4. DE KLEINE GESCHIEDENIS VAN JAN VAN DER PUTTEN. ONTMOETING IN MEXICO

Net als het land is Mexico-stad een stad van enorme tegenstellingen tussen arm en rijk. De rijken zijn er vele malen rijker en de armen vele malen armer dat bijvoorbeeld in Nederland. 

Jan gaat naar Venezuela, het enige fatsoenlijke -min of meer democratische land dat overblijft om zich te vestigen. Eigenlijk heeft hij genoeg meegemaakt om te vertrekken, maar ook weer niet. Hij schrijft teveel gegrepen te zijn door Latijns Amerika. “Ik had sterk het gevoel dat mijn Latijns-Amerikaanse verhaal nog niet af is. Ik wilde het niet afsluiten met de inktzwarte bladzijden van de laatste jaren. Ik wilde graag wachten op betere tijden.” (blz.140)

Veel aandacht besteedt Jan niet aan Venezuela. Het is een tot op zekere hoogte oppervlakkig land. De olierijkdom leidt tot consumptie in plaats van investeringen in de economie. Venezuela is een waar iedereen snel rijk wil worden. Geluk is gelijk aan consumptie. Ik heb een senator gekend die er trots op was dat zijn land de grootste importeur van Johny Red Label whisky is.

Jan van der Putten op bezoek in Mexico.
Hier loopt hij met Diny en onze dochter Marieke van anderhalf
bij de piramides van Teotihuacan (mei 1976)

In zijn Venezuela tijd (1976) komt Jan naar Mexico om verslag te doen van de verkiezingscampagne van presidentskandidaat Lopez Portillo voor de Gevestigde Revolutionaire Partij PRI die sinds de jaren twintig aan de macht is. Ik woonde daar sinds eind 1973 als functionaris in dienst van het United Nations Development Program.Ik nodig Jan voor een bezoek bij mij thuis in Ciudad Satelite, een grote wijk in de voorstad Naucalpan.

Om greep te krijgen op de politieke situatie in het land heb ik een paar stukken geschreven met het idee ze ergens in Nederland te publiceren. Bij navraag blijkt dat ik ze als VN functionaris niet mag publiceren. Ik geef ze daarom aan Jan die voor de eerste keer van zijn leven in Mexico is. 

Later publiceer ik onder een pseudoniem enkele stukken in het tijdschrift Latijns Amerika dat uitgegeven wordt door CLAT Nederland, een solidariteitsvereniging met de Latijns Amerikaanse vakbond CLAT die zijn hoofdzetel in Venezuela heeft.

Jan schrijft dat zijn eerste verblijf meteen een spoedcursus Mexicaanse politiek is dankzij de verkiezingskaravaan van presidentskandidaat José López Portillo waarmee hij door het noordwesten van het land trok. 

“Van de vroege ochtend tot de late avond snelde ik van massameeting naar vergadering, van diner naar volksfeest. In dorpen en steden sprak de kandidaat gedisciplineerde mensenmassa’s toe. Plaatselijke notabelen en werklozen, grootgrondbezitters en boeren zonder land, grootindustriëlen en arbeiders, docenten en studenten, armen en rijken, ze werden allemaal door de kandidaat toegesproken, en ze kregen allemaal de beloften die ze horen wilden, vaak ook cadeaus of de toezegging van een baan bij de overheid. Kritische geluiden werden er niet gehoord.” (Blz 160-161)

Een rake typering van Mexico als een land van beloften die nooit waar gemaakt worden. Mexico is vastgelopen in zijn gevestigde revolutie door politieke onwetendheid, gebrek aan openheid, corruptie en vooral gebrek aan een geloofwaardige, democratische oppositie. Voor zover er oppositie is, bestaat die bij de gratie van de eeuwig aan de macht zijnde PRI.

Helaas heb ik zijn artikelen nooit gelezen. Weliswaar stuurt Jan brieven met de vier artikelen naar me op maar die zijn verloren gegaan omdat ik intussen naar Nederland verhuis in afwachting van mijn aanstelling in Costa Rica alwaar ik in 1977 kom te werken bij een plattelandsproject van de Internationale Arbeidsorganisatie ILO. We hebben daarna nog een korte briefwisseling gehad.

DE DOOD VAN EEN MEXICAANSE PRESIDENT (1922-2022)

 

Nederlandse studenten demonstreren tegen de Mexicaanse regering waarin Luis Echevarria Minster van Buitenlandse Zaken was en als zodanig mede verantwoordelijk voor het gewelddadige optreden van het leger tegen demonstrerende studenten op het Plein van de Drie Culturen Tlatelolco op 2 oktober 1968 vlak voor de Olympische Spelen. Het militaire optreden leidde tot een bloedbad met honderden doden.   "Voor het IOC waren deze gruwelijke gebeurtenissen geen reden om de Olympische Spelen af te gelasten of uit te stellen. Integendeel, na een spoedbijeenkomst een dag erna prees IOC-voorzitter Avery Brundage het land voor de geboden gastvrijheid. Dit bloedbad is daarmee niet alleen een dieptepunt voor de Mexicaanse geschiedenis, maar ook voor de olympische geschiedenis.", aldus de rubriek sportgeschiedenis op de MSN website.

