15. HOE ZIT DAT IN OSS? ONDERWIJS EN ARMOEDE

De inmiddels afgebroken Don Bosco kerk lag aan de oostkant van de Roodborststraat in de na de Tweede Wereldoorlog gebouwde vogelwijk.
 

Was het na de Tweede Wereldoorlog werkelijk zo dat de Roomse kerk de mensen dom hield en de kapitalisten arm, zoals beweerd werd? Van dat eerste, dom houden was in ieder geval geen sprake. Met name de Karmelieten hebben zich sinds eind negentiende eeuw in Oss verdienstelijk gemaakt in het onderwijs en zich ingespannen voor de algemene ontwikkeling van de Osssenaren 

“In 1890 bouwden de Carmelieten in het snel groeiende Oss een kerk met klooster aan de Molenstraat. In dit klooster wordt ook een drukbezocht studiehuis ondergebracht. Een van de bekendste Carmelieten is dr. Titus Brandsma (1881 – 1942). Hij heeft een grote bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van Oss. Met de oprichting van een openbare leeszaal legt hij de basis voor de huidige bibliotheek. Ook zet hij de krant De Stad Oss opnieuw op en zorgt hij ervoor dat er een hogeschool (HBS) in Oss komt (sinds 1923). In 1948 wordt deze school omgezet in het Titus Brandsma Lyceum. Wegens zijn verzet tegen de perscensuur van de Duitsers is hij in de Tweede Wereldoorlog in Dachau omgebracht.” (Beeld Titus Brandsma)

Zo kon ik dankzij de Karmelieten in 1960 ondanks mijn bescheiden afkomst, met leeftijdgenoten naar het Titus Brandsma Lyceum (TBL). De school wordt dan nog geleid door karmelieten. Enkele paters geven er nog les, waaronder uiteraard godsdienstles. De school heeft een overwegend katholiek karakter alhoewel ook jongeren en meisjes van andere geloven zonder probleem worden toegelaten.

Dat kerkelijke autoriteiten samenzweren met de kapitalisten om ze arm is moeilijk vol te houden. Natuurlijk zullen er kerkelijke gezagsdragers zijn geweest die zich niet om de materiële noden van hun parochianen bekommerden maar er in de loop der tijd zijn er velen geweest die zich inzetten voor de sociale strijd. 

Zoals al eerder gesignaleerd  speelt ook hierin de karmeliet Titus Brandsma een rol. Hij publiceerde aan het begin van de twintigste eeuw artikelen in de krant 'De Stad Oss' ter ondersteuning van vakbonden en het tot stand komen van Collectieve Arbeid Overeenkomsten tussen werknemers en werkgevers.

 

Dat hun aandacht niet uitsluitend gericht is op materieel welzijn van de gelovigen kun je hun niet kwalijk nemen. Overeenkomstig het Roomse mensbeeld bekommeren zij zich evenzeer om het geestelijk welzijn van de mensen. De sociale leer van de kerk omvat heel de mens, niet enkel zijn materiële omstandigheden.  

 

Dankzij de industriële ontwikkeling van Oss, begint in de jaren zestig van de vorige eeuw de armoede zichtbaar af te nemen. Er worden in hoog tempo planmatig honderden nieuwe huizen gebouwd aan de oostkant van de stad. De nieuwe wijken vallen samen met een nieuwe parochie. In het midden van de wijken staat een kerk met een pastorie. Daar omheen worden de lagere scholen voor de katholieke jongens en meisjes gebouwd. De scholen zijn op loopafstand voor de kinderen.

Oude woningen in verval worden onbewoonbaar verklaard en afgebroken. De eerste auto’s rijden door de straten. Hier en daar verschijnen supermarkten, eerst nog bescheiden en klein maar naarmate de mensen meer te besteden hebben, worden ze groter. De treinverbinding met den Bosch en Nijmegen wordt geëlektrificeerd. 

De Rooms Rode coalities van PvdA en KVP bouwen in die jaren na de oorlog aan een welvaartsstaat die in de loop van de jaren wordt uitgebouwd tot een verzorgingsstaat.Het ouderdomspensioen voor alle Nederlandsers (AOW) boven de 65 jaar wordt in 1957 door het derde kabinet Drees ingevoerd. 

Er komt een ziektewet, een werkloosheidsvoorziening, vakantieregelingen, toeslagen voor overwerk enz. De staat wordt meer en meer verantwoordelijk voor het materiële en geestelijk welzijn van alle inwoners van Nederland. 

Volgens internationale normen is Nederland een rijk land. Traditioneel legt het zich er op toe die rijkdom zo eerlijk mogelijk te verdelen zonder het fundamentele recht op privé eigendom en de marktwerking, twee pijlers onder het kapitalisme, uit te schakelen. In de politiek ontstaat een debat over de vraag tot hoever de welvaartsstaat moet worden doorgevoerd.

