PROYECTO COSTA RICA 1977-1979 33 (pulpería)

Pulperia El y Ella, Bernabela, Guanacasta, oktober 1978

Elk dorp in Costa Rica heeft een pulperia, een winkel van sinkel waar je van alles kunt kopen. Het is ook meteen een ontmoetingspunt voor de dorpelingen. Je treft ze aan voor de pulperia met of zonder biertje of frisdrank, zittend of staand. de naam van deze pulperia is "Hij en Zij".

Winkelier Pulperia, Bernabela, Guanacaste, oktober 1978

De winkel heeft een schamele inrichting gemaakt van ter plaatse gezaagd hout. De voorraad artikelen houdt ook niet over. Begrijpelijk, want de plaatselijke economie is heel erg klein. Veel inwoners hebben een heel laag geld inkomen. Ze leven van werk als dagloners en van de verkoop van groenten en of fruit langs de weg, melkproducten van hun kleine veestapel en nog wat andere toevallige karweitjes die zich voor kunnen doen.

Klanten Pulperia en Varkentje, Bernabela, Guanacaste, oktober 1978

Als buitenstaander met het opvallende uiterlijk van een vreemdeling word ik nieuwsgierig bekeken maar als ik vraag of ik ene foto mag maken, wordt er altijd vriendelijk gelachen. 

Verlegen Klant Pulperia, Bernabela, Guanacaste, oktober 1978

De jonge lezers zullen zich afvragen waarom ik een zo op het oog oninteressante foto van de voormalige president dictator Somoza van Nicaragua in deze serie heb opgenomen. De reden is eenvoudig. In die periode -oktober 1987 -begonnen de gebeurtenissen in Nicaragua wereldnieuws te worden als gevolg van een revolutionaire burgeroorlog van de zogeheten Sandinisten tegen zijn regime. De Sandinistische revolutionaire leiders waren onverschrokken, brutale en ook vaak nog eens jonge knappe mannen die ideologisch goed gebekt waren. Tegenover hen was Somoza een fantasieloze man in burgerpak met stropdas. 

Praatje op Bananenplantage, Coto Sur, 1978

Bovendien werd hij nog gesteund door de Amerikanen, die door veel al even jonge en mooie mensen in het Westen werden gezien als de ware schuilen van de ellende waarin Nicaragua verkeerde: dictatuur en armoede.  De Amerikaanse mensenrechten president Jimmy carter probeerde er het beste van te maken. Als gevolg van de successen van de Sandinisten in de gewapende strijd tegen Somoza's Nationale Garde, ooit getraind en uitgerust door de VS, zocht hij naar wegen voor een politiek koord tussen de vijanden, maar daar was Somoza met zijn hofhouding noch de Sandinisten van gediend. Het werd zoals zo vaak een alles of niets spel. Uiteindelijk zouden de Sandinisten een jaar later, juli 1979, de volledige overwinning behalen op Somoza, inmiddels met steun van de VS.

Water Halen, Guaitil, Guanacaste, 1978

Na de overwinning van de Sandinisten begon een andere oorlog in Nicaragua en het buitenland, een ideologische oorlog tussen links en rechts, tussen socialisme, communisme a la Cuba en de democraten, de Noord Amerikanen, teleurgestelde Sandinisten en de indiaanse bevolking aan de Nicaraguaanse west kust. Jimmy Carter's opvolger president Ronald Reagan, een ouderwetse communistenvreter, greep hardhandig in door de zogenaamde contra's te bewapenen. Uiteindelijk moesten de Sandinistische leiders met tegenzin eerlijke en geheime verkiezingen organiseren. Het was gedaan met hun politieke monopolie en hun socialistisch project a la Cuba. 

