DE GESPLETEN RUSSISCHE ZIEL

In 1992 is er nog sprake van vriendschappelijke betrekkingen tussen de VS en Rusland waarvan de foto van Gorbatsjov en Reagan met een western hoed (links) van getuigt. In 2021 tijdens een ontmoeting tussen de beide presidenten in Genève is de sfeer tot onder nul gedaald tussen Biden en Putin (tweede van links en foto rechts). De democratisch gekozen president Zelensky van Oekraïne zit Poetin in de weg. Die wil hem weg en Oekraïte terug hebben. Maar Zelensky wendt zich nog meer naar het westen wat uiteindelijk in februari 2022 leidt tot de inval van Rusland in zijn buurland Oekraïne waar president Zelensky sinds 2019 regeert.

Na de dood van de communistische leider en dictator Lenin (1870-1924) breekt een stijd los tussen twee vooraanstaande partijleiders om de opvolging van Lenin. Aan de ene kant Stalin voor wie de revolutie allereerst een nationale, Russische aangelegenheid is en Trotski voor wie de Russische revolutie het begin is van een communistische revolutie op wereldschaal. 

De voormalige legerleider van het wrede en meedogenloze Rode Leger Trotski legt het in de communistische machtsstrijd af tegen de sluwe Stalin. Trotski wordt verbannen en uiteindelijk in Mexico vermoord (1940). Onder Stalin en zijn opvolgers blijft Rusland decennialang zo goed als afgesloten van westerse invloeden. De Russische (slavische) ziel heeft zich afgezonderd.

Enkel bewonderaars, meelopers (fellow-travelers) en leiders van Moskou getrouwe communistische partijen bezoeken het land. Dat blijft min of meer zo tot Gorbatsjov aan de macht kwam. Hij beseft dat om het communisme in Rusland te redden, dringend hervormingen nodig zijn. Omdat te bewerkstelligen zet hij de ramen wijd open, te wijd.

Die hervormingen gaan uiteindelijk veel verder dan Gorbatsjov kon vermoeden. Ze leiden tot de val van de Oostduitse muur, het uiteenvallen van de Sovjet Unie en de ondergang van de communistische partij. Het iss het uur van de waarheid voor heel Rusland. Het communisme heeft een reus op lemen voeten gebouwd. 

Rusland wordt hardhandig geconfronteerd met de beginselen van de markteconomie, het kapitalisme en de internationale handel. De opening naar het westen brengt vernieuwing maar ook totale verwarring in het land.

Ook binnen de voormalige machtige vakbonden heerst verwarring. De mijnwerkersbonden zoeken contact met de westers georiënteerde internationale vakbonden. Zij willen weten hoe vakbonden werken in een economie met een open markt en particulier kapitaal.

Andere vakbonden zoals die van de arbeiders in de atoomindustrie, gewend aan hun geprivilegieerde positie tijdens het communistisch bewind, steken hun neus aarzelend buiten de deur maar verlangen heimelijk terug naar het oude systeem. 

De komst van Putin in 2000 als opvolger van president Jeltsin was voor hen een opluchting. Zij begrijpen dat deze voormalige KGB’er wel eens de door hen gewenste oude orde zou kunnen herstellen.

Putin heeft de val van de muur en het uiteenvallen van de Sovjet Unie vanuit zijn post als KGB’er in Oost Duitsland van nabij meegemaakt. Dat moet voor hem als medewerker van de KGB met een heilig geloof in de macht en de superioriteit van de Sovjet Unie, een trauma zijn geweest. 

Als president grijpt Putin (2000) terug op het concept van de Russische ziel die zich verzet tegen westerse invloeden die in zijn ogen tot doel hebben de macht van Rusland te ondermijnen. Om een terugkeer naar het oude Rusland mogelijk te maken blaast hij de alliantie tussen de Orthodoxe Kerk en de staat nieuw leven in. 

