76. MEXICAANSE VERTELLINGEN. LOMPENPROLETARIAAT

Arbeiders in een fabriek waar stalen draden en staven worden gemaakt. Mexico-stad 1979. Foto: petrus.

Bij hun terugkeer naar Mexicostad kijkt Diego anders dan vroeger naar Mexico-stad. Het is alsof hij nu pas, na zijn wat langere verblijf in zijn geboortedorp San Miguel, ontdekt dat de stad een groot mierennest is waar de mensen elkaar verdringen, vanuit alle hoeken en gaten lawaai op je afkomt, de lucht vervuild is en stinkt.

Hij ziet nu pas dat hij, om in het hart van de stad te komen, door een ring van uitgestrekte krottenwijken moet rijden. Tussen de mengelmoes van onafgewerkte huizen en de regelrechte krotten van platgeslagen vaten en afvalhout blaast de wind over de zandpaden wolken van stof met de geur van afval.

Daar wonen zijn landgenoten die massaal van het platteland, uit dorpen als waar hij geboren is, zijn vertrokken op zoek naar werk en inkomen. Ze werken in smerige fabrieken wier lange pijpen een deken van rook en stof over de krottenwijken heen leggen. 

Je kunt je niet aan de indruk onttrekken dat hier in de krottenwijken de mensen leven als zijn ze het humus waarop het kapitalisme bloeit. Hier woont en werkt wat sociologen het lompenproletariaat noemen. 

Diego vraagt zich af of zij niet beter af zouden zijn als ze terugkeerden naar hun dorpen. Weliswaar heerst ook daar armoede, maar dat is tenminste armoede in een groene omgeving met frisse lucht en menselijk contact. Is die armoede niet beter te dragen dan deze afzichtelijke woestenij van steen, beton en blik? 

Bovendien, zal het ooit mogelijk zijn om die miljoenen mensen fatsoenlijk te laten wonen in huizen met waterleiding, elektriciteit en riolering? Zal er ooit bestrating komen met openbare diensten als vuilnis ophalen, straatverlichting voor de nacht en openbaar vervoer?  Waar moeten de miljarden peso’s vandaan komen om dit allemaal te financieren terwijl de bewoners zelf nauwelijks genoeg verdienen om zich in leven te houden?

Het dringt nu pas tot Diego door hoe groot de problemen in Mexico-stad zijn en hoe weinig er wordt gedaan om ze aan te pakken. De politieke erfgenaam van de revolutie, die zich de Geïnstitutionaliseerde Partij van de Revolutie noemt, ziet in de bewoners slechts kiezers die de partij aan de macht moet houden. Na de verkiezingen worden ze weer vergeten.

Terwijl ze zich door het drukke verkeer wurmen, naderen ze langzaam maar zeker de wijk waar hun appartement is. De huizen in hun wijk hebben wel aansluitingen voor stroom, drinkwater en riool. Het appartement is met zijn twee slaapkamers, een kleine woonkamer en een keuken leefbaar maar en ook dat beseft Diego nu pas, te klein om aan een gezin te beginnen. 

38. HET KAN VRIEZEN, HET KAN DOOIEN. WATERPROBLEMEN IN MEXICO - STAD

Plattelandsgezin in Mexico-stad

 

Een nieuwe generatie journalisten koppelt al lang bestaande problemen zonder nadere overdenking aan klimaatverandering, de journalistieke dooddoener van de eeuw. Zo las ik onlangs in het Financieel Dagblad een bijdrage over het schrijnend watertekort in Mexico-stad als gevolg van klimaat verandering. 

