Posts tonen met het label Willem Drees. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Willem Drees. Alle posts tonen

woensdag 26 augustus 2026

DE TELOORGANG VAN DE PVDA. DEEL 2: JAN PRONK EN PIET RECKMAN

 

Links Jan Pronk (1940), econoom en leerling van de internationaal vooraanstaande macro-econoom, ontwikkelings-econoom en Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen. Piet Reckman (1928-2007) stond bekend als politiek activist, docent en publicist en was symbool voor de radicalisering in het maatschappelijk werk.



Jan Pronk, zelf geen Nieuw Linkser,  voerde als minister van Ontwikkelingssamenwerking in de regering Den Uyl (1973-1977) en later in Lubbers III (1989-1994) en Kok I (1994-1998) het eerste punt van het tien punten plan van Nieuw Links uit. Op die post groeit hij uit tot een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de linkervleugel in de PvdA.


Door de combinatie van internationale solidariteit met socialisme oefende de partij aantrekkingskracht uit op radicale activisten en actiegroepen  die geïnspireerd werden door met name Latijns-Amerikaanse bevrijdingsbewegingen. Een van de boegbeelden van Derde Wereld activisme was Piet Reckman.


Piet Reckman was met pater Simon Jelsma in 1954 medeoprichter van de Pleingroep, de basis voor veel politiek activisme rond internationale solidariteit. De groep stond aan de basis van organisaties voor internationale solidariteit als NOVIB, de Wereldwinkels, en de XminY beweging. In 1967 kreeg de PvdA met de Evert Vermeer Stichting zijn eigen baken voor internationale solidariteit met bijbehorende projecten.


Piet Reckman was lid van de PvdA partijraad en voorzitter van de Latijns Amerika commissie. Latijns Amerika was sinds de Cubaanse revolutie in 1958 het continent geworden waar de radicale bevrijding van het kapitalisme en het anti-imperialisme en de komst van het socialisme spoedig werd verwacht.


Linkse intellectuelen, studenten enz. werden door de Cubaanse revolutie en de bevrijdingsstrijd in Latijns Amerika (Che Guevara en Camilo Torres) geïnspireerd. In de Latijns Amerika commissie troffen de Latijns Amerika activisten elkaar. Zij hadden vaak ook banden met een actiegroep.


De naam van Piet Reckman blijft voorgoed verbonden aan een motie van afkeuring die  25 oktober 1977 met 53 tegen 35 stemmen werd aangenomen in de partijraad. Met die motie stuurde de partijraad partijleider Joop den Uyl en zijn Ed van Thijn terug naar de onderhandelingstafel over een regeringscoalitie met  CDA en D66. 


De partijraad meende dat met het door Joop den Uyl behaalde historische resultaat van 53 zetels, de partij meer macht moest krijgen in de coalitie, dan Den Uyl en van Thijn voor elkaar hadden gekregen. De motie van afkeuring van Reckman maakte een tweede kabinet Den Uyl zo goed als onmogelijk.


In plaats dat de politieke winst van 53 zetels werd omgezet in een tweede kabinet Den Uyl, kwam tot verontwaardiging van links Nederland, de regering van Agt tot stand. Van Agt had met VVD partijleider Wiegel in enkele dagen een coalitie weten te smeden, een coalitie die Van Agt wellicht ook persoonlijk goed uitkwam. Hij en Den Uyl waren in veel opzichten elkaars tegengestelden. Voor Den Uyl moet het een Grieks drama geweest zijn dat hij zijn grootste verkiezingsoverwinning ooit niet kon omzetten in een premierschap. 


Toch was den Uyl dapper en/of eigenwijs genoeg om door te gaan als partijleider of was het om de partij te behoeden voor een verder afglijden naar links? Zijn strategie was om de linkervleugel op te nemen in de partij. In sommige kringen heette dat inkapselen om het op die manier politiek onschadelijk te maken.