Luis Echevarria was president toen ik in Mexico woonde (1974-1977). Op 8 juli dit jaar is hij overleden. Honderd jaar is hij geworden. Het doet me denken aan het beroemde boek ‘Honderd jaar eenzaamheid” van de Colombiaanse schrijver Gabriel Garcia Marquez. Echevarria was in de tijd dat ik in Mexico woonde alles behalve eenzaam, tenminste niet zichtbaar. Geestelijk kan natuurlijk altijd.

Echevarria was een echte PRI apparatchik, gepokt en gemazeld door de partij PRI die na de bloedige burgeroorlog tevens sociale opstand in de jaren twintig van de vorige eeuw, aan de macht kwam. Sindsdien regeerde de PRI in Mexico met harde hand onder de vlag van nationalisme, pseudo-socialisme en patriotisme. De PRI had van Mexico een partidocratie gemaakt of een democratuur. Achter een facade van democratie mochten satellietpartijen en partijtjes die zich revolutionair noemden of socialistisch onder het toeziend oog van de PRI mee doen aan de "vrije" verkiezingen. Een verfijning van de dictatuur die communistische partijen nooit hebben kunnen bedenken.

Door mijn werk bij de Verenigde Naties leerde ik dat Echevarria internationale ambities had en niet zo weinig ook. Hij wilde leider worden van de landen van de derde weg, de landen in de Derde Wereld die in de Koude Oorlog een eigen weg wilden volgen zoals bijvoorbeeld Joegoslavië ten tijde van Tito. Om die ambities kracht bij te zetten nodigde hij allerlei VN kopstukken uit en politieke leiders van Derde Wereld landen om onder zijn leiding te vergaderen over de toekomst van de Derde Wereld. Wat Echeverria echter miste was charisma. Hij had meer weer weg van een verwarde oom of een partijpolitieke ambtenaar dan van een leider.

Hij noemde de VS openlijk imperialistisch zonder dat dit leidde tot enig daadwerkelijk anti-Amerikaans beleid behalve dan dat hij Fidel Castro, de communistische dictator van Cuba, steunde en de linkse marxistische Chileense president Allende. Toen die bij een gewelddadige machtsovername door generaal Pinochet ten val werd gebracht (1973), nodigde hij Chileense vluchtelingen uit naar Mexico te komen.

Dat gaf hem internationaal aanzien maar zijn beleid in eigen land kan men zelfs met de grootst mogelijke moeite links noemen tenminste als je onder links het bevorderen van sociale rechtvaardigheid, het naleven van mensenrechten, vrije pers, vrijheid van organisatie enz. verstaat. Echeverrai was in naam van de PRI de hoeder van de bestaande orde en die was sociaal onrechtvaardig.
 

Verbaal streed hij tegen armoede, praktisch gebeurde er niks. Het was al heel wat dat je op het platteland gratis medisch zorg kon krijgen. Wat ook gratis werd onder Echeverria was de anticonceptie-pil met bij behorende voorlichting ter bestrijding van de overmatige bevolkingsgroei. Helaas kwam er met name onder de lagere klassen een geruchtencampagne op gang dat de pil je onvruchtbaar zou maken. Niettemin had de campagne enig succes.

Waar Echevarria niks aan deed was de heersende corruptie van hoog tot laag, ook in zijn eigen regering. Af en toe werd er voor de bühne een minister of ambtenaar opgepakt maar dat was meer politiek dan strijd tegen corruptie. Een politicus die de partijlijn niet driegde te volgen werd op basis van beschuldigingen van corruptie ten val gebracht. De corrupte vakbonden werden door zijn regering gesteund tegen veelal linkse, democratische en onafhankelijke bonden.

Echeverria heeft zich nooit kunnen onttrekken aan zijn verantwoordelijkheid als Minister van Binnenlandse Zaken voor de gebeurtenissen op het plein van de drie culturen, Tlatelolco. In 1968 werden door het Mexicaanse leger tientallen studenten die protesteerden tegen de Olympische Spelen doorgeschoten. Onder zijn presidentschap trad het leger opnieuw hard op tegen gewapende linkse ongewapende groepen, werd de persvrijheid ingeperkt en vonden verdachte politiek moorden plaats. Hij is er nooit voor veroordeeld ondanks latere pogingen daartoe.  

38. HET KAN VRIEZEN, HET KAN DOOIEN. WATERPROBLEMEN IN MEXICO - STAD

Plattelandsgezin in Mexico-stad

 

Een nieuwe generatie journalisten koppelt al lang bestaande problemen zonder nadere overdenking aan klimaatverandering, de journalistieke dooddoener van de eeuw. Zo las ik onlangs in het Financieel Dagblad een bijdrage over het schrijnend watertekort in Mexico-stad als gevolg van klimaat verandering. 

