DE NATUUR, VRIEND OF VIJAND?

 

Francisco Goya (1746-1828), De Ramp die Oorlog heet, "Grootse prestatie! Met doden!"

Is de natuur onze vriend of onze vijand? Hoe dan ook, hij schenkt ons leven maar jaagt ons ook de dood in. De dood is het einde van ieders leven, van alle leven. Je kunt veel beweren over de dood maar een vriend is hij niet. Tenzij je gelooft in een leven na de dood dan kan de dood meevallen. Maar dat blijft natuurlijk een gok. Geloof is geen wiskundige zekerheid.

Voor het overige is de natuur nu ook niet direct een vriend van de mens. We worden, naakt en hongerig geboren. We moeten het zelf in de natuur uitzoeken. Gelukkig kun je in de natuur eten vinden en je dorst lessen. Vooral in de warmere landen is het een en ander voorhanden. In onze streken valt dat tegen. Hij is dus een  beetje onze vriend. 

De klimatologische omstandigheden zijn voor de mens over het algemeen gunstiger in warme landen. In onze contreien is het al gauw te koud om er naakt bij te lopen. Een berenvelletje biedt uitkomst. Helaas doen beren daar moeilijk over tenzij ze je dood maakt.

Plantaardige kleren maken is moeilijker maar kan, dankzij bijvoorbeeld katoen. Daar komt een hoop werk en water bij kijken maar dan heb je ook een leuk katoenen ruitje of streepje in verschillende kleuren. Met wat fantasie kun je mooie modestoffen maken.

De onvriendelijke ofwel vijandige kant van de natuur zijn ziektes. Een niet aflatende reeks ziektes bedreigt ons voortdurend, ons leven lang tot aan het einde. Hebben we ons verlost van de ene ziekte, daagt er een nieuwe op. Zo blijven we aan de gang. Sommigen worden zelfs met een ziekte geboren zodat ze hun eerste levensjaar niet halen. Dan laat de natuur zich van zijn gemeenste kant zien.

Overleven we honger, dorst, kou en ziektes dan staan ons nog rampen te wachten: bosbranden, orkanen, aardbevingen, sneeuwlawines, droogte, overstromingen,  enz. Op zulke momenten is de natuur een vijand van de mens. Het ergste is dat je er niks of weinig aan kunt doen. Een orkaan hou je niet tegen net zo min als en aardbeving.

De natuur herbergt nog meer vijandschap. De dierenwereld is ook niet altijd aardig voor de mens. Niet ieder dier is een lieve spinnende poes op de bank of een brave hond op de achterbank van je auto. Als dieren hongerig zijn of zich bedreigd voelen kunnen ze aardig gemeen zijn. Sommige dieren vreten je het liefst met huid en haar op.

Onze grootste en meest verraderlijke vijand is onze eigen menselijke natuur. Die kan behoorlijk huishouden onder mensen zodat er honderden, duizenden of zelfs honderdduizenden doden vallen. Kleine en grote oorlogen, wat hebben we ons zelf allemaal al niet aangedaan?

Dan heb ik het nog maar niet over martelingen, brandstapels, stroppen en galgen, elektrische stoelen, gifspuiten, onthoofdingen, executies enz. Het schier ondenkbare is mogelijk als het gaat om het doden van de ene mens door de andere mens. De moord van Kaïn en Abel was nog maar een klein beginnetje voor de mensheid.

Nee, de natuur en dan bedoel ik ook de menselijke natuur, is op zijn voordeligst gezegd geen vriend van de mens. Het is meer een vijand van ons mensen. De natuur bedreigt ons tussen geboorte en dood voortdurend. 

Er zit niks anders op dan voortdurend op onze hoede te zijn voor de natuur. De natuur kent geen harmonie of balans, hoe graag we dat ook zouden willen. In de natuur is het een kwestie van overleven, 24 uur per dag je leven lang.

VERBETER DE WERELD MAAR WANTROUW DE MENSELIJKE NATUUR

De Hollandsche intellectueel Bas Heijne wordt als gevolg van de opkomst van het populisme bevangen door pessimisme over de menselijke natuur.