Met de wederopbouw onder Jeltsin van de onder Stalin afgebroken Christus-Verlosser kathedraal in het hart van Moskou, neemt de Orthodoxe kerk weer zijn vertrouwde centrale plaats in het leven van de Russen in.

Veertien jaar later gooit de Maidan opstand in Kiev roet in Putin’s eten. De wind in Kiev komt niet langer uit Moskou maar uit het westen. Dat is tegen het zere been van Putin. Zijn beleid is erop gericht om Rusland weer tot een wereld mogendheid te maken als tegenwicht tegen de westerse wereldorde. Nu dreigt Oekraïne, ooit de bakermat van het Russische Rijk en diens cultuur, onder zijn neus de etalage van het Westen te worden. 

Putin die in de jaren tachtig in Oost Duitsland heeft gezien hoe groot de aantrekkingskracht is van zo een westerse etalage met zijn  consumptiemaatschappij, democratie en politiek vrijheden, beseft het gevaar. 

Het Westerse experiment in Oekraïne dient zo snel mogelijk te beëindigen, is het niet door politieke manipulatie dan maar door een openlijk oorlog, in zekere zin een burgeroorlog zo nauw zijn Oekraïne en Rusland aan elkaar verwant. De Russische ziel is ene gespleten ziel geworden.

 

IS PUTIN EEN NIEUWE LENIN, STALIN OF TSAAR? (ПУТИН NEW Ленин, Сталин ИЛИ CZAR?)

Een digitale fotomontage waarin Putin wordt afgebeeld als een eigentijdse Lenin. Lenin zou weliswaar nooit in zijn blote bast geposeerd hebben maar wilde het Russische volk verleiden met woorden. Putin wil dat doen met beelden gestolen uit o.a. Hollywood zoals deze goedkope imitatie van Rambo. De boodschap is duidelijk: Rusland heeft een echte Rambo in tegenstelling tot het decadente Westen. 

Wie of wat is Putin? Is hij een nieuwe Nieuwe Stalin, meer een Nieuwe Lenin of zoals sommigen beweren een Nieuwe Tsaar? Om met het ergste te beginnen. Net zo min als Stalin schuwt Putin schijnprocessen om zijn politieke en maatschappelijke tegenstanders uit te schakelen. Hij gaat daarbij wel iets subtieler – moderner ook – te werk dan Stalin. Zijn slachtoffers hoeven geen bekentenis af te leggen of zich schuldig te verklaren. Ze worden ook wel zonder bekentenis schuldig bevonden. Ze hoeven dus niet gemarteld te worden. Ze worden na veroordeling al evenmin ter dood veroordeeld door executie zoals onder Stalin gebruikelijk was.

Michail Chodorkovski achter tralies tijdens een van de door Putin mee geregisseerde schijnprocessen.

Het bekendste voorbeeld van een schijnproces is dat van de Russische oliemiljardair Michail Chodorkovski, eigenaar van oliegigant Yukos (2003). Geen schijnproces op ideologische gronden zoals in de jaren '30 onder Stalin met anti-communistisch verraad aan kapitalistische spionnen en dergelijke onzin meer, maar een “modern proces” op beschuldiging van belastingontduiking. Belasting betalen is in het post-communistische Rusland, dat nooit een fatsoenlijke overheidsapparaat heeft gehad, altijd een onduidelijk zaak geweest, met complotten en vooral ook corruptie tot op het hoogste niveau. Het was voor Putin daarom kinderspel een schijnproces op te zetten. Vervolgens ontmantelde hij samen met zijn schatrijke, trouwe kameraden Yukos waardoor Chodorkovski het grootste deel van zijn vermogen verloor. Die beschikt dus niet meer over genoeg geld om campagne tegen Putin te voeren, ook later niet als hij nog ooit op vrije voeten zou komen.

De Pussy Riot groep tijdens hun optreden in de Christus Verlosser kathedraal in Moskou, het symbool van herstel van de Russisch Orthodoxe kerk als staatskerk.

