39. HET KAN VRIEZEN, HET KAN DOOIEN. 50 JAAR DOEMDENKEN

 

Simon Rozendaal (links) studeerde scheikunde in Delft en werkte vervolgens bij NRC Handelsblad, waarvoor hij de wetenschapsbijlage opzette. Hij ontving in 1979 voor zijn werk de Glaxo-award. Sinds 1986 is hij wetenschapsredacteur van Elsevier. Rozendaal is erelid van de Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging.  Dr. Bjorn Lomborg is voorzitter van het Copenhagen Consensus Center en visiting fellow aan de Hoover Institution van de Stanford University. Het Copenhagen Consensus Centre is een denktank die onderzoek doet naar de slimste manieren om goed te doen. Voor dit werk werd Lomborg uitgeroepen tot een van de 100 meest invloedrijke mensen ter wereld van het tijdschrift TIME. 

 

Mijnheer Simon Rozendaal is een van de zeer spaarzame wetenschapsjournalisten tevens columnist in het weekblad EW die regelmatig kritische noten kraakt bij de algemeen aanvaarde klimaatleer en de klimaatfobie in het bijzonder. Hij krijgt daarvoor de ruimte in EW, het voormalige Elseviers Weekblad. Hij is een lichtpuntje in de duisternis van de doemdenkers. Hij houdt het hoofd koel in de verhitte debatten over smeltende gletsjers, uitstervende ijsberen, klimaatrampen, windmolen en zonnepaneel gekte en de jacht op fossiele bedrijven als Shell. Zijn wetenschappelijk mes is analytisch scherp met een soms  ironische ondertoon.

Doemdenken is van alle tijden. Vroeger was het religieus, de ondergang van de wereld als straf van God en zo, tegenwoordig wetenschappelijk: de ondergang statistisch vastgelegd in grafieken. Een van de eerste doemdenkers was Malthus die waarschuwde voor overbevolking. De Club van Rome waarschuwde in 1972 voor overbevolking en uitputting van de aarde met zijn rapport‘Grenzen aan de groei’. In Nederland kreeg dit rapport veel gehoor. Ik denk omdat men in Nederland als een van de dichtst bevolkte landen in de wereld met een zwaar calvinistische achtergrond erg gevoelig is voor dit probleem. 

Rozendaal signaleert een aantal moderne klimaat doemdenkers.

“In 1969 voorspelde de Amerikaanse bioloog Paul Ehrlich dat Engeland in 2000 niet meer zou bestaan. Rond die tijd poneerde zijn collega George Wald dat wanneer er geen drastische maatregelen zouden worden genomen, de beschaving in vijftien tot dertig jaar zou eindigen. In 1982 zei de directeur van het VN-milieuprogramma dat wanneer er niet naar hem werd geluisterd, er in 2000 een milieucatastrofe kwam met de impact van een kernoorlog.
In 1989 voorspelde een hoge VN-ambtenaar dat zonder drastische maatregelen na 2000 hele landen onder de zeespiegel zouden verdwijnen. In 2006 voorzag Al Gore dat we in tien jaar tijd het ‘point of no return’ gingen passeren. Dat had zich dus zes jaar geleden moeten afspelen, maar in een vers rapport van het Breakthrough National Centre for Climate Restoration is dit kantelpunt naar 2050 doorgeschoven: dan is de aarde grotendeels onbewoonbaar en houden naties op te bestaan.” (Simon Roozendaal, Waarom burgerlijke ongehoorzaamheid tegen ‘klimaatcatstrofe’ onzin is, EW 3 januari 2022)

Burgerlijke ongehoorzaamheid waar de schrijver Reybrouck voor pleit in zijn Huizingalezing brengt een oplossing van het klimaatprobleem geen millimeter dichterbij aldus Roozendaal in dezelfde column.

“Hét probleem van dit probleem is dat er geen oplossing voor is.
Greta Thunberg, David Van Reybrouck en Extinction Rebellion mogen het CO2-probleem dan pas sinds kort ontdekt hebben, er wordt al tientallen jaren van alles en nog wat geprobeerd om de CO2-concentratie te laten zakken. Dat lukt niet. De concentratie zakt niet, ze stabiliseert niet, ze blijft maar doorstijgen. Er valt zelfs geen minuscuul knikje in de grafiek te ontdekken.”