De rechtervleugel was al in 1970 afgehaakt.  Ironisch genoeg werd de daaruit ontstane nieuwe partij DS’70 geleid door Willem Drees jr. de zoon van de grootste en bekendste naoorlogse PvdA leider Willem Drees. Die werd liefkozend vadertje Drees genoemd vanwege de onder zijn regie tot stand gekomen AOW regeling.


De motie van Piet Reckman was de eerste stap in de nederlagenstrategie die de PvdA later zou gaan volgen. Reckman zelf stapte ruim tien jaar later over  naar Groen Links, een fusiepartij van radicaal linkse partijen als CPN, PSP, PPR en EVP. De overstap van Reckman kan achteraf gezien worden als een voorbode van wat nu ruim 30 jaar later gebeurt, de fusie van de PvdA met Groen Links tot Progressief Nederland.

dinsdag 25 augustus 2026

DE TELOORGANG VAN DE PVDA. DEEL 1: NIEUW LINKS


 

De teloorgang van de PvdA is weergegeven in de bovenstaande grafiek. De PvdA behaalde in 1977 met partijleider Joop den Uyl het record aantal van 53 zetels. Dat aantal is nooit meer geëvenaard. Opvolger Wim Kok tevens voormalig FNV voorzitter, kwam met 52 zetels  in 1986 dicht in de buurt van dit record. Daarna is het alleen maar bergafwaarts gegaan.


Er zijn meerdere verklaringen voor de neergang van de PvdA zoals bijvoorbeeld de overgang van fabrieksarbeider naar consument. De partij kreeg stapsgewijs ander kader: hoger opgeleiden met andere, nieuwe opvattingen en levensstijl dan hun voorgangers Willem Drees en Joop den Uyl. De nieuwe generatie ontwikkelde een meer liberaal individuele  (meer feminisme, minder gezin) en kosmopolitische levensstijl, was internationaal gericht, anti-koloniaal enz. 


De generatie van Joop den Uyl was groot geworden in een sobere levensstijl die aansloot bij de leef en denkwijze van de werkenden in Nederland. Zij kenden het arbeidersgezin van dichtbij met hun noden, belangen en wensen. 


Het toenmalige PvdA kader was voor de Tweede Wereldoorlog  opgegroeid in een autoritaire, hiërarchische en sobere samenleving waar de sociale en economische tegenstellingen tussen arbeiders, middenstand en welgestelden nog groot waren en het internationale uitzicht koloniaal. Premier Drees was de perfecte vertegenwoordiger van deze doe maar gewoon “koekje bij de thee” generatie. 


De daarop volgende generatie was niet alleen hoger opgeleid, ze stonden aan de wieg van de afbraak van de autoritaire en hiërarchische verhoudingen op de universiteit en in de samenleving (provo’s versus regenten). Ze waren de generatie van de veranderende sociale verhoudingen dankzij de vakbeweging, de beloften van welvaart en consumptie (stofzuiger, koelkast, auto) en in het algemeen een gevoel van bevrijding (de schaamte voorbij) en vooruitgang met vrijgevochten jongeren die op brommers (Zundapp en Puch) reden.  


In 1966, ruim 20 jaar na de Tweede Wereldoorlog, presenteerde de nieuwe generatie zich onder de naam Nieuw Links. Hun ideeën legden ze vast in de brochure “Tien over Rood”. Zij vonden dat het tijd werd voor een nieuw socialistische elan, dat de partij onduidelijk was over haar beginselen, conservatieve kenmerken vertoonde en de democratie binnen en buiten de partij onvoldoende recht deed. Het waren immers de jaren van democratisering en inspraak.


Opvallend is dat ontwikkelingssamenwerkingen het tienpunten plan op de eerste plaats staat. “De PvdA neemt niet deel aan een regering, tenzij vaststaat dat de ontwikkelingshulp in 1970 2% van het nationale inkomen bedraagt.” (Blz 9.) Een zeer radicaal standpunt. De VN doelstelling voor ontwikkelingshulp was toen 0,7% van het BNP.