POPULISTEN CONTRA OUDE POLITIEK

politieke spotprent van petrus

Wat is de oorzaak van dat populisme dat met “de oude politiek” in Westerse landen wil afrekenen? Onder oude politiek worden de traditionele partijen verstaan, of ze nu links of rechts zijn. In Nederland horen daartoe de sociaal en christen democraten, maar ook jongere partijen als D66, de Groenen en de SP. Zij behoren kennelijk ook tot de oude politiek. Populisten willen daarmee afrekenen. Hun leiders zouden ook nog eens onder elkaar baantjes zouden verdelen, lucratieve posten toeschuiven en de hand boven het hoofd houden. Trump noemde dat in zijn campagne corruptie.

De Italiaanse miljardair Berlusconi slaagde er al in het begin van deze eeuw in om met zijn populisme jarenlang de Italiaanse politiek te beheersen. Overigens zonder resultaat voor het land. Integendeel, Italië stond regelmatig voor schut vanwege het ook seksuele wangedrag van zijn premier. Als Pim Fortuyn niet op brute wijze vermoord was, had ook in Nederland het populisme aan de macht kunnen zijn, een in een coalitie gedeelde macht maar toch macht. Nu is Trump de populistische winnaar in de VS en dat voelt als een steun in de rug voor veel Europese populisten. 

Dat het populisme zo breed onder het kiezersvolk in stevige democratische landen is het gevolg van een een contractbreuk tussen de oude politieke partijen en een groot deel van hun kiezers. In dat contract stond dat in ruil voor zijn stem de kiezer welvaartsgroei krijgt en uitbreiding van de verzorgingsstaat. Maar als gevolg van de crisis van 2008 gebeurde het tegendeel. De groei was eruit en de verzorgingsstaat werd afgeslankt. Dat nu was volgens veel kiezers contractbreuk. 

De populisten waren er als de kippen bij om daarvan te profiteren. Niet zo gek als je bedenkt dat de oude politiek zelf begonnen was de politiek terug te brengen tot een boekhoudkundige aangelegenheid.Van een visie op samenleving en burger was bij de oude politieke partijen geen sprake meer. Huidig premier Rutte vroeg zich zelfs af wat visie dan wel was? Kun je dat eten of zoiets? Wie zo politiek bedrijft moet niet gek opkijken als de burger in termen van contractbreuk gaat denken.

De populisten  beschuldigden de oude politiek vanwege de afbraak van de verzorgingsstaat niet langer naar de de kiezers te luisteren en over hun hoofden heen te regeren. De nieuwe politiek van het zich afzetten tegen de oude politiek was geboren. Het werd nieuw tegen oud. Dat in Nederland vooral de PvdA hiervan slachtoffer werd, ligt voor de hand. In de ogen van de kiezer heeft juist deze partij tientallen jaren mee geholpen de verzorgingsstaat op te bouwen om die nu notabele in samenwerking met de VVD af te breken!

Trump heeft de visie van de zakenman en wil van Amerika een nieuwe grote onderneming maken door flink te investeren in de infrastructuur en banen terug te brengen naar Amerika door het opzeggen van "nadelige handelsovereenkomsten".  Ik weet of de Amerikanen daarop zitten te wachten. 

In Europa zeggen de populisten de verzorgingsstaat te verdedigen tegen de aanvallen van buiten zoals de globalisering en natuurlijk vooral de Europese Unie. Vooral de EU krijgt de schuld van alles wat mis gegaan is. Het gevolg is de Britse Brexit en in Nederland de overwinning van het NEE kamp tijdens het Oekraïne referendum. Tegelijk sluiten de populisten aan bij de maatschappelijke onvrede over zogenaamde nieuwlichterij als multiculturele samenleving, minderhedenbeleid, belastingverlaging voor multinationals, te humaan strafrecht enz. Populisten zijn vooral behoudend zowel economisch als cultureel. Het is een conservatieve, anti-liberale beweging.

Rond de populistische beweging hangt ook de geur van nostalgie, heimwee naar het verleden. Zo wil Wilders Nederland weer teruggeven aan de Nederlanders, Trump Amerika weer groot maken en Le Pen Frankrijk weer Frans maken. Ze strijden voor een nationale identiteit, maar wel een die omkijkt naar het verleden. Jongeren hebben daar minder mee op. Voor veel Engelse jongeren hoefde de Brexit niet als een stap terug naar het glorieuze verleden van Great Britain. Amerikaanse jongeren uitten na de overwinning van Trump hun misnoegen eveneens op straat.

Ze gingen de straat op met de leus “Trump is not my president”. In Nederland is het nog niet zo ver omdat Wilders nog geen macht heeft. Maar of dat nee ook een vervolg zal krijgen in de nationale politiek valt nog te bezien en wat dan nog? De jeugd heeft de toekomst, niet een heimwee beweging naar dingen die voorbij gaan.

