Posts tonen met het label nop maas. Alle posts tonen
Posts tonen met het label nop maas. Alle posts tonen

dinsdag 12 februari 2013

REVE:VAN IRONIE TOT KLUCHT?

Gerard Reve en Joop Schafthuizen (links voor de kijker) heffen samen het glas.

Het vergt veel van mijn uithoudingsvermogen om deel 3 van de biografie van Gerard Reve uit te lezen.* Ik word niet vrolijk van het leven dat onze Grote Schrijver heeft geleid, zeker niet dat van zijn latere jaren. Je zoekt naar signalen waar de spot, de ironie ophoudt en de ernst begint maar die vindt je niet. Nop Maas, die Reve ook persoonlijk heeft meegemaakt, komt er ook niet uit. Zo vraag je je af wat nu eigenlijk de aard van Reve's bekering tot het Katholicisme is geweest? Een leven lang volgehouden wraak op zijn Communistische jeugd, een zoektocht naar een diepere zin en betekenis van zijn leven, een spel om de linkse intellectuele scene op stang te jagen of een vlucht in het mysterie omdat hij het anders ook niet meer weet?

Dezelfde vraag kun je stellen over zijn racisme. Is het pure ironie dat hij negers afschildert als inferieur en gevaarlijk voor het blanke ras? Is hij echt gecharmeerd van het Zuid Afrikaanse apartheidsregime of wil hij daarmee alleen maar kanttekeningen zetten bij het linkse salonsocialisme dat vooral in  Amsterdam onder burgemeester van Thijn hoogtij vierde? Net als kunstbroer Willem Frederik Hermans was ook Reve niet meer welkom in Amsterdam. Waar een stad al niet groot in kan zijn. In plaats van, ik noem maar wat, de woningnood en de krakersplaag op te lossen, bestreed de Amsterdamse PvdA het Zuid Afrikaanse blanke apartheidsregime via twee van de beste naoorlogse schrijvers die Nederland gehad heeft.

Ik denk dat een eenvoudig zwart/wit antwoord op deze vragen niet kan worden gegeven. De materie is er te ingewikkeld voor. Orthodox gelovigen weten bijvoorbeeld ook nooit helemaal precies wat ze nu eigenlijk geloven. Daarom zitten ze alsmaar in hun heilige boeken te lezen of ze daarin kunnen vinden hoe het nu eigenlijk elkaar zit. Maar het gevolg is alleeen maar meer verschil van mening, ruzie en conflicten soms tot de dood toe. Zo schept elke openbaring zijn eigen conflicten, zijn sectarisme en fanatisme. Het tragische bij dit alles is dat de rede het ook niet kan oplossen.

De RK Kerk heeft dat probleem opgelost met een strakke van bovenaf georganiseerde kerk naar het model van het Romeinse leger. Een Pauselijke Bevelhebber aan de top kan in gevallen van twijfel onfeilbare uitspraken doen over het geloof. Reve leunt tegen deze kerk aan zonder zich er aan uit te leveren. Eigenlijk schept hij zich een eigen geloof dat vooral draait rond Maria als de Moeder van God. Een troostgeloof waarin hij zijn seksuele spanningen en Revistische fantasieën over de Meedogeloze Jongen een plaats kan geven. Soms doet hij moeite om een en ander uit te leggen aan het mensdom, soms roept hij dat hij het zelf ook niet weet waar dat allemaal heen moet.

Het relaas van zijn huwelijk met zijn vriend Matroos Vosch, alias Joop Schafhuizen, is uiteindelijk diep triest. Het houdt veel langer stand – tot zijn einde – dan al zijn voorafgaande affaires met mooie jongens. Als ik alles wat geschreven staat, moet geloven, dan was het van meet af aan een vechthuwelijk met als basis wederzijdse berekening. Het woord liefde ben ik niet tegengekomen, terwijl het daar toch om zou moeten draaien als ik de eerdere boeken van Reve moet geloven. Schafthuizen verschafte Reve een zekere mate van veiligheid en zekerheid in diens steeds stuurlozer wordende leven. Reve besefte dat hij dat houvast nodig had ook al was het soms een dwangbuis. Meerdere malen, zo lees ik, vraagt hij vrienden en bekenden om niks te laten weten aan Joop. Soms zelfs verzint hij verhalen om maar geen ruzie met Joop te krijgen. In ruil voor de geboden vastig en veiligheid mag Schafthuizen in de loop der jaren steeds meer beschikken over geld en middelen van Reve om er zijn eigen dingen te doen ( bijvoorbeeld kunst verzamelen). Uiteindelijk eigent Joop zich de zeggenschap toe over alles wat Reve doet, zelfs over diens vriendenkring. Hij stuurde mensen die hem niet bevielen uit naam van Reve de laan uit. In plaats van een huwelijk tussen 2 geliefden, kun je – zeker in de laatste jaren van Reve – msschien wel van een duivelsverbond spreken.