“Klimaatverandering gaat vaak over stijgende zeespiegels en de gevolgen daarvan voor kustbewoners. Mexico-Stad, 2.240 meter hoog en midden in het land van 126 miljoen inwoners, toont dat ook grootstedelijke gebieden kwetsbaar zijn voor veranderende weerfenomenen. Met name de watervoorziening is daar een van de grootste uitdagingen voor de komende decennia.” (Klimaatverandering in Mexico-Stad  treft vooral armen” in Financieel Dagblad) 

De watervoorziening is al decennialang een probleem in Mexico - stad. Vijftig jaar geleden kwam het al voor dat er een tijdje geen water uit de kraan kwam zodat je was aangewezen op tankauto's die water brachten. Zelfs in de gegoede wijken stonden de mensen met emmertjes in de rij om water op te halen. Iedereen kende het probleem maar niemand wist het op te lossen. De autoriteiten waren niet opgewassen tegen de alles overrompelende groei van de stad als gevolg van immigratie van het platteland.

Aan het begin van de negentiende eeuw was Mexico - stad nog een welvarende en overzichtelijke stad in ontwikkeling vergelijkbaar met New York. Maar waar New York de massa immigratie uit vooral Europa wist te overwinnen met organisatie en industrialisatie raakte Mexico - stad als gevolg van de massa migratie van het eigen platteland overbevolkt en ontwricht. 

De stad was met zijn stromend water, elektrische verlichting (tegelijk met New York), moderne huizen, werkgelegenheid en als zetel van de macht een magneet voor het arme, achtergebleven  en verwaarloosde platteland. Regeringen hadden geen oog voor de noden van het platteland of niet de bestuurlijke capaciteit om er een antwoord op te vinden.

De stad was het centrum van welvaart en politieke macht. Het platteland de leverancier voor de benodigde stemmen voor de PRI, de geïnstitutionaliseerde revolutionaire eenheidspartij die van Mexico na de revolutie van 1910 een  democratuur maakte, in naam een democratie, in de praktijk een dictatuur van een corrupte partij elite.

In die tijd begon de massale landverhuizing. Als gevolg van het revolutionaire geweld van opstandelingen als Emilio Zapata en Pancho Villa stroomde het armoedige volk op zoek naar veiligheid naar de steden waar men zich vestigde aan de randen van de steden, in de heuvels en op de bergen waar niemand wilde wonen.

Ze stampten hele krottenwijken uit de grond, zo groot en zo dicht bevolkt dat de toch al zwakke infrastructuur van water, elektriciteit en vervoer van de oude stad er onder bezweek. Mexico - stad groeide na de Tweede Wereldoorlog  uit tot een stad met meer dan twintig miljoen inwoners. 

Niemand die precies kan zeggen hoeveel mensen er wonen. Het kunnen er met voorsteden erbij 25 miljoen zijn. De stad kan hoe dan ook de groei niet bijhouden, technisch, bureaucratisch en financieel niet. Het gevolg is een haperende watervoorziening (en electriciteit) met een enorme verspilling aan water als gevolg van gebrekkig onderhoud van waterpompen, aansluitingen, kranen, toiletten enz.

Door de stedelijke wildgroei is er geen overzicht van de plaatsen waar waterleidingen liggen met als gevolg voortdurende lekken door graafwerkzaamheden. Voeg daarbij de verstening van de stad als gevolg van wegen voor het groeiende verkeer, de bestrating in de wijken en vooral de ontbossing van omringende hellingen. Het grondwater zakt tot nul ondanks dat de stad rond 1400 na Christus is gebouwd in een moerasgebied aan het meer van Texcoco.

“Tenochtitlan  was via drie dammen verbonden met het vasteland: de Tepeyacdam, Tlacopandam en Ixtapalapadam. Tenochtitlán en haar tweelingstad Tlatelolco konden via drie toegangspoorten of per kano worden bereikt. De stad 'was in vier kwartieren verdeeld, met de heilige wijk in het midden - precies volgens het Azteekse kosmogonische concept van het heelal.' Buurten heetten calpulli. Vers water stroomde van de heuvel Chapultepec naar de stad middels een aquaduct. De stad werd net als Venetië doorsneden door talloze kanalen.” (Wikipedia: Tenochtitlan)

Het vroegere waterrijke Tenochtitlan veranderde in een uitgedroogde miljoenenstad. Het meer ban Texcoco is een stoffige vlakte. De stad verzakt door het verdwijnende grondwater. Water moet van honderden kilometers ver uit de bergen worden aangevoerd. Waar eens de natuur heerste, heerst nu steen en asfalt.

De verstening voorkomt dat het regenwater in de grond zakt. Het wordt in sneltreinvaart afgevoerd langs de wegen, de tunnels en de ontboste heuvels.  Elke heftige regenbui brengt onvermijdelijk overstromingen waarin auto's, bussen en treinverkeer stranden.  Niet klimaatverandering maar wildgroei van de bevolking is de oorzaak van het watertekort in Mexico-stad.

(wordt vervolgd)