49. MEXICAANSE VERTELLINGEN. KLEDERDRACHT EN COMMUNISME

Links Frida Kahlo gekleed als Tehuana, de vrouwen die wonen op de landengte Tehuantepec (Oaxaca) en behoren tot de Zapotecen stam. Rechts een prent van de Tehuana klederdracht uit het boek "El Traje Indigena de Mexico" een uitgave van het Nationaal Antropologisch en Geschiedenis Instituut 

 

Kijk alleen maar hier in Chiapas om je heen. Hoe zouden de indigenas in de Mexicaanse revolutie passen, wat is hun plaats, rol en betekenis? Of hebben ze die niet en moeten ze simpelweg van het toneel verdwijnen om opgeslokt te worden in de revolutionaire maatschappij met zijn nieuwe mens?

Hij weet het niet, niemand weet het. Al die jaren dat hij in het leger van Pancho Villa zat, heeft hij geen woord gehoord over de indigenas in Chiapas, Oaxaca of die in het noorden van Mexico, de Tarahumara’s en de Yaqui’s, om er een paar te noemen. Wie kent hen, wie houdt rekening met hen? Voor veel revolutionairen zijn het niet veel meer dan achterlijke volkeren die dringend aangepast moeten worden aan de nieuwe tijd die vooruitgang heet.

Frida houdt vol. Ze zegt overtuigd te zijn dat een communistische revolutie hen zal bevrijden van de postkoloniale onderdrukking waardoor ook de indigenas vrijelijk volgens hun cultuur zullen kunnen leven. Ze zullen uit de schaduw van hun bestaan komen om binnen te treden in het nieuwe verlichte communistische Mexico. Door het communisme zal Mexico herboren worden. 

Ze loopt alvast vooruit op de rol van de indigenas in het nieuwe Mexico door hun kleren en sieraden te dragen. Op die manier hoopt ze de traditionele culturen een nieuw elan te geven, een die gericht is op de toekomst. Dat is haar boodschap aan alle Mexicanen en de wereld. Er komt een nieuw Mexico waarin de cultuur van de bezetters en van de onderdrukten een nieuwe cultuur zullen scheppen.

Diego haalt zijn schouders op bij zoveel naïef optimisme over het communisme. Niet dat hij een andere weg weet voor zijn land, er moet iets gebeuren dat is duidelijk maar hoe, wat en wanneer> Daarover is hij minder zeker dan Frida. 

Het enige dat hij zeker weet, is dat de indigenas en hun cultuur een plek moet krijgen in zijn schilderkunst. Hij heeft ze gezien en opgenomen in zijn schilderkunstige ziel. Hij zal ze nooit meer vergeten. Hij heeft zich voorgenomen om hen een plaats te geven in zijn muurschilderingen en op zijn schilderijen. 

Of dat een nieuwe, communistische revolutie dichterbij zal brengen betwijfelt hij en eigenlijk vindt hij dat ook niet belangrijk. Belangrijk is dat hij zijn verantwoordelijkheid neemt voor zijn land en zijn volk. Hoe de Mexicanen daarop zullen reageren en wat de geschiedenis verder met zich mee zal brengen, kan hij niet voorspellen.

Misschien kan hij met zijn schilderkunst wat nu nog niet mogelijk is, de wereld van de indigenas, die van zijn voorvaderen, de koloniale wereld en de moderne wereld in een nieuwe wereld samenbrengen? Als het ware de breuken in de geschiedenis lijmen tot een nieuw Mexico. Misschien kan het communisme dat?

 

Dat kan Frida mee leven. Ze is tevreden dat haar geliefde toch ook gelooft in een mogelijke communistische toekomst voor hun land. Daarin staat ze dus niet alleen. Bovendien vindt ze het ook geruststellend voor de toekomst. 

46. MEXICAANSE VERTELLINGEN. DE FLIRT

 

Ze bekent Diego dat ze om de pijnen -fysiek en geestelijk - te kunnen verdragen, ze veel medicijnen gebruikt. Ze beseft dat ze verslaafd is geraakt aan de medicijnen maar wat wil je? Ze kan leven met haar lot, maar pijn verdragen is en blijft moeilijk. Ze vreest dan ook dat voor haar geen normaal leven is weggelegd, dus dan maar een intens leven. Er is geen tijd voor een normaal leven.

