Posts tonen met het label kees van dongen. Alle posts tonen
Posts tonen met het label kees van dongen. Alle posts tonen

donderdag 16 juli 2026

REMBRANDT DE VOLKSJONGEN

 

De Pannenkoekenbakster

Een tijdje geleden herkende ik in de bovenstaande ets van Rembrandt het oog van de fotograaf. Rembrandt was wat je zou kunnen noemen een straatfotograaf avant la lettre. Laat ik het zo zeggen. Als ik  zo een tafereel zou aantreffen, zou ik een foto gemaakt hebben. 


Ik zou geknipt hebben op het moment dat de jongen schalks naar me zou kijken, hetzelfde moment dat Rembrandt in zijn ets vastlegt. Die blik maakt het tafereel nog levendiger. Je wordt als kijker in de prent/foto getrokken en dat is dus wat Rembrandt wil.


Een vergelijkbaar tafereel. Dominospelers op een bananenplantage in Costa Rica 1979. Foto is bewerkt om een grafisch effect te krijgen.

Rembrandt wil als een echte straatfotograaf de kijker betrekken bij het tafereel. Geen afstandelijk plaatje maar een waar je bij betrokken wordt of nog sterker ingetrokken wordt. Maar om dat te doen en te zien moet je zelf ook betrokken zijn. Rembrandt was een mensenschilder zoals een straatfotograaf een mensenfotograaf is.


Ik weet niet hoe Rembrandt werkte? Maakte hij ter plekke een schets van het tafereel waardoor de mensen konden zien dat hij hen aan het schetsen was? Gezien de raakheid en de scherpte van het tafereel zou je het wel denken. 


Als dat zo is dan is hij bijna de fotograaf die in aanwezigheid van de mensen de foto maakt. Als je dat doet, dan moet je om kunnen gaan met mensen want niet iedereen vindt het goed om gefotografeerd te worden, zo weet ik uit ervaring.


Mensen vinden het wel goed dat je ze fotografeert als je een van hun bent of vertrouwen uitstraalt. Ze moeten ook het gevoel hebben dat je ze respecteert. Kortom, een tafereel schetsen of een foto ervan maken vereist interactie die overigens niet altijd verbaal hoeft te zijn. Lichaamstaal is vaak ook al voldoende.

Een selfie, hier met zijn vrouw Saskia, was Rembrandt ook niet vreemd.


Als Rembrandt zich op zijn gemak voelt in de straten van Amsterdam dan moet hij de aard van een volksjongen hebben behouden ondanks zijn enorme succes als schilder. Succes waar hij ook trots op was en voor durfde uitkomen. Hij wist maar al te goed dat hij een groot talent had en dat men dat mocht weten maar dat belette hem niet om zich volks te blijven voelen. 


Dat volkse moet hij deel hebben meegekregen van thuis. Rembrandt was de zoon van een welgestelde molenaar. Hun werk bracht hen in contact met het volk, boeren en stadsmensen gelijk. Zijn moeder was de dochter van een bakker.


De schilder Kees van Dongen beschrijft in zijn boekje ‘Rembrandt, Holland -  Vrouwen - Kunst.’ ( uitgeverij Andries Blitz, Amsterdam, jaar onbekend) als “een kleine snaak, deels volkskind, deels boerenspruit” en dat zou wel eens heel dicht bij de waarheid kunnen zijn. Voor het overige is het een nogal pathetisch boekje over de Grote Rembrandt, vermoedelijk meer een projectie van zijn eigen leven dan dat van Rembrandt.


Plassende vrouw



Van Dongen overdrijft in zijn boekje in alles vermoedelijk om Rembrandt nog groter te maken dan hij al is. Dat neemt niet weg dat zijn begeesterde beschrijvingen een kern van waarheid bevatten. 


“Rembrandt gaat naar de buitenwijken der stad. Hij denkt aan zijn ouders die hij liefheeft; hij loopt op den weg naar hun woonplaats doch er is iets tussen hem en die ouders verbroken, hij voelt zich nauwer verwant met de zwervers, met de landbouwers die evenals hij meer onmiddellijk met de natuur zijn vereenzelvigd, meer ook verwant met het volk, dat evenals hij zoo gemoedsvol en onbevredigd is.”


Het beste bewijs van de volkse aard van Rembrandt zijn niet alleen zijn etsen maar ook zijn schilderijen. Rembrandt idealiseert de mensen die hij schildert niet. Hij portretteert hem zoals ze zijn, persoonlijk en maatschappelijk, met mededogen, respect maar ook scherp. 


woensdag 17 april 2013

RUSSISCHE SCHILDERKUNST IN MAASTRICHT

Ilya Mashkov, Portrait of a boy in painted shirt, 1909, Collection The State Russian Museum, St. Petersburg. 