“Klimaatverandering gaat vaak over stijgende zeespiegels en de gevolgen daarvan voor kustbewoners. Mexico-Stad, 2.240 meter hoog en midden in het land van 126 miljoen inwoners, toont dat ook grootstedelijke gebieden kwetsbaar zijn voor veranderende weerfenomenen. Met name de watervoorziening is daar een van de grootste uitdagingen voor de komende decennia.” (Klimaatverandering in Mexico-Stad  treft vooral armen” in Financieel Dagblad) 

De watervoorziening is al decennialang een probleem in Mexico - stad. Vijftig jaar geleden kwam het al voor dat er een tijdje geen water uit de kraan kwam zodat je was aangewezen op tankauto's die water brachten. Zelfs in de gegoede wijken stonden de mensen met emmertjes in de rij om water op te halen. Iedereen kende het probleem maar niemand wist het op te lossen. De autoriteiten waren niet opgewassen tegen de alles overrompelende groei van de stad als gevolg van immigratie van het platteland.

Aan het begin van de negentiende eeuw was Mexico - stad nog een welvarende en overzichtelijke stad in ontwikkeling vergelijkbaar met New York. Maar waar New York de massa immigratie uit vooral Europa wist te overwinnen met organisatie en industrialisatie raakte Mexico - stad als gevolg van de massa migratie van het eigen platteland overbevolkt en ontwricht. 

De stad was met zijn stromend water, elektrische verlichting (tegelijk met New York), moderne huizen, werkgelegenheid en als zetel van de macht een magneet voor het arme, achtergebleven  en verwaarloosde platteland. Regeringen hadden geen oog voor de noden van het platteland of niet de bestuurlijke capaciteit om er een antwoord op te vinden.

De stad was het centrum van welvaart en politieke macht. Het platteland de leverancier voor de benodigde stemmen voor de PRI, de geïnstitutionaliseerde revolutionaire eenheidspartij die van Mexico na de revolutie van 1910 een  democratuur maakte, in naam een democratie, in de praktijk een dictatuur van een corrupte partij elite.

In die tijd begon de massale landverhuizing. Als gevolg van het revolutionaire geweld van opstandelingen als Emilio Zapata en Pancho Villa stroomde het armoedige volk op zoek naar veiligheid naar de steden waar men zich vestigde aan de randen van de steden, in de heuvels en op de bergen waar niemand wilde wonen.

Ze stampten hele krottenwijken uit de grond, zo groot en zo dicht bevolkt dat de toch al zwakke infrastructuur van water, elektriciteit en vervoer van de oude stad er onder bezweek. Mexico - stad groeide na de Tweede Wereldoorlog  uit tot een stad met meer dan twintig miljoen inwoners. 

Niemand die precies kan zeggen hoeveel mensen er wonen. Het kunnen er met voorsteden erbij 25 miljoen zijn. De stad kan hoe dan ook de groei niet bijhouden, technisch, bureaucratisch en financieel niet. Het gevolg is een haperende watervoorziening (en electriciteit) met een enorme verspilling aan water als gevolg van gebrekkig onderhoud van waterpompen, aansluitingen, kranen, toiletten enz.

Door de stedelijke wildgroei is er geen overzicht van de plaatsen waar waterleidingen liggen met als gevolg voortdurende lekken door graafwerkzaamheden. Voeg daarbij de verstening van de stad als gevolg van wegen voor het groeiende verkeer, de bestrating in de wijken en vooral de ontbossing van omringende hellingen. Het grondwater zakt tot nul ondanks dat de stad rond 1400 na Christus is gebouwd in een moerasgebied aan het meer van Texcoco.

“Tenochtitlan  was via drie dammen verbonden met het vasteland: de Tepeyacdam, Tlacopandam en Ixtapalapadam. Tenochtitlán en haar tweelingstad Tlatelolco konden via drie toegangspoorten of per kano worden bereikt. De stad 'was in vier kwartieren verdeeld, met de heilige wijk in het midden - precies volgens het Azteekse kosmogonische concept van het heelal.' Buurten heetten calpulli. Vers water stroomde van de heuvel Chapultepec naar de stad middels een aquaduct. De stad werd net als Venetië doorsneden door talloze kanalen.” (Wikipedia: Tenochtitlan)

Het vroegere waterrijke Tenochtitlan veranderde in een uitgedroogde miljoenenstad. Het meer ban Texcoco is een stoffige vlakte. De stad verzakt door het verdwijnende grondwater. Water moet van honderden kilometers ver uit de bergen worden aangevoerd. Waar eens de natuur heerste, heerst nu steen en asfalt.