President Diktator Somoza van Nicaragua op TV, oktober 1978

PROYECTO COSTA RICA 1977-1979 30

Eenmaal dat de bananen in dozen zijn gepakt, gaan ze de wagon in op transport naar de haven, Coto Sur 1978

Ik wilde graag eens een bezoek brengen aan een bananenplantage (bananera) in staking. Dat was niet eenvoudig want op zo'n moment wordt het bedrijf door de vakbond als het ware afgesloten van de buitenwereld. Het werk ligt niet stil, dat kan niet want dan zouden de werkers teveel schade lijden, maar wel de export. Aangezien de vakbond op de bananenplantage onder communistisch bestuur stond, moet ik toestemming zien te krijgen van de Communistische Partij en Vakbond. Dank zij voorspraak van de Christelijke Boerenbond, waar ik een goede bekende van was, kon ik zonder problemen de bananenplantage bezoeken en foto's maken waar en van wie ik maar wilde.

Een bananenwerker tussen de bananenbomen met zoon en dochter, Coto Sur 1978 

Het systeem van tewerkstelling is dat elke bananenwerker zorgt voor een aan hem toegewezen stuk van de plantage (parcela). Hij zorgt dat het onkruid gewied wordt, voegt de kunstmast toe, bestrijdt ziektes met daartoe aangewezen pesticiden enz. , kapt de dode bomen en oogst uiteindelijk zelf de bananentrossen. 

Portret van een bananenwerker en vader, Coto Sur 1978

Hij krijgt van de maatschappij voor zijn werk een vastgesteld minimumloon. De maatschappij levert hem de benodigde middelen zoals kunstmest, pesticiden enz. kortom alle zaken nodig om het stuk grond te kunnen onderhouden. Tevens woont hij eventueel met gezin op de bananenplantage in een huis van de maatschappij. 

Portret van de zoon van de bananenwerker met manchete, Coto Sur 1978

Het is niet alleen fysiek zwaar werken tussen de bananenbomen. De tropische hitte onder de bomen is drukkend. Daarbij komt ook nog eens het gebruik van chemicaliën. Ter bescherming van de werkers stelt de maatschappij maskers en brillen ter beschikking maar die worden vanwege het zware werk, de hitte en het niet aflatende zweten weinig of niet gebruikt. 

Bananenwerkers op weg naar huis, Coto Sur 1978

Zodra het enigszins kan, helpen de jonge jongens van de gezinnen van de werkers -eigenlijk nog kinderen die naar school gaan -  bij het werk in de plantage. Ze worden op die manier vroeg volwassen. Die jongens zijn er vaak trots op dat ze hun vader kunnen helpen bij het werk en zo een bijdrage leveren aan het onderhoud van het gezin. Het geeft hen al vroeg een groot gevoel van verantwoordelijkheid. 

Portret van een bananenwerker met zijn schop (palo), Coto Sur 1978

PROYECTO COSTA RICA 1977-1979 (27)

De man rechts is een "Santodrager" dat wil zeggen 
hij draagt het getoonde kastje op zijn rug door het land. 
De Santo is een zwarte Christus. 
Onderin het kastje zit een offerblok voor de kerk 
waar het heiligenbeeld vandaan komt. 
Het dragen van het kastje is een vorm van devotie, 
van boetedoening. 
Gefotografeerd ergens onderweg in Guanacaste. 
Augustus 1978

Terwijl de vader met het kastje met daarin de Santo 
door de streek draagt, wordt hij begeleid door zijn zoon. 
Augustus 1978.

Pottenbakster, Cooperatie Guaitil, distrito Bolson, canton Santa Cruz, Guanacaste. Augustus 1978

Pottenbakster, Cooperatie Guaitil, distrito Bolson, canton Santa Cruz, 
Guanacaste. Augustus 1978

Pottenbakster, Cooperatie Guaitil, distrito Bolson, canton Santa Cruz, 
Guanacaste. Augustus 1978

Pottenbakster, Cooperatie Guaitil, distrito Bolson, canton Santa Cruz, Guanacaste. Augustus 1978

Twee kinderen van de pottenbaksters,Cooperatie Guaitil, 
distrito Bolson, canton Santa Cruz, Guanacaste. 
Augustus 1978

PROYECTO COSTA RICA 1977-1979 (gezinsfoto's)

Vader met 4 kinderen, Guanacaste 1978

De foto's geven misschien de indruk dat Costa Rica in de jaren dat deze foto's gemaakt zijn, een van de armste landen van Midden Amerika was. dat was echter geenszins het geval. Integendeel, landen als Honduras en Nicaragua waren toen en ook nu nog altijd een stuk armer dan Costa Rica. Tenminste als je naar het inkomen per hoofd kijkt.