Langzaam maar zeker neemt Schafthuizen het leven van Reve in handen. In het begin probeert Reve er nog onderuit te komen door stiekum ontmoetingen te organiseren of dingen aan te schaffen. Maar met de voortschrijdende geestelijke en lichamelijk aftakeling van Reve wordt zijn sociaal isolement steeds groter en de greep van Schafthuizen steeds strakker. Uiteindelijk beslist Schafthuizen in naam van Reve over welke uitgever nog werk van Reve mag uitgeven (uitgever Veen wordt na tientallen jaren van zorgvuldig uitgeefwerk genadeloos aan de kant gewerkt waarbij ook persoonlijke banden zonder pardon overboord worden gegooid), over de inrichting van een door het Letterkundig Museum te organiseren tentoonstelling enz. Hij bemoeit zich zelfs met de intiemste vriendschappen van Reve zoals die met zijn voormalige vrouw Hanny Michaelis. Het is Schafthuizen die haar telefonisch verbiedt om nog langer contact te mogen hebben met Reve.

Niemand die er iets aan doen kan waardoor Schafthuizen steeds brutaler en arroganter wordt. Personen die het wagen om ook maar een enkele kanttekening te plaatsten bij zijn voornemens en plannen met het werk van Reve, worden van de ene dag op de andere dag verbannen uit hun sociale én zakelijke leven. Nu ging Reve zelf ook niet zachtzinnig met familie, vrienden en kennissen om, maar in tegenstelling tot Schafthuizen is dat tot op zekere hoogte het privilege van een Groot Schrijver. Al hoewel de hatelijkheden tegen zijn broer Karel soms wel heel erg ver gingen. Iemand dood wensen doe je niet, maar zeker niet je eigen broer. Reve draaide er zijn hand niet voor om.

Besefte Reve niet meer wat zulke woorden betekende? Voelde hij het gewicht van zijn woorden niet meer door het veelvuldige gebruik van ironie en verhaspeling van ernst tot pseudo ernst en clichés? Of scherper geformuleerd, was hij uiteindelijk verdwaald in zijn eigen klucht? De klucht die hij telkens opnieuw opvoerde voor zijn publiek? Je kunt niet ongestraft een leven lang – hoe scherpzinnig ook – de ironische clown uithangen alsof de werkelijkheid geen gewicht meer heeft. Je verliest dan uiteindelijk het contact met die werkelijkheid. Misschien was dat wel de grootste tragiek in het leven van Reve. Langs de weg van de ironie raakte hij verdwaald in het leven zelf waardoor zijn eigen leven een klucht werd.

* Nop Maas, Gerard Reve, Kroniek van een Schuldig Leven, De Late Jaren 1975 – 2006, G.A. Van Oorschot, Amsterdam.     

maandag 17 december 2012

VOYEUR

Gerard Reve te gast bij TV persoonlijkheid Mies Bouwman ergens in de jaren zestig naar ik vermoed. Reve en Bouwman hebben ook samengewerkt in het satirische VARA TV programma "Dat is toevallig ook nog eens een keer", een programma dat veel stof in Nederland deed opwaaien vanwege een persiflage van het 'Onze Vader', een Christelijk gebed waarin God de Vader vervangen was door de beeldbuis.Reve moet toen gemerkt hebben dat gevoelige religieuze en seksuele thema's eenmaal op TV gebracht tot uiterst gevoelige reacties kunnen leiden. In hoeverre hij met deze feiten bij de marketing van zijn boeken rekening heeft gehouden, is moeilijk te zeggen, maar iets daarvan moet hij toch bewust of onbewust gebruikt hebben. 

Naarmate ik verder kom in het boek begin ik me een voyeur te voelen. Ik heb het over deel 3 van de imposante biografie van Gerard Reve door Nop Maas (Nop Maas, Gerard Reve, Kroniek van een schuldig leven 3, de late jaren 1975-2006, Amsterdam 2012). Ik ben op pagina 420 van deze dundruk leesreus van 750 pagina's. Ik heb geen moeite om er doorheen te komen daarvoor staat er teveel in wat je aan het denken zet. Reve was nu eenmaal geen inhoudsloze babbelkous. Maar de brei aan privébesognes wordt wel steeds dikker zodat het soms lang wachten is op een waardevolle beschouwing.

