PIETER STOOP IN NOORDBRABANTS MUSEUM

Pieter Stoop

 

Bij het binnenlopen van het Noordbrabants Museum stuit ik op een schilderij van Pieter Stoop. Ik herken er een somber woest landschap in met water. Een goed schilderij, groot en gewaagd. De tentoonstelling van Stoop belooft wat.

Binnen kijk ik nog even naar de eigen collectie van het museum. Mijn oog valt op een schilderij van Jan Sluijters, ‘Knotwilgen aan de Slatuinen’ (1907-1909). Nu valt  het mij op dat het schilderij van Sluijters niet zo ver weg staat van dat van Stoop.

Jan Sluijters, Knotwilgen aan de Slatuinen, 1907 - 1909

Je kunt zeggen dat Sluijters het voorportaal is op weg naar de abstrahering en expressie van het landschap a la Stoop. Bij Stoop heeft de expressie met verf het gewonnen van de vorm. Het schilderij van Sluijters is klein vergeleken met dat van Stoop. Ik bereid me voor op een interessante  tentoonstelling.

Helaas. Ik vind het vervelend om het te schrijven maar  zijn schilderijen vielen me tegen. Ik had meer verwacht gezien het schilderij bij de ingang. Zijn kleurenpalet zint me niet maar het ergste is het meer van hetzelfde. Als ik naar zijn monumentale doeken kijk, want monumentaal zijn ze,  zie ik een schilder die blijft hangen in de verf.

Niettemin is het prijzenswaardig dat het museum deze  overzichtstentoonstelling van Stoop’s grote doeken heeft samengesteld. Het is goed te weten wat er met Stoop is gebeurd na de hype van de jaren tachtig toen hij dankzij museum directeur Rudy Fuchs heel gewild was bij musea en verzamelaars. Stoop behoort volgens de canon bij 'Nieuwe Wilden'. 

"Een algemener benaming voor deze wereldwijde opleving van schilderkunst aan het begin van de jaren tachtig van de 20e eeuw was neo-expressionisme. Daartoe werden ook de Amerikaanse schilders Julian Schnabel en David Salle gerekend. Het ging om een nieuwe vorm van 'brutaal' expressionisme. Het was een kunstopvatting die met zijn spontane schildersgebaren niet beantwoordde aan de schoonheidsnormen van de gangbare conceptuele en minimalistische kunst. Op doeken van grote formaten uitten de kunstenaars hun sociaal onbehagen; hun afschuw voor alle vormen van hypocrisie en fascisme en hun woede tegenover de gevestigde structuren."  (Wikipedia: Nieuwe Wilden)

Brutaal zijn de schilderijen zeker. Je moet maar durven een vierkante meter of meer heftige verfstreken. Het is ook niet het soort schilderijen dat je boven de bank hangt, geen brave kunst voor een brave huiskamer. Eerde woede op schoonheid en braafheid of het ook doelgerichte woede is bij Stoop weet ik niet. 

Hijzelf spreekt niet over fascisme en gevestigde structuren in een interview. Stoop spreekt niet zozeer van sociaal onbehagen maar van verf, op de eerste plaats verf met in de verte het landschap als bron van inspiratie waar hij trouw aan is gebleven. Hij is niet zozeer bezig met schilderijen als wel met schilderen.

De expressieve schilderkunst leeft nog steeds ook in Nederland in bijvoorbeeld het werk van de enige tijd overleden schilder Armando. Hij heet van de Nul beweging te zijn, de heruitvinding van de (schilder)kunst na het menselijk debacle van de de Tweede Wereldoorlog.

NAAKT OF BLOOT IN HET MUSEUM JAN CUNEN

De foto "Look at my Nipple" van Charissa van Dijk (1992) hangt hier huiselijk boven de tafel in een van de kamers van de villa die het Museum Jan Cunen nog altijd is.Dezelfde foto staat ook op het affiche voor de tentoonstelling van het museum "Naakt of Bloot, het vrouwelijk naakt in de hedendaagse kunst". De tentoonstelling loopt tot 19 mei van dit jaar.

In de stijlkamer met kostbare lambrisering en een indrukwekkende luster hangt  tussen het raam en een antieke kast nog een foto van Charissa van Dijk.