Vanwaar dit verschil? Daar zijn allerlei verklaringen voor. De belangrijkste zijn misschien wel dat het land sinds de jaren vijftig politiek stabiel is, geen leger heeft en een goed ingeburgerde democratie. Geen leger betekent geld dat voor andere belangrijke zaken besteed kan worden zoals bijvoorbeeld onderwijs. Het gevolg is dat het analfabetisme in Costa Rica een stuk lager was  en wellicht nog is dan in andere Midden Amerikaanse landen.

Vader en moeder met 6 kinderen, Guanacaste 1978

Wat je wel goed op de foto's kunt zien is dat de verdeling van inkomen heel slecht was, vooral op het platteland. Zoals meestal trouwens in Derde Wereld landen. De politieke elite bekommert zich meestal om de stadsbevolking, de natuurlijke woonomgeving voor de meeste politieke leiders. Dat was in Costa Rica natuurlijk ook zo. Het platteland wordt gezien als achterlijk en is daarom ook vaak de moeite niet waard. Bovendien is armoede op het platteland een complex probleem waar niet gauw politieke eer meet te behalen is. 

Moeder met kind van bovenstaand gezin, Guanacaste 1978

Maar gelukkig hebben we in Nederland een politieke elite die dank zij de diep gewortelde democratie juist ook van het platteland afkomstig is.  In Costa Rica is dat tot op zekere hoogte ook het geval. Vandaar dat vanuit de regering in de tijd dat deze foto's zijn gemaakt, een landbouw instituut had opgericht met als belangrijkste taak de armoede op het platteland te bestrijden. De voornaamste taak van dat instituut was dab ook de arme, landloze boer aan grond, werk en inkomen te helpen.

5 Kinderen van een gezin, Guanacaste 1978

Als medewerker in een internationaal project ter ondersteuning van dat instituut bezocht ik deze arme, landloze boeren, die verspreid over het hele land met behulp van het genoemde instituut in landbouw coöperaties waren georganiseerd, regelmatig. De foto's zijn vooral gemaakt tijdens die bezoeken. Deze foto's geven dus een beeld van het armste deel van de bevolking op het platteland.

Jongen met papegaai van gezin hierboven, Guanacaste 1978

Voor de fotoliefhebbers is het misschien interessant om te weten dat ik bij het maken van deze foto's geïnspireerd werd door Amerikaanse fotografen die in de jaren dertig op het Noord Amerikaanse platteland in het zuiden de armoede op het platteland in beeld brachten ter ondersteuning van overheidsmaatregelen om de armoede daar te bestrijden. De meest bekende namen zijn Walker Evans, Ben Shahn, Russell Lee en Dorothea Lange. Daarnaast waren en ook nog andere Noord Amerikaanse fotografen, waaronder later ook  meer stedelijke straatfotografen, die me hebben geïnspireerd. De foto's zijn dus gemaakt in de traditie van de documentaire fotografie, een genre dat ik nog steeds met enthousiasme beoefen.

4 Zusjes, Guanacaste 1978

Spelende kinderen, Guanacaste 1978

Moeder met 2 zonen, Guanacaste 1978

PROYECTO COSTA RICA 1977-1979 (25)

Pelo Crespo y Pecas (Krulhaar en Sproeten), Puerto Limon 1978

Bar al Ferrocarril (snackbar langs de spoorlijn), Puerto Limon 1978

Ferrocarrilero (spoorweg werker), Puerto Limon 1978

Sastre (kleermaker), Puerto Limon 1978

Vendedor de la Calle (straatverkoper), Puerto Limon 1978

Trabajador de la Caña de Azúcar (suikerriet werker), Guanacaste 1978

Trabajador de la Caña de Azúcar (suikerriet werker), Guanacaste 1978

Trabajadores de la Caña de Azúcar (suikerriet werkers), Guanacaste 1978

PROYECTO COSTA RICA 1977-1979 (24) retratos costa atlantico/portretten atlantische kust