Een ander soort bedreiging dan Chodorkovski, die voor zijn arrestatie te kennen had gegeven politieke ambities te hebben, was de meiden punkgroep Pussy Riot die in de Christus Verlosser kathedraal in Moskou het aandurfden om een anti-Putin lied (verlos ons van Putin) te zingen als protest tegen zijn herverkiezing. Pussy Riot maakte gebruik van hun vrijheid tot demonstratie en meningsuiting om politiek verzet tegen Putin op ludieke wijze te mobiliseren. Een normale en gebruikelijke gang van zaken in democratische landen maar dodelijk voor een Machiavellistische machthebber als Putin. Naar goed Russisch gebruik werden zij tijdens een schijnproces tot twee jaar strafkamp veroordeeld (2012).

Putin liet Chodorkovski en de Pussy Riot meiden vervroegd vrij als gebaar om zijn Olympische Winterspelen in Sotsji (afgelopen februari) te redden van negatieve publiciteit en zelfs een mogelijke boycot. Maar de spelen waren nog maar amper voorbij of Putin liet in Oekraïne zijn ware gezicht zien met de inname van de Krim en de bewapening van zogenaamde Russische opstandelingen in Oost Oekraïne wat leidde tot de oprichting van zogenaamde volksrepublieken. Een internationaal gezien zeer gewaagde politiek waarvan de gevolgen nu nog niet helemaal te overzien zijn.

De tot Brit genaturaliseerde voormalige KGB'er en oud collega van Putin op zijn sterfbed in een ziekenhuis in Londen (2006). Litvinenko bleek vergiftigd te zijn door het radio actieve Polonium. de kosten van een dergelijke operatie werden geschat op 7,6 miljoen Euro. Litvinenko was overigens niet de enige die besmet was met Polonium.

Dat Putin net als Stalin en Lenin niet bang is om te moorden volgens het aloude spionnen recept , bleek met de moord op de gewezen Russische spion Alexandr Litvinenko (2006), die als genaturaliseerde Brit in Londen woonde. “Litvinenko's dood werd al snel in het kader van zijn felle tegenstand tegen de regering-Poetin geplaatst. Zo beweerde hij in 1998 dat er door de Russische overheid een moordcomplot tegen de naar het Verenigd Koninkrijk gevluchte Russische zakenman Boris Berezovski op touw was gezet. Verder zou volgens hem de FSB (de voormalige KGB, de vroegere werkgever van Putin) achter aanslagen in 1999 op appartementen in Moskou hebben gezeten, aanslagen waarvan de Tsjetsjenen de schuld kregen waardoor een nieuwe Tsjetsjeense oorlog begonnen kon worden. Ook beweerde hij dat de FSB Al Qaida-leiders in Dagestan zou hebben getraind.” (Wikipedia).

De gebeurtenissen van de laatste maanden in de Krim en Oost-Oekraïne, lijken de beschuldigingen van Litvinenko te staven dat Putin de aanslagen op Moskouse appartementen zelf op touw heeft gezet evenals de training van Al Qaida leiders in Dagestan. Putin is als vroegere werknemer van de KGB opgegroeid in de sfeer van samenzwering en duistere spionnen praktijken ten behoeve van de staatsmacht, vroeger de Communistische Partij of wat daar voor door moest gaan, nu voor hemzelf en zijn kliek. Hij heeft geen training tot democraat gehad en hij is de democratie ook niet toegedaan. Het zou mij niet verbazen dat in zijn kringen openlijk wordt beweerd dat democratie niet geschikt is voor de Russische ziel. Dat de Slavische ziel autoritair leiderschap en een toezichthoudende staatsbureaucratie nodig heeft.