VERZORGINGSSTAAT

Het schijnt dat de PvdA helemaal niet van de klassieke verzorgingsstaat af wil zoals ons in de Troonrede op de Derde Dinsdag van September werd beloofd door Koning Willem Alexander. Partijvoorzitter Spek, Minister Ploumen en Samsom himself zien dat niet zo zitten. Maar of het dan “Verzorgingsstaat moet blijven” is, is ook niet zeker. Ze houden een slag om de arm. Het gaat namelijk niet om de Verzorgingsstaat an sich. Want dan zou de regering Rutte II per direct moeten vallen en dat kan ook weer niet.

Daarom houdt de PvdA een slag om arm. De verzorgingsstaat blijft maar dan anders. Hoe anders, dat weten ze bij de PvdA nog niet. Net zoals Rutte niet weet hoe het verder moet met de participatiemaatschappij. Maar het klinkt wel leuk voor de achterban. Net zoals het voor de PvdA achterban leuk klinkt dat “de verzorgingsstaat blijft al is het anders”. Dat wordt nog leuk steggelen in het kabinet.

Maar hoe moet die verzorgingsstaat dan anders worden? Daar hebben ze bij de PvdA nog geen begin van een idee van. Kun je de AOW, een bestaanspensioen voor iedere gepensioneerde Nederlander zonder uitzondering, handhaven. De AOW is en blijft nog altijd het fundament waarop de Nederlandse verzorgingsstaat is gebouwd. Zeg maar, de ultieme vorm van onderlinge solidariteit van alle Nederlanders: jong en oud, werkend en niet werkend, rijk en arm. De staat als een vader voor heel zijn volk. We noemen niet voor niks Drees als de grondlegger van de AOW ook wel vadertje Drees.

Maar kan een staat nog een vadertje zijn voor zijn volk als dat volk al lang niet meer alleen bestaat uit vrome nijvere blanke mannen die braaf 8 uren per dag, 5 dagen in de week werken? Het Nederland van de jaren 50 is al lang niet meer het Nederland van nu. En dan slaat ook nog eens de vergrijzing toe waardoor minder mensen de AOW voor meer gepensioneerden moeten verdienen. Dan wordt solidariteit steeds moeilijker. De eerste aanpassingen van langer werken voor dezelfde AOW of minder geld als je eerder stopt met werken, zijn er al. Maar of dat genoeg zal zijn? Misschien op papier wel, dat is geduldig maar of in de praktijk ook iedereen solidair zal blijven zeker als je ook nog wil nivelleren (nivelleren is een feestje, zei Spekman nog maar pas een jaar geleden), is toch maar de vraag.

Nivelleren is een vorm van gedwongen solidariseren. Dat zal werken tot op bepaalde hoogte en dan wordt het niet meer gepikt. Zouden ze bij de PvdA al weten tot op welke hoogte: de helft van je inkomen weg belasten, minder dan de helft of juist meer dan de helft? Wordt het niet tijd dat de PvdA daar zijn licht over laat schijnen? Nu weten we niet tot hoever Spekman wil gaan met het gedwongen solidariseren door Vadertje Staat. Dat maakt de burger onzeker en de PvdA onbetrouwbaar.

Trouwens hoe kun je solidariteit handhaven in een land met als maar verdergaande individualisering, ook op het vlak van de ethiek en de moraal? Waarom zou je solidair zijn als je aan de andere kant steeds meer aangesproken wordt, ook door de politiek, op je individuele verantwoordelijkheid? Daar is D66 sterk in en de PvdA neemt er (nog) niet veel afstand van. Maar je kunt niet aan de ene kant individualiseren en aan de andere kant solidariseren. Zo werkt het niet in de hoofden van mensen en ook niet in de praktijk. De PvdA zal keuzes moeten maken.

Om misverstand te voorkomen. Niet alleen de PvdA moet zich hierop beraden maar ook andere partijen die solidariteit nog altijd als een groot goed hoog in hun vaandel hebben staan. Je kunt geen twee heren dienen die haaks op elkaar staan. Of we aanvaarden solidariteit met als consequentie dat daarmee de individualisering wordt begrensd door een gemeenschappelijke moraal van gedeelde verantwoordelijkheid of we gaan verder op de ingeslagen weg van de individuele verantwoordelijkheid en begrenzen de onderlinge solidariteit. Wat zal het worden? Als de volkspartijen daar nu eens eerlijk antwoord op gaven, zou het vertrouwen van de burger nog wel eens ooit terug kunnen komen. Zo lang er echter aan gemodderd wordt onder het mom van compromis zal het vertrouwen in de politiek alleen nog maar afnemen.