico misschien wel duizend versies. Ieder dorp heeft zijn eigen favoriete heilige en beleeft het geloof op zijn eigen manier met processies en andere feestelijke rituelen. 

Maar voor de indigenas is het te weinig om er bij te horen. Je komt ze anders nergens tegen, niet in het stadsbestuur, niet in de politiek en ook niet in de besturen van de deelstaat en dat terwijl ze meer dan een derde van de bevolking uitmaken. Voor de doorsnee Mexicaan bestaan ze dan ook niet, behalve dan in de pre-koloniale geschiedenis en in de folklore. In Mexico-stad worden in een speciale winkel van het ministerie van toerisme indiaanse gebruiksvoorwerpen, sieraden, geweven tapijten enz. verkocht. Prachtige hand gemaakte zaken waar vooral toeristen belangstelling voor hebben.

In Mexico-Stad staat toch ook een indrukwekkend monument voor de voorvaderen van Mexico, het Nationaal Antropologisch Museum. Daarvoor zijn kosten noch moeite gespaard. Op wetenschappelijk verantwoorde wijze zijn daar de mooiste beelden, gebruiksvoorwerpen, kleden, geschriften enz. van de bewoners van het pre-Colombiaanse Mexico samengebracht.

Je kunt je er vergapen aan de prachtigste beelden en gebruiksvoorwerpen van Azteken, Maya’s, Tolteken, Zapoteken, Maya's en ja ook van de indigenas. Het museum is een eerbetoon aan de geschiedenis van Mexico tot aan de koloniale tijd. Het is een museum dat je gezien moet hebben zoals je in Parijs de Eiffeltoren gezien moet hebben. 

Maar voor de indigenas die vandaag de dag nog leven in de wouden van Chiapas, Oaxaca en andere delen van het land, heeft dit eerbetoon geen vervolg. Met het museum lijkt de kous af te zijn. Ze zijn en blijven buitenstaanders, vreemdelingen in eigen land. Diego weet uit eigen ervaring dat men in Mexico-stad meer belangstelling heeft voor Miami, San Francisco of New York dan voor de bewoners van hun eigen land. 

5. OVERLEVINGSLANDBOUW BIJ INHEEMSE BEVOLKING IN MEXICO

 

De VN organisatie UNICEF stichtte in inheemse dorpsgemeenschappen centra waarin jongen vrouwen traditionele kleding konden weven eventueel voor verkoop op de markt aan voornamelijk toeristen.

Extreme voorbeelden van armoede als gevolg van overlevingslandbouw trof ik aan onder de inheemse bevolking van Mexico.

In de zuidelijke staten Oaxaca en Chiapas van Mexico wonen verschillende inheemse stammen elk met hun eigen taal en cultuur verspreid over een groot gebied. Sommigen wonen heel hoog in de bergen anderen in de jungle in kleine dorpsgemeenschappen die met paden en zandwegen verbonden zijn met in de nabijheid gelegen stadjes en steden.

Hun landbouw is die van de schaarste met als gevolg ondervoeding en ziektes, vooral bij kinderen. Het VN kinderfonds UNICEF begon tientallen jaren geleden diverse projecten om de inheemse bevolking te helpen bij o.a. het opzetten van groentetuinen, ter diversificatie van hun eetpatroon, gezondheids voorlichting, radiocommunicatie in de taal van de gemeenschappen enz. 

Dit inheemse meisje verkoopt zelf gemaakt parasols op terrassen in de stad.

In de landbouw overlevingseconomie was de verkoop van de met de hand geweven stoffen door de vrouwen een uitkomst. Zij brachten de stoffen naar de dichtstbij zijnde markt en winkels in de omliggende stadjes die ze op hun beurt door verkochten aan klanten waaronder nationale en internationale toeristen.

Dankzij dat toerisme  groeide de vraag naar inheemse producten zodat de inheemse bevolking meer ging produceren voor die markt. Op een gegeven moment trokken toeristen in bussen naar de dorpen om met eigen ogen de inheemse bevolking te zien en te fotograferen.

Een traditionele zweefdans is een soort circus act geworden.

De prijs van deze ontwikkeling is de langzame teloorgang van de eigen cultuur en dorpsgemeenschap. Sommige dorpen kregen dat door. Zo verboden de Chamula's foto's te maken in hun dorp. 

Door politieke corruptie en brutaal geweld van inhalige grootgrondbezitters verloor de inheemse bevolking niettemin letterlijk meer grond. Grootgrondbezitters met hun politieke handlangers drongen de kleine dorpsgemeenschappen steeds verder de oerwouden in en de bergen op.

De Mexicaanse inheemse bevolking heeft nog het geluk dat ze door hun afzondering en isolement hun oorspronkelijk cultuur min of meer hebben weten te behouden, waardoor ze in staat zijn om hun eigen kenmerkende kleding, sieraden enz. te maken en te verkopen. Met de opbrengst kunnen ze noodzakelijke goederen voor hun huishouding enz. aanschaffen. Maar het is en blijft een armoede met als basis overlevingslandbouw.