Vanwaar die somberheid van Van Reybrouck? 
"Hij heeft het over een mogelijke temperatuurstijging van 4 à 5 graden aan het eind van deze eeuw, maar dat is gebaseerd op een oud business as usual-scenario van de internationale klimaatwetenschap (ook wel RCP8.5 geheten) dat inmiddels achterhaald is. Zoals twee toonaangevende klimaatwetenschappers in 2019 schreven in het gerenommeerde blad Nature: ‘Gelukkig – en dat is een woord dat wij als klimatologen heel weinig kunnen gebruiken – wordt de wereld die in RCP8.5 is verbeeld met elk jaar minder waarschijnlijk.’
Veel waarschijnlijker, ook gegeven de afspraken die zelfs landen als China en India bij de recente klimaattop in Glasgow maakten, is dat er de komende decennia nog anderhalve graad bijkomt, boven op die ene graad die we al achter de rug hebben. Dat gaat problemen veroorzaken, vooral nabij de polen, voor gletsjers en in het hooggebergte, maar het zijn temperatuurschommelingen die het leven op aarde eerder heeft meegemaakt en overleefd."

Roozendaal schaart zich in de rijen van de Deense econoom-klimatoloog Bjorn Lomborg, ook hij vindt dat de wereld veel te veel sombert over de klimaatverandering.

“De recente VN-klimaattop in Glasgow werd voorspelbaar bestempeld als onze "laatste kans" om de "klimaatcatastrofe" aan te pakken en "de mensheid te redden". Net als vele anderen waarschuwde de Amerikaanse klimaatgezant John Kerry ons dat we nog maar negen jaar hebben om het grootste deel van de "catastrofale" opwarming van de aarde af te wenden. Maar bijna elke klimaattop is gebrandmerkt als de laatste kans. Het instellen van kunstmatige deadlines om aandacht te krijgen is een van de meest voorkomende milieutactieken. Er is ons de afgelopen halve eeuw verteld dat de tijd zo goed als op is. Deze boodschap is niet alleen spectaculair verkeerd, maar leidt ook tot paniek en slecht beleid. Twee jaar geleden kondigde de Britse prins Charles aan dat we nog maar 18 maanden hadden om de klimaatverandering op te lossen. Dit was niet zijn eerste poging om deadlines te stellen. Tien jaar eerder vertelde hij een publiek dat hij 'had berekend dat we nog maar 96 maanden hebben om de wereld te redden'. In 2004 vertelde een grote Britse krant ons dat klimaatverandering zonder drastische maatregelen de beschaving in 2020 zou vernietigen. De Golfstroom stopte en megadroogtes en hongersnoden zouden leiden tot wijdverbreide rellen en een nucleaire oorlog. Niet helemaal wat er vorig jaar gebeurde.” ( Bjorn Lomborg, ’The comic crises of climate apocalypse - 50 years of spurious scaremongering’)

 (wordt vervolgd)



 

13. HET KAN VRIEZEN, HET KAN DOOIEN. HET ONBEHAGEN VAN DE CLUB VAN ROME (KERNRAKETTEN EN KERNENERGIE)

 

Nergens was het verzet tegen kernwapens zo groot als in Nederland mede dankzij het Interkerkelijk Vredesberaad IKV. Met die brede actie die op zijn hoogtepunt wel een miljoen mensen op de been bracht in Amsterdam waren de kerken terug in de Nederlandse politiek. In Nederland is het (kerkelijk) moralisme in de politiek nooit ver weg dit in tegenstelling tot  Europese grootmachten als Engeland en Frankrijk. Uiteindelijk was het de supermacht Noord Amerika die de Sovjet Unie dwong om te onderhandelen over de raketten. De val van de muur in 1989 deed de rest.

Dat verzet tegen de atoombewapening is gaandeweg de jaren negentig met de val van muur in Berlijn in 1989 en het verdwijnen van de Koude Oorlog tussen Oost en West als een strovuur uitgegaan. Wat resteerde was de vrees voor het gebruik van kernenergie. Nederland heeft mede daardoor enkele kleinschalige kerncentrales gehad. Het land mist kennis en ervaring met kerncentrales bedoeld om elektriciteit voor de energiemarkt op te wekken.