Nu pas beseft Diego dat hij altijd al een zwak voor haar heeft gehad. Hij voelt van meet af aan haar eenzaamheid aan die versterkt wordt door haar manke been als gevolg van polio. Dat wekt medelijden op maar hij voelt meer dan dat, misschien wel zielsverwantschap ondanks het leeftijdsverschil. Wat hij ronduit bewondert was haar sterke karakter, ze heeft zo een sterke wil dat ze over haar ziekte en gebreken heen kan stappen.

Misschien vergist hij zich maar hij heeft toch sterk de indruk dat Frida, terwijl ze over haar leven met al zijn ups en downs vertelt, met hem zit te flirten. Dat is nieuw en verrast hem. Anderzijds kan hij maar al te goed begrijpen dat haar eenzame ziel verlangt naar gezelschap en misschien wel verlossing.

Waarom zou je met een gebroken lichaam en een sterke geest geen liefde kunnen voelen, denkt Diego. Misschien juist wel intenser en sterker dan in normale gevallen als zulke normale gevallen bestaan. Toch voel hij zich ongemakkelijk. Misschien omdat hij ouder is, of omdat hij al een lief heeft en daarom niet goed weet hoe hij moet reageren.

Zijn liefde voor Sara is groot. Hij mist haar rustige ziel naast zijn ongedurigheid, zijn niet aflatende zwerftocht door het leven. Sara is de zin van zijn leven geworden. Sinds hij in Chiapas is, zijn ze gescheiden maar dat heeft geen invloed op zijn liefde. Die draagt hij bij zich, in zijn hart. Hoeveel hij ook voelt voor Frida, hij kan en wil zijn liefde voor Sara niet verraden. Ontrouw zou verraad zijn aan hemzelf.

Frida voelt de tweestrijd in het hart van Diego en besluit hem gerust te laten, althans voorlopig. Ze wil hem de tijd gunnen maar ze is ook vastbesloten, nu ze hem gevonden heeft, niet zo maar meer los te laten. Ze wil Diego tot de hare maken al moet ze daarvoor hemel en aarde voor op stelten zetten en de schande van heel burgerlijk Mexico over zich heen krijgen. Ze heeft geen tijd voor uitstel. 

Diego op zijn beurt voelt dat het haar ernst is, dat ze zich aan hem wil overgeven. Hij beseft dat hij voor een keuze komt te staan die hij niet wil en toch zal komen. Het lot heeft Frida op zijn pad gestuurd en hij zal er mee moeten leven, linksom of rechtsom. Frida laat zich niet wegsturen, dat beseft hij ook.

Frida besluit een einde aan het gesprek te maken. Uiteindelijk hebben haar gevoelens haar ook overrompeld, veel meer dan ze dacht. Ze heeft tijd nodig om tot zichzelf te komen. Ze moet de gevoelens in haar hart wegen. Ze wil Diego kost wat kost, maar ze wil ook niet zijn leven kapot maken. Dat is het dilemma van de liefde. Je hebt er een zorg bij.

Ze vraagt zich nu al af of ze hem als vrouw genoeg te bieden heeft. Kinderen in ieder geval niet. Ze weet niet of hij die wel zou willen. Als hij ze wil dan zal ze hem niet beletten die te krijgen bij een andere vrouw. Waarom niet? Ze heeft geen tijd om sinecures te hebben of allerlei muizenissen in haar hoofd te halen. Ze moet voluit leven en liefhebben.

45. MEXICAANSE VERTELLINGEN. FRIDA

 

Klederdracht van de Tzotzil in Chiapas, de indigena dorpen Mitontic en Chenalho

Hij is druk aan het schetsen op zijn patio als hij in zijn ooghoeken de dochter van zijn vriend Guillermo Kahlo ziet die nieuwsgierig naar hem staat te kijken. Hij heeft haar niet meer gezien sinds de tijd dat hij werkte bij haar vader. Ze is een knappe vrouw geworden met een indringend blik, een blik die ze toen ook al had, zo herinnert hij zich.

Hij legt zijn schetsboek en potlood weg. Hij rekent met de indigena vrouw die model staat af en vraagt haar om de volgende dag om dezelfde tijd terug te komen. Frida overvalt hem met vragen over het hoe en waarom van zijn werk. Ze is enthousiast, nieuwsgierig en leergierig. Met zo een combinatie en dan ook nog knap kun je ver komen, denkt Diego.