Jovencita en la puerta (meisje in de deur), Costa Atlantico 1978

Muchacho (jongen), Costa Atlantico 1978

Amiguitos (Vriendjes), Costa Atlantico 1978

Posando frente la camara (poseren voor de camera), Costa Atlantico 1978

Abuela con su nieto (oma met haar kleinkind), Costa Atlantico 1978

PROYECTO COSTA RICA 1977-1979 (23) portretten

Zus en broer, Guanacaste 1977

Toen was fotograferen nog een onbevangen bezigheid, zeker in een land als Costa Rica en dan ook nog op het platteland. Wantrouwen was er onbekend, ook tegen blanken. Dat was in Mexico wel anders. Daar moest ik vaak uitleggen dat ik geen 'gringo' (Noord Amerikaan) ben maar een Europeaan. Gek eigenlijk want de Europeanen (Spanje en Frankrijk) hebben Mexico gekoloniseerd. Noord Amerika heeft zich net als Mexico daarentegen met geweld moeten bevrijden van hun kolonisator Engeland. 

Jong gezinnetje, Guanacaste 1977

De vrees dat je de foto's voor oneigenlijke doelen zou kunnen gebruiken zoals tegenwoordig veel mensen hebben, bestond toen nog niet. Er was nog geen internet met een Facebook. De mensen leefden nog op zichzelf, ver weg van de drukte. De grote gekte dat je overal bij moet zijn, moet hebben gezien of meegemaakt, bestond bij deze mensen niet. Ik wil het niet romantiseren maar het was wél een stuk rustiger.

Praatje bij de voordeur, Guanacaste 1977

Er was dus ook nog tijd voor een praatje. Het levenstempo ligt er een stuk lager dan in Nederland, ook toen al. Is dat erg? Ik denk het niet. Het is maar wat je gewend bent. Je hebt ook wel minder spullen en minder gezondheidszorg, woonkredieten, persoonlijke leningen, vakanties enz. maar of zij dat misten? Ik heb het nooit gemerkt. De Tico's (afkorting voor Costa Ricanen) vonden over het algemeen dat ze niet slecht af waren al wilden ze natuurlijk ook wel graag een TV en vooral een auto.

Praatje op de balk, Guanacaste 1977

Sociale contacten waren er vanzelfsprekend. In Nederland wordt daar snerend over gedaan want dat brengt sociale druk, heet het dan. Nou en? Tegenwoordig moet de overheid die druk van bovenaf organiseren zodat de mensen weer zorg op zich nemen van familie en vrienden. Dat is blijkbaar de prijs die we voor de vooruitgang moeten betalen. Zoiets uitleggen aan een dorpsgemeenschap in Costa Rica toen en wellicht ook nu, is bijna onmogelijk. Zij kunnen zich eenvoudigweg dit soort problemen niet voorstellen.

Jonge Guanacasteca, Guanacaste 1977

Ik heb deze foto de titel 'jonge Guanacasteca' gegeven omdat je aan haar gezichtstrekken duidelijk kunt zien dat ze van indiaanse afkomst is, de oorspronkelijke bewoners van Costa Rica en van heel Latijns Amerika. Daarom is Latijns Amerika ook meteen de wieg van een nieuw ras, een mengeling van indianen, blanken en ook zwarten als gevolg van de slavernij.

Dorpswinkel, Guanacaste 1977

Toch maar even opmerken bij deze foto dat er geen glas zit in de ramen. Niet nodig want in Guanacaste is het nooit echt koud. In de zomer is het er zelfs heet, wat mij betreft aangenaam heet zodat je loom wordt en er niks anders op zit dan je levenstempo te vertragen. Ondanks de hitte heb ik er nooit iemand met een flesje water zien lopen. Die mode bestond daar niet.

PROYECTO COSTA RICA 1977-1979 (21)

Jornalero (dagloner), Cooperativa Rio Cannas, Guanacaste 1978

Jornalero con azada (dagloner met schoffel), cooperativa Rio Canas,
Guanacaste  1978

Cooperativa Rio Canas, Guanacaste 1978

2 jóvenes jornaleros (2 jonge dagloners), cooperativa Rio Canas, Guanacaste 1978

Los Jornaleros de la Cooperativa Rio Canas, Guanacaste 1978