NRC columnist Bas Heijne is een goed mens. Hij probeert het humanisme voor de mensheid te behouden. Een zeer lofwaardig streven. Hij heeft namelijk geleerd dat zoiest moeilijk is want “de mens is van nature geneigd op zoek te gaan naar iets wat zijn wereld samenhang en betekenis geeft” en dat betekent blijkbaar “dat hang naar groepsvorming en culturele eigenheid – zoals die door politieke bewegingen als Vlaams Belang, de Echte Finnen, de Zwitserse Volkspartij en Oostenrijkse FPÖ en in Nederland de PVV wordt vertolkt – in onze genen zit.”  (Na te lezen in NRC Handelsblad van 15 december, ‘Militant humanisme, De wereld valt te verbeteren, ondanks de menselijke natuur.’)

Die Bas Heijne toch. Wat hij zo omslachtig formuleert, leerden wij vroeger op school met een enkel zinnetje: “ De mens is geneigd tot alle kwaad”.  De mens zelf schept dus zijn eigen ellende. Helaas heb ook ik gedacht dat zoiets niet waar kan zijn. Dat zouden achterlijke verzinsels zijn van een al even achterlijke katholieke kerk met allerlei nare gevolgen zoals het zondebesef en nog erger de erfzonde als gevolg van de val van Adam en Eva in het aardse paradijs nota bene op kinderlijke wijze gesymboliseerd door het eten van een appel die door een duivelse slang wordt aanbevolen vanuit de boom van goed en kwaad. Prachtig verzonnen door onze voorouders maar het slaat nergens op zo dacht ik toen. Trouwens wisten die voorouders veel? Die beschikten niet zoals wij over de Wetenschappelijke Methode.

Maar dank zij die Wetenschappelijke Methode leven we nu toch weer in permanente doodsangst. Wetenschappers voorspellen ons immers met de regelmaat van de klok dodelijke epidemieën, aardbevingen, tsunami’s, klimaat veranderingen, het uitsterven van dieren en planten, smelten van de ijskap, verhoging van de zeespiegel enz. Alleen als we boete doen, veel boete door bijvoorbeeld minder te vliegen, minder auto te rijden, geen gas uit de grond te halen, de kolen niet meer op te stoken, de polders te ontpolderen enz. kunnen we het allerergste, de vernietiging van de planeet aarde, voorkomen. De Wetenschappelijke Methode heeft ons weliswaar bevrijd van achterlijke waanideeën over trollen, heksen, magische bezweringen, boze goden en godinnen, noodlottige kaarten enz. maar de angsten zijn gebleven en wie weet misschien dank zij de moderne media, met dank aan de Wetenschappelijke Methode, wel massaler dan in die tijd.

Wat ik gek vind van Bas Heijne is dat zijn nieuwe pessimisme over de vooruitgang van de mensheid het gevolg is van de opkomst van rechtse populistische partijen. Voor mij was juist het Linkse Vooruitgangsdenken de aanleiding voor een nieuw pessimisme. Al voor de Tweede Wereldoorlog maakte de Wetenschappelijke Methode met de zegen van het Linkse Vooruitgangsdenken in de vorm van Communisme alleen al in Rusland en de Ukraïne miljoenen burgerslachtoffers . Na de Tweede Wereldoorlog werd dat aantal slachtoffers alleen nog maar groter dank zij de bezetting van de oostelijke helft van Europa en de overwinning van het Maoïsme in China.

Heeft Bas Heijne dan ook niet begrepen dat mensen als de net overleden Tsjechische mensenrechten activist en schrijver Vaclav Havel, de Russische Schrijvers Almarik en Solsjenitzin en de Chinese kunstenaar Wei Wei de ware voorhoede zijn van de redders van het humanisme of moet ik misschien zeggen van het elementaire menselijke fatsoen? Heeft hij wel van hen gehoord maar niet begrepen waar het hen om te doen was?

Hoe dan ook, zijn slotconclusie dat het een uitdaging is om te blijven geloven in de verbetering van de wereld maar dan wel getemperd door een groot wantrouwen in de menselijke natuur, deel ik ten volle. Je kunt ook zeggen dat we altijd bedacht moeten zijn op het kwade zonder ons vertrouwen in de mensen te verliezen. Dat besef maakt meteen ook nederig en dat is wat mensen af en toe heel hard nodig hebben.