Hij neemt haar mee naar een klein bescheiden eetcafeetje vlakbij om de hoek zodat ze rustig kunnen praten. Hij vertelt haar vol overgave over zijn schilderkunstige ideeën sinds hij de indigenas heeft ontdekt, dat hij hun plaats in de geschiedenis van Mexico wil teruggeven door hun waardigheid en schoonheid in olieverf vast te leggen. Zijn schilderkunstige vaardigheden en inzichten hebben een doel gekregen.

Voor het eerst van zijn leven valt alles op zijn plaats. De weg daarvoor is een lange zoektocht geweest, een zinvolle zoektocht omdat ze hem geleid heeft tot waar hij nu is. Hij weet nu waarvoor hij wil werken en hoe hij hij moet schilderen. Zijn leven in het dorp, zijn omzwervingen in de revolutie, zijn lessen fotografie van haar vader, de schilderles van zijn vriend David komen nu allemaal samen in dit ene doel. Hij is gelukkig.

Frida ziet dat in zijn ogen. Zij is zover nog niet. Ze is al lang blij dat ze Diego hier aantreft. Misschien dat hun ontmoeting een start kan zijn voor haar leven? Ze is artistiek aangelegd, waarschijnlijk van haar vader geërfd en heeft een sterk ontwikkeld gevoel voor vrijheid en zelfstandigheid. 

Sinds ze is aangekomen in San Cristobal heeft ze geruchten gehoord over een schilder die indigena vrouwen bij zich thuis uitnodigt. Zoiets gaat als een vuurtje rond in San Cristobal, nog altijd een groot dorp ook al is het de hoofdstad van de deelstaat Chiapas.

Ze dacht onmiddellijk aan Diego of misschien ook wel David. Ze hoopte de eerste, want Diego was haar het liefst van de twee toen ze bij haar ouders thuis kwamen. Diego is zacht van karakter. Achter de revolutionaire jongeman met levenservaring schuilt nog altijd de goedlachse en speelse dorpsjongen die het liefst op blote voeten loopt. Dat is ook wat ze met hem deelt, op blote voeten lopen dat geeft haar een sensatie van vrijheid.

Diego heeft gehoord van het zware ongeluk dat ze heeft gehad en vraagt ernaar. Ze vertelt hem het verhaal, niet als een slachtoffer waar je medelijden mee moet hebben maar als een lot dat haar getroffen heeft en waar ze mee moet leven. Ze heeft haar bekken gebroken en haar rug ernstig beschadigd. Intussen heeft ze heel wat operaties gehad maar de pijn gaat helaas niet weg. Haar lichaam is ontzet en dat zal niet meer te genezen zijn. 

Maar, zo zegt ze zelf, ze kan er mee leven en leven wil ze. Ze heeft al vroeg geleerd het lot te aanvaarden toen ze in haar jeugd polio kreeg.  Zagen en klagen helpt niet. Het beste is je lot te accepteren en er het beste van te maken. Het klinkt gemakkelijk maar het vereist een flinke dosis geestelijke weerbaarheid om niet te zeggen onverzettelijkheid. Dat maakt haar sterker dan ze al was. 

43. MEXICAANSE VERTELLINGEN. VREEMDEN IN EIGEN LAND

Ingekleurde foto van een indigena vader met zijn dochter op een markt in Chiapas (1975)

 

Diego vraagt zich af wat de plek is van de indigenas in zijn land? Hij ziet met lede ogen hun gevecht om als gemeenschap te overleven. Ze leven letterlijk aan de rand van het post-koloniale Mexico. Beseffen ze dat zelf? Diego denkt van niet. Zij zijn de indianen van Mexico, maar geen Mexicanen. Kunnen ze dat ooit worden?

De meesten in de indigena dorpen spreken geen Spaans. Degenen die op de een of andere manier in de stad verzeild zijn geraakt en er werken, spreken met moeite Spaans, dat wil zeggen ze kunnen zich verstaanbaar maken. Daar is het wel mee gezegd. De taal spreken is toch wel het eerste wat nodig hebt als je Mexicaan onder de Mexicanen wilt zijn.

Wat ze wel gemeen hebben met de Mexicanen is het katholieke geloof, weliswaar een heel eigen versie maar herkenbaar voor Mexicanen. Het katholieke geloof heeft in Mexico misschien wel duizend versies. Ieder dorp heeft zijn eigen favoriete heilige en beleeft het geloof op zijn eigen manier met processies en andere feestelijke rituelen. 