In dezelfde kamer onder een mooi bewerkt plafond links opnieuw een foto van Charissa van Dijk en in het midden een kleed met twee tepels.

Boven de zwart marmeren schouw een hilarische foto van vrouwenbenen getiteld "Red, Blue, Yellow" van Isabelle Wenzel (1982). Naast de foto lezen we dat Isabelle Wenzel fotografisch lichamen vast legt in opmerkelijke poses. Als menselijke sculpturen. Wenzel zelf beoefent sinds haar zesde jaar acrobatiek. Dat verklaart wellicht voor een deel haar belangstelling voor poses.

De foto's Zonder Titel zijn van Carla van de Puttelaar. De titel van het hoopje "stenen" op de grond is "Hide" en is gemaakt door Mariëlle Veldhuis. De "stenen" zijn van siliconen, pigment en polyurethaanschuim.

Tussen het stucwerk van de overloop hangt deze "Vrouw, zittend in bad" van Leo Gestel (1881-1949).

Een zedig maar ook licht erotisch liggend naakt eveneens van Leo Gestel gemaakt in dezelfde schilderkunstige stijl als het bovenstaande schilderij. Titel van het schilderij: "Liggend Naakt".

Dit "Liggend Naakt" (1918)  van Petrus Martinus Dillen is nog volgens de klassieke academische school geschilderd. Je ziet wat je ziet. Geen gedoe met kleurige puntjes zoals Leo Gestel. De divan en de kleden zijn zou waarheidsgetrouw mogelijk nageschilderd. Voor onze tijd is het daarom een beetje een saai naakt.

George Hendrik Breitner, "Liggend Naakt" (ca 1887). Breitner schildert zijn liggend naakt minder naar de natuur en meer naar zijn gevoel en waarneming waarbij de kleuren belangrijker zijn dan bijvoorbeeld de exacte weergave van de patronen op de kleden en de huid. De indruk van het geheel - kleuren, compositie en de houding van het naakt - ademt een broeierig sfeer.

Boven de foto staat een uitspraak van de fotografe Carla van de Puttelaar: "Ik ben op zoek naar het sculpturale van de vorm van het lichaam als geheel, maar zoom ook in op details."  Links en rechts schilderijen van Jan Sluijters (momenteel is in het Noordbrabants Museum in Den Bosch een speciale tentoonstelling aan hem gewijd) getiteld: Rechts :"Vrouwelijk naakt op de rug gezien" (1919). In het midden een foto van Carla van Puttelaar "Galateas" . Rechts "Zittend Naaktfiguur" (1918)
Ik vraag me af wat de kan doet op het linker schilderij. Die leidt de aandacht af van de rug. Hetzelfde geldt voor de vaas met bloemetjes op het rechter schiderij. Misschien zijn de bloemen bedoeld om het schilderij wat op te fleuren maar daarmee leiden ze ook de aandacht af van de vrouw. Hou je hand er maar voor. Op de foto zijn vooral de haren sculpturaal en in evenwicht met de blote rug. Gelukkig staat er geen kan of vassje bloemen dat de aandacht afleidt.

Viviane Sassen, "Miu,Miu undressed" (2005) "Mijn foto's hebben een andere lading dan werk dat ontstaat vanuit de mannelijke blik" aldus Viviane Sassen boven deze foto. De blik van de vrouw op deze foto is in ieder geval uitdagend of vragend.

Jan Wiegers, "Zittend Naakt (Jantje Bolt)" 1925. Wiegers waagt zich aan nog meer kleurcontrasten zoals we die ook kennen van Van Gogh.

Als laatste van de tentoonstelling nog een schilderij van Jan Sluijters "Staand Naakt, op de rug gezien", 1910.

Als je meer wilt weten over het thema naakt of bloot kijk dan op de website van Museum Jan Cunen.

NEDERLAND'S MOOISTE MODERNISTEN

Henri Fauconnier, Drieluik "De droom van de Vagebond", 1916-17. 
Links: De geboorte van de Vagebond. Midden:De Vagebond. 
Rechts: De dood van de Vagebond.
Het expressionistische schilderij zou van grote invloed zijn op de Bergense School.