Ondanks Malthus groeide de wereldbevolking door. Zelfs de miljoenen doden tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden geen invloed op de groeicurve. De groei van de welvaart steeg in het Westen al even snel als de bevolking zodat in de jaren zeventig opnieuw het onbehagen de kop op stak of dat allemaal wel zo door kan gaan. De Club van Rome boog zich over de wat zij vond de onhoudbare toestand.

De Club van Rome is een particuliere stichting die in april 1968 werd opgericht door Europese wetenschappers, om hun bezorgdheid over de toekomst van de wereld voor het voetlicht te brengen.

 
“Doelstellingen van de Club van Rome zijn:
het onderzoeken van de kwantitatieve en kwalitatieve samenhang van de wereldproblemen (bevolkingsgroei, voedselproductie, industrialisatie, uitputting natuurlijke hulpbronnen, vervuiling; uitgewerkt in een zogenaamd wereldmodel)
de wereld wijzen op de ernst van de problemen
regeringen en politici stimuleren tot gecoördineerde maatregelen ter verbetering van de situatie.”

De Club van Rome publiceerde in 1972  het wereldwijd bekend geworden rapport “De grenzen van de groei.”

“Het rapport gaf een prognose van het grondstof- en voedselverbruik in de wereld voor de komende jaren. Daarin werd een beeld geschilderd van in een aantal decennia oprakende grondstofvoorraden. De impact van het rapport werd versterkt door de oliecrisis die in 1973 door de Arabische olieproducerende landen werd veroorzaakt, na de overwinning van Israël in de Jom Kipoeroorlog als vergeldingsmaatregel tegen de overwegend pro-Israëlische Westerse wereld. Velen zagen – hoewel het rapport niet over zo'n korte termijn gerept had – het doemscenario al in vervulling gaan, vooral in Nederland, dat te maken kreeg met een olieboycot. Premier Den Uyl deed er nog een schepje bovenop door op televisie te verklaren dat de wereld nooit meer hetzelfde zou worden. Na afloop van de oliecrisis volgde een zekere ontnuchtering waarin de Club van Rome meer en meer mikpunt van kritiek werd.” (Wikipedia:Club van Rome)

Maar de voorspellingen van de Club van Rome kwamen niet uit. De filosoof Ralf Bodelier zet naar aanleiding van het vijftig jarig bestaan van de Club van Rome de zaken nog eens op een rijtje (Financieel Dagblad, 13 oktober 2018)

“Het rapport slaat in als een bom. NRC kopt met ‘Ramp bedreigt wereld’ en de Haagse Post heeft het over een ‘Apocalyps op afbetaling’. Wat het rapport zo angstaanjagend maakt, zijn de harde cijfers. Zo geeft het voor 19 essentiële grondstoffen akelig nauwkeurige data. Goud raakt op in 1981, kwik in ’85, zink in ’90, koper in ’93, aardgas in ’94, aluminium in 2003, et cetera. Vandaag zouden maar liefst 12 van de 19 grondstoffen op moeten zijn.

Dat gebeurde dus niet. Geen enkele grondstof raakte op. Van sommige grondstoffen - olie en gas - zijn er nog zulke forse voorraden dat we het opstoken ervan liever achterwege laten. Nu zijn we nog niet in 2030-2050, maar het lijkt erop dat de Club van Rome ongelijk krijgt. Juist door de onstuimige groei van de afgelopen vijftig jaar, daalde het aantal mensen in extreme armoede van bijna 50% in 1968 naar 11% vandaag. Bovendien zwakt de wereldwijde bevolkingsgroei af. In 1968 kreeg de gemiddelde vrouw nog 4,9 kinderen, vandaag zijn dat er 2,4.”

Het door de Club van Rome wetenschappelijke onbehagen over de ondergang van mens en wereld verdween naar de achtergrond, waar het bleef smeulen in afwachting van een nieuw onbehagen.  Met de klimaatverandering keerde dat onbehagen in heviger mate terug dan ooit maar daarover de volgende keer. 