Je kunt je afvragen of het nodig is om kennis te nemen van al die privébesognes. Ik noem het gesjacher van uitgevers waarbij alles om geld draait, hoewel Reve zelf er ook niet vies van was en zijn partner Joop Schafthuizen bijgenaamd de matroos nog minder. Je leest over vrienden die roofdrukken maken, over parasieten die als vliegen op stront op Reve's faam afkomen en over grote en kleine oplichters. Dat alles gelardeerd met het onvermogen van Reve tot normale omgang met mensen waardoor het uiteindelijk altijd weer op ruzie uitdraait. We lezen ook nog over het voortdurende geharrewar tussen de twee geliefden Reve en Schafthuizen, over andere minnaars, over hun voortdurende liefdes en seksbeslommeringen, hun zenuwinzinkingen, het polemische karakter van Reve en zijn voorliefde om mensen te jennen, zijn onzekerheid, zijn geworstel met taal en tekst, drank en vrienden en zo kan ik nog wel een poosje doorgaan. Uiteindelijk tragisch veel van hetzelfde.

Soms waan je je midden in een TV reality show van het type 'Klasgenoten', 'Boer zoekt vrouw', 'Het mooiste meisje van de klas' of 'Opsporing verzocht'. TV waarin het draait om hoogst persoonlijke emoties en tenenkrommende nostalgie wat ons gelukkig bij Reve bespaart blijft. Voor dergelijke programma's hoef je niks te kunnen behalve jezelf zijn. Dan ben je al bijzonder genoeg. Vroeger wisten alleen je moeder en God dat je bijzonder bent, nu weet dankzij de TV de hele wereld dat.Het slotstuk van een dergelijke mediawijsheid kon natuurlijk niet anders zijn dan het TV programma 'Big Brother' dat om niks anders meer draait dan om hoogste persoonlijke emoties, onderbuikgevoelens en voyeurisme, dat laatste dan vooral van de kant van de kijker. De TV camera op de keukentafel, in de slaapkamer tot in de douche en de wc.

Geard Reve als showmaster in zijn eigen 'Grote Gerard Reve Show'.
Je zou kunnen beweren dat Reve daartoe mee de weg gebaand heeft. Reve was immers onze eerste litteraire grootheid die schrijven en leven met hulp van de TV tot een allesomvattend spektakel maakte. Voor zijn tijd moest je als schrijver al een leven lang bekend en eventueel beroemd zijn en pas daarna, meestal na je dood, werden er biografieën geschreven, werden je brieven uitgegeven, je persoonlijke foto archief gepubliceerd enz. Reve begon met dat alles zodra hij er de kans voor had daarbij later gestimuleerd door Joop Schafthuizen. Het werd zo erg dat het Reve zelf tegen de borst begon te stuiten. Zijn intellectuele eerlijkheid maakte dat hij een afkeer kreeg van al die uitgaven met gerecycleerd archiemateriaal. Maar hij was niet opgewassen tegen de hebberigheid van zijn huwelijkspartner en de uitgevers met hun vrienden.

Dank zij zijn ervaringen als journalist en als panellid in het satirische VARA TV programma “Zo is het toevallig ook nog eens een keer”(1963 – 1966) wist Reve hoe hij de media in het algemeen en de TV in het bijzonder kon gebruiken voor zijn levens en schrijversspektakel. In 1969 vestigde hij zijn media reputatie met een door de VPRO gemaakte TV eredienst in de Heilig Hart Kerk ter ere van Reve die dat jaar de PC Hooftprijs had ontvangen. Het programma bracht op voor die tijd brutale wijze Reve's persoonlijke, homoseksuele liefdesleven met zijn katholicisme, zijn schrijverschap en zijn persoonlijke, meestal spottend en kitscherig verpakte opvattingen over leven, dood, politiek en samenleving in beeld. In 1974 deed hij het als de showmaster van zijn eigen 'Grote Gerard Reve Show' het nog eens dunnetjes over.