Ik ben op de schilderijen tentoonstelling “Mooiste Modernisten” in Museum Singer Laren geweest. Helaas is die intussen afgelopen. De tentoonstelling geeft een goed overzicht van de Nederlandse moderne schilderkunst vanaf de tweede helft van negentiende eeuw tot aan de Tweede Wereldoorlog. Je ziet van zaal tot zaal hoe de schilderkunst in Nederland onder invloed van moderne stromingen als pointilisme, impressionisme en expressionisme zich begint te bevrijden van het academisch kopiëren van de werkelijkheid. 

Ferdinand Hart Nibbrig, "Twee kinderen onder een appelboom", circa 1899

Verf, penseelstreken, kleur en compositie dienen niet alleen maar meer om de werkelijkheid nauwgezet uit te beelden maar om de emoties van de schilder in beeld te brengen. De werkelijkheid wordt een haakje om de schilderkunst aan op te hangen totdat ook het haakje helemaal uit beeld verdwijnt bij de abstracte schilders. Dan krijgt het publiek het heel moeilijk.

Anton Mauve, "Het pasgeboren lam", circa 1884.
Mauve was een succesvol schilder in binnen en buitenland.
Intussen is hij ver overvleugeld door zijn kortstondige leerling Vincent Van Gogh.

Dat proces is langzaam en moeizaam op gang gekomen. Zo verandert het pointilisme het kleurenpalet en worden penseelstreken punten, maar het blijft een geschilderd plaatje. In die tijd was dit al een fikse revolutie waar niet iedereen gelukkig mee was.

Isaac Israels, "Vrouw in profiel voor Zonnebloemen van Van Gogh", 1918

Vincent van Gogh maakte in Frankrijk een radicale sprong in deze ontwikkeling met gevolgen voor de Nederlandse schilderkunst. Zijn kortstondige leermeester Anton Mauve van de Larense School hangt uiteraard op de tentoonstelling. Mauve is van invloed geweest op de keuze van onderwerpen van Vincent en heft via hem en diens vrienden kennis gemaakt met het Nederlandse expressionisme.  Mauve zelf bleef trouw aan de uitbeelding van de werkelijkheid als voornaamste opdracht voor een schilder.

George Hendrik Breitner, "Zittend Halfnaakt, circa 1890

De invloed van Van Gogh in Nederland zien we op het schilderij “Vrouw in profiel voor Zonnebloemen van Van Gogh” (1918). Het kan haast niet anders of Isaac Israels wil met het schilderij zeggen dat hij in de sporen van Van Gogh schildert. In zijn schilderij “Vrouw in strandstoel” zijn kleur en penseelstreek belangrijker dan de nauwgezette weergave van de werkelijkheid, zoals dat ook bij van Van Gogh het geval is.

Jan Sluijters, "Bloemencompositie", 1913

Dezelfde ontwikkeling zien we bij de Amsterdamse schilder Breitner waarvan op de tentoonstelling een expressief “Zittend half naakt” hangt. Breitner houdt echter ook vast aan de uitbeelding van de werkelijkheid, geromantiseerd dat dan weer wel. Hij en Israels blijven bij hun gedekte -Hollandse-  kleurenpalet. Geen zonnige uitbundigheid van kleuren zoals bij Van Gogh. Blijkbaar bepaalt de fysieke omgeving mee het kleurenpalet.

Bart van der Leck, "Compositie", 1918

Twee andere schilders die de aandacht trekken in de tentoonstelling zijn Sluijters en Bart van der Leck. Het werk van deze twee schilders komt heel dicht bij abstract, non figuratief werk. Bij van der Leck nog meer dan bij Sluijters. Kleuren zijn uitbundiger, vormen worden gereduceerd tot hun essentie. Beiden slaan een brug naar De Stijl van Piet Mondriaan en Theo Doesburg. Van der Leck wordt zelfs even lid van de Stijlgroep. De Stijlgroep is de stijlvolle afsluiting van de Nederlandse modernisten. Na de Tweede Wereldoorlog wordt de kunst in Nederland opnieuw op zijn kop gezet maar die periode komt in Laren niet meer aan de orde. Van Gogh en Mondriaan hebben intussen de Nederlandse schilderkunst opnieuw met overtuiging op de internationale kaart gezet.

Toeschouwers in Singer Laren.