Maar voor de indigenas is het te weinig om er bij te horen. Je komt ze anders nergens tegen, niet in het stadsbestuur, niet in de politiek en ook niet in de besturen van de deelstaat en dat terwijl ze meer dan een derde van de bevolking uitmaken. Voor de doorsnee Mexicaan bestaan ze dan ook niet, behalve dan in de pre-koloniale geschiedenis en in de folklore. In Mexico-stad worden in een speciale winkel van het ministerie van toerisme indiaanse gebruiksvoorwerpen, sieraden, geweven tapijten enz. verkocht. Prachtige hand gemaakte zaken waar vooral toeristen belangstelling voor hebben.

In Mexico-Stad staat toch ook een indrukwekkend monument voor de voorvaderen van Mexico, het Nationaal Antropologisch Museum. Daarvoor zijn kosten noch moeite gespaard. Op wetenschappelijk verantwoorde wijze zijn daar de mooiste beelden, gebruiksvoorwerpen, kleden, geschriften enz. van de bewoners van het pre-Colombiaanse Mexico samengebracht.

Je kunt je er vergapen aan de prachtigste beelden en gebruiksvoorwerpen van Azteken, Maya’s, Tolteken, Zapoteken, Maya's en ja ook van de indigenas. Het museum is een eerbetoon aan de geschiedenis van Mexico tot aan de koloniale tijd. Het is een museum dat je gezien moet hebben zoals je in Parijs de Eiffeltoren gezien moet hebben. 

Maar voor de indigenas die vandaag de dag nog leven in de wouden van Chiapas, Oaxaca en andere delen van het land, heeft dit eerbetoon geen vervolg. Met het museum lijkt de kous af te zijn. Ze zijn en blijven buitenstaanders, vreemdelingen in eigen land. Diego weet uit eigen ervaring dat men in Mexico-stad meer belangstelling heeft voor Miami, San Francisco of New York dan voor de bewoners van hun eigen land. 

42. MEXICAANSE VERTELLINGEN. DIEGO OP REIS IN HET ZUIDEN

 

Jonge indiaanse vrouwen lopen al vroeg inde ochtend met bloemen op hun rug naar de markt in San Cristobal de Las Casas. Ingekleurde zwart-wit foto 1975

Terwijl David zijn schilderkunstige missie heeft gevonden, is Diego nog steeds op zoek. Hij schildert er op los maar waar het nu precies heen moet met zijn schilderkunst weet hij nog steeds niet. Ter inspiratie doet hij wat veel kunstschilders voor hem hebben gedaan, hij gaat op reis maar niet zoals gebruikelijk  naar een ander land, maar in eigen land.

Het noorden en het midden van het land met Mexico-Stad kent hij al.Het diepere zuiden, voorbij Cuernavaca, met staten als Oaxaca en Chiapas waar de meerderheid van de bevolking uit indigenas bestaat uit is hem onbekend evenals het Maya schiereiland Yucatan. Die worden dan ook zijn reisdoel. 

De indigenas wonen en werken in kleine gemeenschappen, in hun eigen dorpen met een eigen cultuur en taal. Ze zijn te herkennen aan hun kleding waarvoor ze de stoffen zelf weven. Zij zijn het andere Mexico. Ze maken economisch en politiek geen deel uit van het koloniale Mexico. 

De Mexicanen in de grote steden kijken op hen neer. In hun ogen zijn ze achterlijk, een soort wilden zonder beschaving die je niet kunt vertrouwen. "Indiaan" is een scheldwoord voor mensen die zich niet weten te gedragen. 

Diego ziet met eigen ogen dat ze niet onbeschaafd of wild zijn. Hij ziet dat ze een eigen cultuur hebben die zich uit in klederdracht, in muziek en muziekinstrumenten, in de bouw van hun hutten, hun weefgetouwen en vooral ook hun eigen taal. 

Maar en dat is waar, ze leven in behoeftige omstandigheden. Ze zijn arm en dreigen onder ruk van het moderne Mexico, steeds meer terrein te verliezen. Letterlijk want ze worden teruggedrongen in wat nog rest van de vroegere oerwouden of hoog in de bergen. Ze zijn als gevolg van het kolonialsme en de modernisering vreemdelingen in eigen land geworden.

Hun landbouw is kleinschalig, zelfvoorzienend en primitief met te weinig opbrengst om het hele jaar van te leven. Ze telen bloemen die het goed doen dankzij het natte klimaat en de vruchtbare grond. Die brengen ze naar de markt in de grotere steden. Op de markt verhandelen ze schapen en geiten en als het kan ook andere producten waaronder aardewerk, stoffen enz. 