De verstening voorkomt dat het regenwater in de grond zakt. Het wordt in sneltreinvaart afgevoerd langs de wegen, de tunnels en de ontboste heuvels.  Elke heftige regenbui brengt onvermijdelijk overstromingen waarin auto's, bussen en treinverkeer stranden.  Niet klimaatverandering maar wildgroei van de bevolking is de oorzaak van het watertekort in Mexico-stad.

(wordt vervolgd)
 

ARMOEDE

 Nederland, winter 1958

Als kind ben ik na de oorlog opgegroeid. We hadden het thuis eenvoudig. Er was een radio. Alleen de keuken was in de winter verwarmd met een fornuis waar water op stond. Gekookt werd er op butagas in een portaaltje buiten. Kleren waren degelijk en vaak tweedehands. We sliepen met twee broers in een bed. Geen warm water uit de kraan. In de winter ijsbloemen op de ruiten. Met Sinterklaas en je verjaardag kreeg je enkele cadeaus als een boek, meccanodoos, een blikken auto enz. Het woord arm is nooit bij me opgekomen en heb ik ook nooit gehoord ook al hadden we het als gezin van een fabrieksarbeider niet breed. Ik wist niet beter en mijn ouders ook niet. De meeste mensen leefden zo.

Als getrouwd studentenechtpaar in Nijmegen kwamen we in een vergeten arbeidersstraat te wonen. De slaapkamers waren in de winter ijskoud: enkel steense muren bekleed met jute. Onze dochter moest in bed wel eens handschoenen aan.  Onze douche was een wasbak. De huur was laag, dat wel. Ondanks bijverdiensten moesten we elke cent omdraaien. Toch vonden we niet dat we arm waren. Een kwestie van hoop op de toekomst? Het bouwvakkersgezin naast ons vond ons wel arm te oordelen naar de verbazing van twee van hun kleinkinderen dat we geld hadden om er twee goudvissen op na te houden. Hun huis was net zo armoedig als het onze maar ze gingen naar Italië op vakantie, ze reden in een sportauto en hadden het laatste TV model.  Een kwestie van prioriteiten denk ik.

 Costa Rica 1975

Ik zag pas echte armoede toen ik een tijd in Colombia studeerde. Huisjes van blik en karton, geen stromend water in huis, een enkel lampje voor de avond, de wc ergens buiten, wat met doeken afgeschermde kamertjes om nog enigszins privacy te hebben. Later zag ik hetzelfde in Mexicostad en op het Mexicaanse platteland. Ik leerde variaties van armoede kennen. De misère van de krottenwijken met open rioolwater, een alles overheersende stank , een totaal gebrek aan hygiëne, drek, dronkenschap, geweldpleging, diefstal en uitzichtloosheid met wanhoop. Op het platteland zag je meer nette armoede. Primitieve houten of in klei opgetrokken huisjes, schaars bemeubeld, een schone maar primitieve keuken, armoedige maar schone kleren en beddengoed. In zulke huizen kon je ondanks het gebrek aan privacy met een gerust hart logeren.

 Togo 2005

Ook is de ene arme de andere niet. Je hebt mannen die voor hun gezinnen blijven zorgen, hoe moeilijk ook. Je hebt vrouwen die hun kinderen onder de moeilijkste omstandigheden blijven opvoeden. Ze blijven fatsoenlijk en werken hard. Werken geeft hen waardigheid en zelf bewustzijn.

Maar je komt ook armen tegen die zich beklagen, bedrinken, stelen of er een nog groter zootje van maken. Mannen die hun vrouw en kinderen achterlaten als oud vuil. Vrouwen die hetzelfde doen. 

 Mexico 2010

Deze nuances zullen nooit in statistieken vastgelegd kunnen worden. Armoede zal daarom altijd en overal ter discussie blijven staan en zelfs als statistisch gesproken er geen armen meer zullen zijn dan zal er toch nog armoede zijn.