 (wordt vervolgd)

12. HET KAN VRIEZEN, HET KAN DOOIEN. MALTHUS

 

De groei va de wereldbevolking kun je gerust alarmerend noemen. Als je deze grafiek ziet, dan snap je meteen waarom Malthus zich rot schrok. De bevolkingspolitiek is geboren maar veel heeft het tot nu toe opgeleverd.

Hoe verhoudt de mens zich tot het universum, de aarde en de natuur? Toen er nog een God bestond was dat duidelijk. De aarde, hemel en hel behoorden toe aan de mensen mits ze zich hielden aan de van God gegeven orde zoals vastgesteld door de kerk. Ze hoefden zich geen zorgen te maken want dat doen de vogels in de lucht en de leliën in het veld ook niet, aldus de Zoon van God in het Nieuwe Testament. Maar met de komst van de wetenschap komen de zaken heel anders te liggen, zeker als er zoveel mensen op aarde wonen die allemaal een auto en een huis willen, op vakantie gaan, een biefstukje op de bbq, leuke opleiding, gezondheidszorg en op zijn tijd een festival, een grootbeeld tv en ander vermaak.

Dankzij groeiend wetenschappelijke inzicht worden we meer en meer de ingenieurs van onze omgeving en nu dus zelfs van het klimaat. Wie had twintig jaar geleden kunnen denken dat we het klimaat gaan inrichten zoals we ooit de  polders hebben gedaan? We slaan aan het rekenen en het meten, aan het verzamelen van gegevens, het maken van statistieken en van modellen. Honderden, computer modellen waarin de werkelijkheid wordt vastgelegd, tenminste dat denken we. Maar dan blijkt dat hoe meer we weten, we ook meer zorgen zijn. Eigen baas op aarde is een héél zware taak waarvan je je af kunt vragen of we dat ooit zullen aankunnen.

De Engelse demograaf, econoom en predikant Malthus (1766-1834) was de eerste die zich zorgen maakte of de aarde de bevolkingsgroei wel zou aankunnen. Hij was wat je noemt een statistische doemdenker, een geheel nieuwe tak aan de eeuwenlange geschiedenis van het doemdenken. Geen God die ons waarschuwt maar de cijfers.

“Malthus werd beroemd doordat hij wees op de potentiële gevaren van bevolkingsgroei: "Het vermogen van de mens tot bevolkingsgroei is onbegrensd veel groter dan het vermogen van de aarde om voor de mens een bestaan te produceren" Als anglicaanse predikant zag Malthus deze situatie als de manier waarop God de mens deugdzaam gedrag oplegde: hij beschouwde optimistische ideeën van sociale hervormingen als gedoemd te mislukken. Hij legde zijn lezers dus een dystopische, negatieve kijk op de wereld voor, dit in tegenstelling tot de utopia's van schrijvers zoals Rousseau en William Godwin. De ramp die zich voordoet wanneer de groei van de beschikbare middelen achterblijft bij de bevolkingsgroei staat bekend als een malthusiaanse catastrofe. “ (Wikipedia: Thomas Malthus)

Het idee dat we het zelf niet goed meer in de hand hebben of kunnen houden is daarna nooit weg geweest uit in ieder geval de Westerse beschaving. Vroeger was het een aangelegenheid van religieuze sektes die de ondergaan van de wereld voorspelden, tegenwoordig draagt de wetenschap kennis en inzichten aan die al net zo hard naar een mogelijke ondergang verwijzen. Vandaag de dag zijn er mensen als Greta Thunberg die op grond van wetenschappelijke opvattingen menen dat het echt gedaan is met de wereld als er niet vlug maatregelen worden genomen.

Ondnaks het statistische gelijk van Malthus, de wereldbevolking is alleen nog maar meer gegroeid,  is zijn voorspelling niet uitgekomen. Ondanks de dramatische groei van de wereldbevolking heeft de mensheid het min of meer gered, in het ene land beter dan het andere maar een ondergang van de wereld is nooit nabij geweest zelfs niet tijdens de twee wereldoorlogen die toen nog moesten komen. Onvoorziene rampen en oorlogen daargelaten, konden landbouw, veeteelt en industriële ontwikkeling  grotendeels het aantal te vullen monden bijbenen. Tegelijkertijd werd de bevolking ouder (vergrijzing) en gezonder.

(wordt vervolgd)