De markt is hun enige band met het moderne Mexico. Met het daar verdiende geld kopen ze etenswaren die ze zelf niet kunnen verbouwen, potten en pannen en ander kookgerij tot aan batterijen voor hun  radio. 

Ze zijn tot verbazing van Diego wel gekerstend. Elk dorp heeft zijn eigen katholiek kerk met heiligenbeelden en al. Op zondagen en feestdagen dragen priesters er de mis op. De katholieke kerk blijkt onder de indianen een bijzonder efficiënte kolonisator te zijn geweest die van grote invloed is op hun cultuur.

De heiligen zijn in de ogen van de plaatselijke bevolking eigenlijk halfgoden waaraan je gunsten kunt vragen of voorspraak bij de hogere goden en God zelf. Door de afgodsbeelden aan te raken, ben je in hun nabijheid en dat kan helpen als je iets van hem of haar wilt bijvoorbeeld om een ziek kind te genezen.

Heiligen die het laten afweten met hun gunsten, kunnen rekenen op straf. Ze worden zonder pardon uit de kerk verwijderd en bijgezet in een donker hok. Keren ze terug in de kerk en vertonen ze dan nog gene beterschap dan worden ze gestraft door een duim of een hele hand af te hakken. Het bestaan van halfgoden is alles behalve gemakkelijk. 

5. OVERLEVINGSLANDBOUW BIJ INHEEMSE BEVOLKING IN MEXICO

 

De VN organisatie UNICEF stichtte in inheemse dorpsgemeenschappen centra waarin jongen vrouwen traditionele kleding konden weven eventueel voor verkoop op de markt aan voornamelijk toeristen.

Extreme voorbeelden van armoede als gevolg van overlevingslandbouw trof ik aan onder de inheemse bevolking van Mexico.

In de zuidelijke staten Oaxaca en Chiapas van Mexico wonen verschillende inheemse stammen elk met hun eigen taal en cultuur verspreid over een groot gebied. Sommigen wonen heel hoog in de bergen anderen in de jungle in kleine dorpsgemeenschappen die met paden en zandwegen verbonden zijn met in de nabijheid gelegen stadjes en steden.

Hun landbouw is die van de schaarste met als gevolg ondervoeding en ziektes, vooral bij kinderen. Het VN kinderfonds UNICEF begon tientallen jaren geleden diverse projecten om de inheemse bevolking te helpen bij o.a. het opzetten van groentetuinen, ter diversificatie van hun eetpatroon, gezondheids voorlichting, radiocommunicatie in de taal van de gemeenschappen enz. 

Dit inheemse meisje verkoopt zelf gemaakt parasols op terrassen in de stad.

In de landbouw overlevingseconomie was de verkoop van de met de hand geweven stoffen door de vrouwen een uitkomst. Zij brachten de stoffen naar de dichtstbij zijnde markt en winkels in de omliggende stadjes die ze op hun beurt door verkochten aan klanten waaronder nationale en internationale toeristen.

Dankzij dat toerisme  groeide de vraag naar inheemse producten zodat de inheemse bevolking meer ging produceren voor die markt. Op een gegeven moment trokken toeristen in bussen naar de dorpen om met eigen ogen de inheemse bevolking te zien en te fotograferen.

Een traditionele zweefdans is een soort circus act geworden.

De prijs van deze ontwikkeling is de langzame teloorgang van de eigen cultuur en dorpsgemeenschap. Sommige dorpen kregen dat door. Zo verboden de Chamula's foto's te maken in hun dorp. 

Door politieke corruptie en brutaal geweld van inhalige grootgrondbezitters verloor de inheemse bevolking niettemin letterlijk meer grond. Grootgrondbezitters met hun politieke handlangers drongen de kleine dorpsgemeenschappen steeds verder de oerwouden in en de bergen op.

De Mexicaanse inheemse bevolking heeft nog het geluk dat ze door hun afzondering en isolement hun oorspronkelijk cultuur min of meer hebben weten te behouden, waardoor ze in staat zijn om hun eigen kenmerkende kleding, sieraden enz. te maken en te verkopen. Met de opbrengst kunnen ze noodzakelijke goederen voor hun huishouding enz. aanschaffen. Maar het is en blijft een armoede met als basis overlevingslandbouw.