De Hollandsche intellectueel Bas Heijne wordt als gevolg van de opkomst van het populisme bevangen door pessimisme over de menselijke natuur.
NRC columnist Bas Heijne is een goed mens. Hij probeert het
humanisme voor de mensheid te behouden. Een zeer lofwaardig streven. Hij heeft
namelijk geleerd dat zoiest moeilijk is want “de mens is van nature geneigd op
zoek te gaan naar iets wat zijn wereld samenhang en betekenis geeft” en dat
betekent blijkbaar “dat hang naar groepsvorming en culturele eigenheid – zoals
die door politieke bewegingen als Vlaams Belang, de Echte Finnen, de Zwitserse
Volkspartij en Oostenrijkse FPÖ en in Nederland de PVV wordt vertolkt – in onze
genen zit.” (Na te lezen in NRC
Handelsblad van 15 december, ‘Militant humanisme, De wereld valt te verbeteren,
ondanks de menselijke natuur.’)
Die Bas Heijne toch. Wat hij zo omslachtig formuleert,
leerden wij vroeger op school met een enkel zinnetje: “ De mens is geneigd tot
alle kwaad”. De mens zelf schept
dus zijn eigen ellende. Helaas heb ook ik gedacht dat zoiets niet waar kan
zijn. Dat zouden achterlijke verzinsels zijn van een al even achterlijke
katholieke kerk met allerlei nare gevolgen zoals het zondebesef en nog erger de
erfzonde als gevolg van de val van Adam en Eva in het aardse paradijs nota bene
op kinderlijke wijze gesymboliseerd door het eten van een appel die door een
duivelse slang wordt aanbevolen vanuit de boom van goed en kwaad. Prachtig
verzonnen door onze voorouders maar het slaat nergens op zo dacht ik toen.
Trouwens wisten die voorouders veel? Die beschikten niet zoals wij over de
Wetenschappelijke Methode.
Maar dank zij die Wetenschappelijke Methode leven we nu toch
weer in permanente doodsangst. Wetenschappers voorspellen ons immers met de
regelmaat van de klok dodelijke epidemieën, aardbevingen, tsunami’s, klimaat
veranderingen, het uitsterven van dieren en planten, smelten van de ijskap,
verhoging van de zeespiegel enz. Alleen als we boete doen, veel boete door
bijvoorbeeld minder te vliegen, minder auto te rijden, geen gas uit de grond te
halen, de kolen niet meer op te stoken, de polders te ontpolderen enz. kunnen
we het allerergste, de vernietiging van de planeet aarde, voorkomen. De
Wetenschappelijke Methode heeft ons weliswaar bevrijd van achterlijke
waanideeën over trollen, heksen, magische bezweringen, boze goden en godinnen,
noodlottige kaarten enz. maar de angsten zijn gebleven en wie weet misschien
dank zij de moderne media, met dank aan de Wetenschappelijke Methode, wel
massaler dan in die tijd.
Wat ik gek vind van Bas Heijne is dat zijn nieuwe pessimisme
over de vooruitgang van de mensheid het gevolg is van de opkomst van rechtse
populistische partijen. Voor mij was juist het Linkse Vooruitgangsdenken de
aanleiding voor een nieuw pessimisme. Al voor de Tweede Wereldoorlog maakte de
Wetenschappelijke Methode met de zegen van het Linkse Vooruitgangsdenken in de
vorm van Communisme alleen al in Rusland en de Ukraïne miljoenen
burgerslachtoffers . Na de Tweede Wereldoorlog werd dat aantal slachtoffers
alleen nog maar groter dank zij de bezetting van de oostelijke helft van Europa
en de overwinning van het Maoïsme in China.
Heeft Bas Heijne dan ook niet begrepen dat mensen als de net
overleden Tsjechische mensenrechten activist en schrijver Vaclav Havel, de
Russische Schrijvers Almarik en Solsjenitzin en de Chinese kunstenaar Wei Wei
de ware voorhoede zijn van de redders van het humanisme of moet ik misschien
zeggen van het elementaire menselijke fatsoen? Heeft hij wel van hen gehoord
maar niet begrepen waar het hen om te doen was?
Hoe dan ook, zijn slotconclusie dat het een uitdaging is om
te blijven geloven in de verbetering van de wereld maar dan wel getemperd door
een groot wantrouwen in de menselijke natuur, deel ik ten volle. Je kunt ook
zeggen dat we altijd bedacht moeten zijn op het kwade zonder ons vertrouwen in
de mensen te verliezen. Dat besef maakt meteen ook nederig en dat is wat mensen
af en toe heel hard nodig hebben.