Wat heeft Rusland met Europa te maken? Dat is de vraag die ik mij opnieuw stel als ik rondloop door de zalen van het Maastrichtse Bonnefantenmuseum met de schilderijen van de tentoonstelling 'De Grote Verandering, revoluties in de Russische schilderkunst 1895 -1917'. Cultureel en religieus is Rusland verwant aan Europa. We lezen de grote Russische klassieke schrijvers als Tsjechov, Tolstoi, Gogol en Dostojevski en moderne schrijvers als Pasternak, Solsjenitzin en Amalrik. We luisteren naar de werken van klassieke en moderne componisten als Rachmaninoff, Prokofiev, Khachaturian en Shostakovitch. We houden van het Russische ballet. Rusland heeft net als Europa dezelfde Christelijke wortels en net als in Europa spelen die nog altijd een grote rol in de cultuur, het normen en waarden stelsel enz.

Daarom ben ik niet verbaasd als ik op de tentoonstelling zoveel herken bij de Russische moderne schilders van het begin van de Twintigste eeuw. Je herkent het impressionisme, het pointillisme en het kubisme. Je ziet de invloeden van Cézanne, van Chagall, Leger en van Picasso met zijn kubisme. Het schilderij 'Portrait of a boy in painted shirt' van Ilya Maskov, 1909 zou bij wijze van spreken gemaakt kunnen zijn door de Nederlandse-Parijse fauvist Kees van Dongen. In het schilderij 'The red square' van Kandinsky, 1916 zie je Chagall terug. 'Cow and violin' van Malevich 1913 zou zo maar van Picasso kunnen zijn.

Wassily Kandisky, Moscow,The Red Square, 1916, Collection The State Tretyakov Gallery, Moscow

Net als de Westerse schilderkunst, raakte door de opkomst van de fotografie ook de Russische schilderkunst op drift. Waartoe moest er nog geschilderd worden? Voor het vastleggen van de werkelijkheid had je geen kostbare kunstschilder meer nodig. Met een foto kon je op bijna elk elk moment van de dag elk landschap, gebouw of gezicht vastleggen. Weliswaar niet in kleur maar wel haarscherp en met meer detail dan een schilder ooit zou kunnen. Er zat voor kunstschilders daarom niets anders op dan hun kunst opnieuw uit te vinden. Wat hebben zij te bieden dat de fotografie niet kan?

Die vraag is simpeler te stellen dan te beantwoorden. Kunnen schilders beter een sfeer vastleggen dan fotografen? Het is maar de vraag. Documenteren kunnen fotografen in ieder geval wel beter. Kunnen schilders beter de ziel, het wezen der dingen verbeelden en blijven fotografen noodgedwongen aan de buitenkant van de dingen steken? Ik lees dat “Kunstenaars andere wegen zochten. Ze verdiepten zich in theosofie, oosterse godsdiensten, esoterie en occultisme. Malevich bijvoorbeeld was gegrepen door theorieën van de dichters Chlebnikov en Kroetsjonych over 'zaum', een taal zonder betekenis die mensen op een hoger, de ratio overstijgend plan zou kunnen verbinden met elkaar en met de kosmos.” (artikel van Duncan Liefferink, De geluiden van het Rode Plein, in een bijlage van Zuiderlucht, maart 2013, blz. 11.)

Kazimir Malevich, Cow and Violin, 1913, Collection The Russian State Museum, St. Petersburg.

Wie denkt bij het lezen van een dergelijke passage niet aan onze eigen Piet Mondriaan? Heeft hij niet dezelfde weg gevolgd als Malevich, van natuurlijke werkelijkheid naar kubisme tot volledige abstractie? Was hij niet net als Malevich een theosoof ? De natuurlijke werkelijkheid was niet langer hun inspiratiebron maar de zuiverheid van de kleuren en de compositie. Deze kunstschilders keerden zich naar binnen, naar de geest der dingen en schiepen zo een nieuwe geestelijke kunst. Malevich presenteerde zijn vermaarde 'Black Suprematic Square' zelfs als een nieuw icoon, bijna letterlijk een opvolger van de oude iconen van de Russisch Orthodoxe Kerk.

Helaas maakte de Russische Revolutie o.l.v. De Bolsjewieken een einde aan deze vruchtbare ontmoeting van de Russische met de Europese schilderkunst. Door de zalen lopend vroeg ik mij af wat er gebeurd zou zijn als de Bolsjewieken niet aan de macht waren gekomen? Zouden die ontmoetingen tussen Oost en West uiteindelijk tot een grotere verwevenheid en wederzijdse inspiratie geleid hebben? Zou Moskou of Petersburg een centrum voor moderne schilderkunst zijn geworden zoals New York dat na de Tweede Wereldoorlog werd?

Ondanks hun grote inzet voor en steun aan de Revolutie, onderwierpen de Bolsjewieken de Russische avant-garde schilders uiteindelijk aan hun totalitaire, pseudo wetenschappelijke opvattingen. Daarmee kwam een einde aan het grote experimenteren. De Russische schilderkunst kwam tot stilstand. In het Westen trok de karavaan van de schilderkunst ondertussen verder op zoek naar wezen en betekenis van de schilderkunst en de kunsten in het algemeen. Misschien dat nu weer de tijd is aangebroken om elkaar beter te leren kennen of zullen nieuwe tsaren daarin gesteund door de Orthodox Russische Kerk dat opnieuw moeilijk of zelfs onmogelijk proberen te maken?