Reve was met die TV optredens zijn tijd vooruit. Je zou kunnen zeggen dat hij een trend gezet heeft. Deed Reve dat nog met ironie, zelfspot en zelfkennis, in de loop der tijd is er elke intellectuele eerlijkheid en verantwoordelijkheid uit verdwenen zodat nog slechts karkassen van nietszeggendheid, nostalgie of valse sentimenten over zijn gebleven. Zo is de pijnlijke, moeilijke en intellectueel inspannende zoektocht van Reve naar zichzelf en de zin van zijn bestaan geëindigd in voer voor de massa. Reve noemde zich volksschrijver. Hij zou zich in zijn graf omdraaien als hij zou zien wat daarvan terecht is gekomen.


NOOT
Op zoek naar afbeeldingen bij dit artikel stuitte ik op Folia Web op de mededeling dat neerlandicus Edwin Praet promoveerde op de stelling dat Reve de eerste Nederlandse auteur was die media gebruikte om meer boeken te verkopen (oktober 2011). Nu nog een promotie met de stelling dat Reve als kind van zijn tgijd ook aan de wieg heeft gestaan van emotie TV.

donderdag 22 november 2012

REVE

Hoewel Reve een poseur was, was zijn geestelijke zoektocht binnen het Katholicisme een serieuze aangelegenheid. 

Ik was niet van plan het derde deel van de biografie van Reve ‘De late jaren’ te kopen. Ik vond dat ik wel genoeg van en over hem had gelezen en genoeg is genoeg. Maar toen ik pas weer eens een keer in een echte boekhandel was in den Bosch, kon ik de verleiding niet weerstaan. Reve blijft me fascineren. Als geboren katholiek, je komt er nooit meer vanaf heb ik op de lagere school geleerd, ben en blijf ik nieuwsgierig waarom hij met zijn communistische opvoeding nu net katholiek moest worden.

Dat is overigens niet het enige dat me boeit. Hij is een blijft een stilist van de bovenste plank die haarscherp én agressief kan formuleren, een zoeker naar inhoud en waarheid en iemand die niet bang is voor een geestelijk leven ook al grijpt hij –misschien wel daarom juist – naar drank en seks.

Op bladzijde 67 lees ik zijn eigen kijk op God, diens menswording en de kruisdood van Christus. ‘Officieel leert de Kerk, dat God, mens geworden, gestraft heeft willen worden voor de door mensen begane zonden. Dit is, zeker naar moderne juridische ethiek, rijkelijk absurd. Het is dan ook de expliciete verkondiging. Wat de leer impliciet, en nooit met ook maar één tastbaar woord, aanduidt, is dat God, mens geworden maar intussen wel degelijk nog steeds God, schuld bekent en bereid is boete te doen voor Zijn eigen fouten, stommiteiten, etc. Uit hoffelijkheid jegens God wordt dat niet vermeld. Ik kan mij geen grootser en verhevener godsbegrip voorstelen. Het is echter zeer juist, dat het nergens te lezen staat: dat zou een religieuze onkuisheid zijn.’ (blz.67)

Ik moet bekennen dat ik nooit op die gedachte gekomen ben. Volgens mij offerde God zijn zoon op uit liefde voor de mens die hij zelf geschapen heeft en die hij niet kwijt wil, hoe groot diens zonde, daarom erfzonde geheten, ook was. God bekent dus geen schuld maar liefde. Volgens mij sluit deze opvatting aan bij de officiële leer.

Gek dat Reve dat zo niet ziet want liefde en offeren zijn in zijn werk een centraal thema. In zijn boeken komt regelmatig de seksuele fantasie voor van het aanbieden (offeren) van broertjes en mooie jongens aan zijn geliefden die, zo schrijft hij er dan bij, hun wil kunnen doen met hen. Reve zelf fantaseert dus over offers aan zijn geliefden om zijn geliefden op die manier aan zich te binden. Waarom komt het dan niet bij hem op dat God hetzelfde heeft willen doen door zijn Zoon als offer aan te bieden? Een menslievender Godsbeeld dan dit kan ik mij niet voorstellen. 

Misschien dat Reve, die zelf voortdurend door schuldgevoelens geplaagd werd, de ondertitel van de biografie van Nop Maas is niet voor niks ‘Kroniek van een schuldig leven’, te zeer in beslag genomen werd door die schuldgevoelens?  Met dat schuldgevoel staat Reve volgens mij dan weer dichter bij het Protestantse Christendom dan bij het Roomse Katholicisme. Hoewel bij de Roomsen het schuldgevoel ook bestaat, we zijn ons leven schuldig aan God, is God vergeeflijk vanwege zijn liefde voor de mens. De Roomse God is meer een God van Liefde dan van zonde, schuld en boete. Tenminste zo zie ik het.