Daarmee zijn we bij onze laatste vraag gekomen of Putin misschien een nieuwe Tsaar is. Ik denk van wel, in ieder geval meer dan Lenin en Stalin wiens erfenissen hij – zo hebben we gezien – in ere houdt. Lenin en Stalin waren op de eerste plaats communisten die zogezegd de Russische ziel wilden onderwerpen aan hun communistische heilsplan waarvan – dat dan weer wel- Rusland als eerste in de wereld het grote voorbeeld zou worden. Hoe het mogelijk was dat zo'n gedachte kon opkomen in het agrarische Rusland, nauwelijks bekomen van de afschaffing van lijfeigenen (1863), zijn gebrekkige industriële ontwikkeling en infrastructuur, zijn autoritaire Tsaristisch bewind berustend op een klasse van inefficiënte adel, landeigenaren en stedelijke renteniers, zijn inefficiënt overheidsapparaat, zijn zwak ontwikkelde intellectuele elite en zijn lompenproletariaat, is een raadsel dat nadere bestudering waard is.

De Bolsjewistische revolutie van Lenin en Trotzki was eigenlijk een poging om Verlichting en Communisme in een klap in Rusland te vestigen. Het waanzinnige experiment onder leiding van de Bolsjewisten eindigde voorgoed met de val van de Berlijnse Muur. Dat beseft Putin heel goed. Het communisme heeft helemaal afgedaan. In de plaats daarvan haalt hij de oude nationalistische, conservatieve ideologie uit de tijd van de Tsaren uit de kast gesteund door de Russisch Orthodoxe kerk.

De reusachtige Christus Verlosser kathedraal door Stalin in de jaren 30 van de vorige eeuw tot de grond toe afgebroken, herrees in zijn volle glorie dankzij President Jeltsin, de voorganger van Putin.

Putin zet het herstel van de Russisch Orthodoxe kerk als staatskerk dat onder zijn voorganger President Jeltsin begonnen was voort. Als symbool van dat herstel liet Jeltsin de indertijd door Stalin afgebroken Christus Verlosser kathedraal in Moskou in al zijn pracht en praal herbouwen. Daarom reageerde Putin zo fel op de protestactie van Pussy Riot in de kathedraal. Met hun optreden raakten ze het hart van dat herstelbeleid. Putin draagt politiek actief de conservatieve Orthodox Christelijke waarden uit die Rusland zouden moeten beschermen tegen de wat in Rusland wordt genoemd Westerse decadentie, zoals bijvoorbeeld het homohuwelijk.

Putin keert dus terug naar het traditioneel conservatieve beleid uit de tijd van de Tsaren, d.w.z. van voor de Bolsjewistische revolutie. Het buitenlandse beleid van de Tsaren leed aan wat men het omsingelingscomplex is gaan noemen. Bij gebrek aan o.a. havens aan de grote oceanen is Rusland van oudsher bevreesd voor omsingeling. Vandaar dat de Tsaren aan de ene kant uit waren op gebiedsuitbreiding door oorlogen en aan de andere kant Rusland van het Westen wilden afgrendelen. Na de Tweede wereldoorlog kon Stalin zijn omsingelingscomplex botvieren door communistische vazalstaten in Midden en Oost Europa aan Moskou te onderwerpen.

Met het uiteenvallen van de Sovjet Unie werd Putin opnieuw geconfronteerd met dit omsingelingsgcomplex en begon hij een nieuw machtsspel met als doel zoveel mogelijk geopolitieke ruimte voor Rusland te behouden of te herwinnen. Michel Krielaars schreef al in 2008 naar aanleiding van de oorlog in Georgië dat het Russische machtsspel het product is “van het omsingelingscomplex waaraan Rusland lijdt sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Door een mogelijk NAVO-lidmaatschap van Georgië en Oekraïne is die angst de afgelopen maanden omgeslagen in een obsessie.” ( Michel Krielaars, “Rusland gedreven door omsingelingscomplex”, nrc.nl, 19 aug. 2008). Hoe waar zijn deze woorden van Krielaars deze dagen geworden en hoe weinig zijn de Europese Unie en de NAVO op deze nieuwe Russische machtspolitiek voorbereid.